– «جاسىل ەكونوميكانىڭ» الەۋەتى قاي دەڭگەيدە؟
– «جاسىل ەكونوميكا» – تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, قورشاعان ورتاعا زياندى اسەردى ازايتاتىن, الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتى جاقسارتاتىن جانە ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدى ماقسات ەتەتىن ەكونوميكانىڭ مودەلى. ول ءارتۇرلى ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالاردى قامتيدى. ولاردىڭ ىشىندە ەنەرگيا تيىمدىلىگى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, اۋىل جانە قۇرىلىس سالالارىنداعى يننوۆاتسياعا قاتىستى تەحنولوگيالار بار. «جاسىل ەكونوميكا» وسى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى ەكولوگيالىق تۇراقتىلىققا, ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى.
– ەلدەگى «جاسىل ەنەرگەتيكا» ۇلەسىن قالاي باعالايسىز؟
– جۇرگىزىلگەن زاڭنامالىق رەفورمالار ناتيجەسىندە بىزدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكانىڭ دامۋى ەداۋىر جەدەلدەدى. بۇگىندە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) وندىرگەن ەلەكتر ەنەرگياسى ۇلەسىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى بايقالادى. ءىرى سۋ ەلەكتر ستانسالاردى ەسەپكە الماعاندا, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمىندەگى جەك ۇلەسى 2023 جىلى 5,82%-دى قۇرادى. وندىرىلگەن ەنەرگيا كولەمى – 6,6 ملرد كۆت/ساع. ايتا كەتەيىك, 2014 جىلدان باستاپ جەك بەلگىلەنگەن قۋاتى 16 ەسەدەن استام – 178 مۆت-تان جانە 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2 868 مۆت-قا دەيىن ءوستى. 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ قۇرىلىمىنداعى جەك ۇلەسىن 15%-عا دەيىن, ال 2050 جىلعا قاراي باسقا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, 50%-عا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان.
– ءتيىمدى باستامالار مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى دەڭگەيدەگى قولداۋعا يە بولىپ جاتىر ما؟
– ەلىمىزدە بۇل باعىتتا زاڭنامالىق, قارجىلىق, تەحنولوگيالىق جانە اقپاراتتىق شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 2013 جىلى قابىلدانعان «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسى – ەلدەگى نەگىزگى ستراتەگيالىق قۇجات. ول تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا, ەكولوگيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى دامىتۋعا باعىتتالعان.
قارجىلىق قولداۋ سۋبسيديا, سالىق جەڭىلدىكتەرى جانە «جاسىل» وبليگاتسيالار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. مەملەكەت جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن تاريفتەر بەلگىلەپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكولوگيالىق جوبالارىن قولداۋ ءۇشىن ارنايى قورلار مەن گرانتتار ۇسىنادى. سونىمەن قاتار عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا, يننوۆاتسيالىق جوبالارعا جانە «جاسىل تەحنولوگيالاردى» دامىتۋعا مەملەكەتتىك قارجى بولىنەدى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت 2030 جىلعا قاراي ەنەرگيانىڭ 30%-ىن جاڭارتىلاتىن كوزدەردەن الۋ مىندەتىن قويىپ وتىر.
– جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسى دۇنيەجۇزىن الاڭداتىپ وتىر. وسى تۇرعىدا «جاسىل ەكونوميكا» الگى تۇيتكىلدىڭ «جىرتىعىن» جاماي الا ما؟
– «جاسىل ەكونوميكا» تەحنولوگيالارى جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەستە شەشۋشى ءرول اتقارادى. ولار پارنيكتىك گازدار ەميسسياسىن ازايتۋعا, ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە تابيعي رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا بۇل تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن جاھاندىق دەڭگەيدە ساياساتتى ۇيلەستىرۋ, قارجىلىق قولداۋ جانە عىلىمي يننوۆاتسيالاردى قولجەتىمدى ەتۋ قاجەت. مىسالى, ەكونوميكانىڭ بارلىق نەگىزگى سەكتورىندا ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن تومەندەتۋ جانە ەنەرگيانى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداما بەكىتىلدى. بۇل ستراتەگيالىق قۇجات بەس نەگىزگى باعىتتى قامتيدى: ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, عيماراتتار, كولىك جانە حالىق. وسى سەكتورلاردىڭ ارقايسىسى شەڭبەرىندە ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن تومەندەتۋگە جانە ەنەرگيانى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ناقتى ينديكاتورلار بەلگىلەنگەن. ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ەنەرگيا تۇتىنۋدى ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە جانە CO2 شىعارىندىلارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءداستۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن سالىستىرعاندا ازوت تىڭايتقىشتارى مەن پەستيتسيدتەردى پايدالانۋدان باس تارتۋ ارقىلى وڭدەلگەن اۋماقتىڭ گەكتارىنا پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن كەم دەگەندە 25%-عا ازايتۋى مۇمكىن. سونداي-اق توپىراقتا كومىرقىشقىل گازىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن اتموسفەرادا سىڭىرەتىن قاراشىرىكتىڭ جينالۋىنا بايلانىستى توپىراق 10% كوبىرەك سو2 سىڭىرەدى.
–الماتىدا «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ شارالارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟
– قالادا ەكولوگيالىق كولىككە كوشۋ, جاسىل ايماقتاردى كەڭەيتۋ, ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ سياقتى ماڭىزدى باستامالار قولعا الىنعان. دەگەنمەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى تولىق شەشۋ ءۇشىن باستامالاردى بەلسەندى جالعاستىرۋ جانە وعان حالىقتىڭ ۇدايى قاتىسۋى دا ماڭىزدى. ناقتى جوبالاردى ايتساق, الماتىنىڭ جەكە تۇرعىن ۇيلەرى بىرتىندەپ كومىردەن گازعا كوشىرىلىپ جاتىر. مىسالى, ناۋرىزباي اۋدانى مەن الاتاۋ اۋدانىنداعى بىرقاتار ءۇي وسى جوباعا قوسىلدى. بۇل جىلىتۋ كەزىندە شىعاتىن زياندى گازداردى ايتارلىقتاي ازايتۋعا كومەكتەسەدى.
قالانىڭ ورتالىق جىلۋ جۇيەلەرىندەگى ەسكى كومىر قازاندىقتارى گازعا اۋىستىرىلدى. جەو-2 كومىردەن گازعا كوشۋ جوباسىن باستادى. جوبا اياقتالسا, جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى ارقىلى قالادا زياندى زاتتاردىڭ ءبولىنۋىن 37,3 توننادان 2,7 تونناعا دەيىن ازايتۋعا بولادى. جوبا 2026 جىلى اياقتالادى. سونىمەن قاتار كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ جۇيەسى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن شامدارعا اۋىستىرىلدى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىن 30%-عا دەيىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ماقپال ساعىندىققىزى,
«Egemen Qazaqstan»
