سۋرەت: abai.kz
بۇعان مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ بيىلعى 28 قاڭتاردا بولعان كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە كەلتىرگەن دەرەكتەر ايعاق. بىلتىر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە 50 مىڭنان اسا ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن, ال ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك ورگانعا شامامەن 4 ملن ءوتىنىش جولدانعان. ءبىر جاعىنان, بۇل جۇرتتىڭ پرەزيدەنت ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا سەنەتىنىن كورسەتەدى, ال ەكىنشى جاعىنان, ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسى بارىسىندا شەشىمىن تاپپاي جاتقانىن اڭعارتادى. وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ: «اكىمدەردى تىكەلەي سايلاۋدىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا ساناتى – سايلاناتىن باسشىلار پايدا بولدى. بۇل – 2,5 مىڭنان اسا باسشى لاۋازىمىنداعى قىزمەتكەر دەگەن ءسوز. ولاردىڭ اراسىندا بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەمەگەن ازاماتتار, سونىڭ ىشىندە جاستار كوپ. سول سەبەپتى سايلانعان اكىمدەر مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلاردى كەشەندى دايىندىقتان وتكىزۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ تۇر. ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, «اكىمدەر مەكتەبى» وقىتۋ جوباسىن ىسكە قوسۋدى تاپسىرامىن», دەدى.
بيىلدان باستاپ اۋىلداردىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى بۇكىل اۋداننىڭ اكىمدەرى جەرگىلىكتى بيلىك باسىنا سايلاۋ جولىمەن كەلەتىن بولعاندىقتان, اتالعان جوبانىڭ ماڭىزى ءتىپتى ارتا تۇسپەك. وتكەن جىلى قاناتقاقتى رەجىمدە وتكىزىلگەن 42 اۋدان مەن 3 وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن سايلاۋ ناتيجەسى وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. سەبەبى سايلاۋ بالامالى نەگىزدە بولىپ, ءبىر ورىنعا كەمىندە ەكى-ءۇش كانديدات تالاسقان. بۇل ءۇردىس الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تاۋىپ, سايلاۋشىلار كوڭىلىن تاپقان ۇمىتكەرلەر جەڭىسكە جەتەتىنى انىق. بىراق ولاردىڭ ءبارى بىردەي جۇرتقا بەرگەن ۋادەسىن ورىنداي الاتىن قايراتكەر تۇلعا بولاتىنىنا ەشقانداي كەپىلدىك جوق. وسى رەتتە اريستوتەلدىڭ «دەموس (حالىق) تا وزىنشە ءبىر مونارح بولعىسى كەلەدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ الدىندا جارامساقتار قۇرمەتكە يە بولادى. ويتكەنى دەماگوگ – حالىققا جارامساقتانۋشى ەمەس پە؟» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. ۇلى ويشىلدىڭ كورەگەندىگىن قازىر ەۋروپانىڭ كەيبىر ەلدەرىندەگى سايلاۋلاردا پوپۋليست ساياساتكەرلەر جەڭىسكە جەتىپ جاتقانى ايعاقتايدى. وسىنداي كەلەڭسىز قۇبىلىس ەلىمىزدەگى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى بارىسىندا پايدا بولعانى دا بەلگىلى.
«اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ناۋقانى باستالعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي, سەناتتا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە وسى جاڭاشىلدىقتىڭ شىنايى ناتيجەلەرىن ناقتى ءبىلۋ ءۇشىن جەكە كولىگىممەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ جانە جاڭاارقا اۋداندارىنا بارىپ, جاڭادان سايلانعان اۋىل اكىمدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىم. ولاردىڭ الداعى ۋاقىتتا نەندەي شارۋالارمەن اينالىساتىنىن سۇرادىم. كوبى ءوز وكرۋگتەرىنە قارايتىن ەلدى مەكەندەردى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, جولداردى جوندەۋ, كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ سياقتى ماسەلەلەردى كوتەرەتىنىن ايتتى. كەزەك جاسى قىرىقتان اسقان جىگىتكە كەلگەندە ول: ء«بىزدىڭ اۋىلدىڭ اتىن وزگەرتىپ, ءبىر اتامىزدىڭ ەسىمىن بەرگىزۋدى قولعا الامىن», دەدى. «ودان باسقا قانداي ىسپەن اينالىسپاقسىز؟» دەگەن ساۋالىما جاۋاپ بەرە الماي, ءۇنسىز قالدى. ءبىر اۋىلدىڭ تاعدىرى سەنىپ تاپسىرىلعان اكىمنىڭ دەڭگەيى وسىنداي بولىپ شىقتى. مۇنداي كەزدەيسوق ادامداردىڭ اۋىل اكىمى بولىپ سايلانىپ كەتۋىنىڭ سەبەبىن سۇراستىرعانىمدا, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ باسشىلارى كەي جەرلەردە ءالى كۇنگە اتا-اتاعا بولىنۋشىلىك بارىن ايتتى. سونىڭ كەسىرىنەن كەيدە قولىنان ءىس كەلەتىن ازاماتتاردىڭ جولى بولماي, اتالاستارىنىڭ سانى كوپ شالعاي بىرەۋلەر جەڭىسكە جەتىپ جاتادى ەكەن», دەگەن ەدى بىزبەن سۇحباتىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ.
ءادىلىن ايتۋ كەرەك, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدا وڭ مىسالدار دا از ەمەس. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىنداعى ايگىلى سارايشىق اۋىلىنىڭ بەلسەندىلەرى بۇرىنعى اۋىل اكىمنىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولماعاندىقتان, ونىڭ ورنىنا سايلايتىن ادامدى وزدەرى ىزدەپتى. اۋىلدا سەنىم ارتاتىنداي كادر كورمەگەن سوڭ اۋدان اكىمىنەن لايىقتى كانديداتۋرانى تاۋىپ بەرۋدى وتىنگەن. ول اۋداننىڭ كاسىپكەرلىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولىپ ىستەپ جۇرگەن جەكسەنباي پازىلوۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنعان. بۇعان سارايشىقتىڭ جىگىتتەرى نامىستانىپ, ءوز ورتالارىنان ءۇش ۇمىتكەر شىعارعان. بالامالى سايلاۋ قورىتىندىسىندا اۋىلدىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىعى بار تۇرعىندارىنىڭ 74 پايىزىنىڭ داۋىسىن العان جەكسەنباي جەڭىسكە جەتكەن.
تۇركىستان وبلىسىنىڭ سايرام اۋدانىنداعى قۇتارىس اۋىلىنىڭ بەلسەندىلەرى مەن اقساقالدارى دا اقىلداسا كەلىپ, اۋىل اكىمىنىڭ سايلاۋىنا تۇسۋگە اۋداننىڭ جولاۋشىلار تاسىمالى جانە كولىك ءبولىمىن باسقارىپ جۇرگەن مىرزاحان كەرىمبەكوۆتى شاقىرعان. بۇعان كەلىسپەگەن اۋىل جىگىتتەرى ءوز ارالارىنان 4 ۇمىتكەر ۇسىنعان. بىراق بالامالى سايلاۋدا مىرزاحان سايلاۋشىلاردىڭ 76,1 پايىزىنىڭ داۋىسىنا يە بولعان. بۇل مىسالدار اتا مەن رۋدىڭ مۇددەسىن ەمەس, تۇتاس اۋىلدىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن وڭ ءۇردىس تە قالىپتاسا باستاعانىن كورسەتەدى.
قوعامدا «اۋىل اكىمى بولۋ ءۇشىن جوعارى ءبىلىمنىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى كەي اۋىلدان جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن لايىقتى مامان تابۋ وڭاي ەمەس» دەگەن پىكىر دە ايتىلىپ ءجۇر. بۇل رەتتە نۇرلان ءابدىروۆ: «وڭىرلەردە بولعانىمىزدا وسى ماسەلەگە جۇرتشىلىقتىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ كوزقاراسى قانداي ەكەنىنە ارنايى نازار اۋداردىق. ولاردىڭ 99 پايىزدايى اۋىل اكىمىنىڭ مىندەتتى تۇردە جوعارى ءبىلىمى بولۋى كەرەك دەپ سانايدى. سەبەبى ءتورتىنشى بيۋدجەت, ياعني اۋىلدىق اكىمدىكتەردىڭ بيۋدجەتى ەنگىزىلگەننەن كەيىن اۋىل اكىمدەرىنىڭ قولدانىستاعى زاڭنامانى ءبىلۋ قاجەتتىلىگى ەسەلەپ ارتتى. ونىڭ ۇستىنە زاڭدارداعى وزگەرىستەردى دە قالت جىبەرمەي, قاداعالاپ وتىرۋ قاجەت. جوعارى ءبىلىم سول ءۇشىن كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل اكىمدەرىنە جوعارى ءبىلىمنىڭ ءوزى دە ازدىق ەتەدى. سايلانعان اكىمدەردى پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىنىڭ جانىنداعى ارنايى دايىندىق كۋرسىنان وتكىزۋ قاجەت», دەگەن ەدى.
شىنتۋايتىندا, اۋىل مەن اۋدان اكىمدەرى عانا ەمەس, وڭىرلەر مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاڭادان تاعايىندالعان ءبىرىنشى باسشىلارى دا الداعى ۋاقىتتا اشىلاتىن «اكىمدەر مەكتەبى» وقىتۋ جوباسىنا قاتىستىرىلسا, ارتىق ەمەس. ويتكەنى ولار, نەگىزىنەن, ەكونوميكا سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى بولعانىمەن, كەيبىرەۋلەرىنىڭ ساياسي ءبىلىمى جەتىسپەي جاتاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ساۋال قويعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنە ادەپپەن جاۋاپ بەرۋدىڭ ورنىنا, دۇرسە قويا بەرەتىن جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر كەزدەسىپ قالاتىنى دا – سونىڭ ايعاعى.
تۇيىندەي ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «اكىمدەر مەكتەبىن» اشۋ تۋرالى باستاماسى – ومىرلىك قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان شەشىم. قالاي بولعاندا دا حالىق سەنىمىنە يە بولعان اكىمدەردى جانە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشى كادرلاردى ارنايى دايىندىقتان وتكىزىپ, ءبىلىمى مەن بىلىگىن ارتتىرۋدىڭ قاجەتتىگى ءسوزسىز.
