پاتەر جالداۋدىڭ تۇيتكىلدەرى

جاستارعا ارنالعان قانداي باعدارلامالار بار؟

بۇگىندە ەلىمىزدە ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتى كۇشتى مەملەكەتتەردىڭ جۇرتى سەكىلدى پاتەر جالداپ تۇرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ بىلتىرعى دەرەگىنە قاراساق, تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋدىڭ ورتاشا قۇنى 4,2%-عا ءوسىپ, شارشى مەترى ءۇشىن 4,4 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. ەڭ قىمبات جالعا بەرىلەتىن پاتەر­لەر – ءىرى مەگاپوليستەردە.

ماسەلەن, الماتىدا جالداۋ قۇنى – ءبىر شارشى مەترگە 5,5 مىڭ تەڭگە, استانادا 4,5 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. وسى­لايشا, اۋدانى 50 شارشى مەتر بولاتىن ەكى بولمەلى شاعىن پاتەردى جالعا الۋ ءۇشىن الماتىلىقتارعا اي سايىن شامامەن 264 مىڭ تەڭگە, استانالىقتارعا 230 مىڭ تەڭگە تولەۋ قاجەت. «وlx», «كرىشا» سەكىلدى جارنامالىق ونلاين پلاتفورمالاردى باعدارلاساق, تۇرعىن ءۇي ورنالاسقان جەرىنە, ىشكى سيقىنا قاراي 350-500 مىڭ تەڭگەگە جالعا بەرىلەدى, ءتىپتى ودان دا قىمبات پاتەرلەر بار. ال ەلدەگى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى – 46 مىڭ تەڭگە.

بۇگىندە ەلىمىزدە جاستاردىڭ باس­پانالى بولۋىنا كومەكتەسەتىن «7-20-25», «باقىتتى وتباسى», «شاڭىراق», «جاس وتباسى», «وتاۋ», «ناۋرىز», «ۇماي» جانە ءار وڭىردە ىسكە قوسىلعان باعدارلامالار بار. ال بۇل 35-كە دەيىنگى وتانداستارىمىز ءۇشىن قانشالىقتى قولايلى؟

«7-20-25» 2018 جىلى ىسكە قوسىلعان. باعدارلامانىڭ شارتتارى بويىنشا, تۇرعىن ءۇي نەسيەسىنىڭ مولشەرلەمەسى 7%-دى قۇرايدى. باستاپقى جارنا – 20%, ال قارىز 25 جىلعا دەيىن بولۋى مۇمكىن. مۇنداي شارتتار تەك تۇراقتى تابىسى بار جاس وتباسىلار ءۇشىن ءتيىمدى. دەسەك تە, باستاپقى جارنانى (شامامەن 3-5 ملن تەڭگە) تولەۋ كوپ ازامات ءۇشىن قيىندىق تۋعىزىپ وتىر.

«باقىتتى وتباسى» – كوبىنە الەۋ­مەتتىك جاعىنان وسال توپتارعا, ونىڭ ىشىندە كوپبالالى جانە تولىق ەمەس وت­با­سىلارعا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالا­لارى بار جانۇيالارعا ارنالعان. نەسيە مولشەرلەمەسى 2%-دى قۇرايدى, باس­تاپقى جارنا – 10%. الايدا اتالعان باعدار­لاماعا بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى وتانداستارىمىز عانا ءوتىنىش بەرە الادى.

«شاڭىراق», «نۇرلى جەر» مەملە­كەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. مۇندا دا باستاپقى جارنا – 10%, ال جىلدىق پايىزدىق مولشەرلەمە – 5%. ءبىر اتتەگەن-ايى, ۇمىتكەرلەر بىرنەشە جىل تۇرعىن ءۇي-قۇرىلىس جيناق جۇيەسىنە الدىن الا قاراجات جيناپ, كەيىن عانا نەسيەگە ءوتىنىش بەرەدى.

بىلتىر جاڭادان ىسكە قوسىلعان «وتاۋ» باعدارلاماسى دا كەيىنگى 5 جىلدا اتىن­دا باسپانا بولماعان ازاماتتار­عا ار­­نال­عان. باعدارلاما ءىرى قالالاردا جاڭا ءۇي, ال باسقا وڭىرلەردە كەز كەلگەن نا­رىق­تاعى تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋعا ىق­پال­داسادى. تاعى ءبىر جوبا شارتى – الماتى مەن استانا قالالارىنان ءۇي الا­­تىن جاعدايدا وسى شاھارلاردا تۇراق­­تى تىركەۋ بولۋى مىندەتتى. جىلدىق پا­يىزدىق مولشەرلەمە – 9%, العاشقى جارنا 20%-دان باستالادى.

«ۇماي» ايەلدەر يپوتەكاسى – رەس­مي تابىسى بار, جۇمىس ىستەيتىن نازىك جان­دارعا بەرىلگەن مۇمكىندىك. وڭتايلىسى باعدارلاما بويىنشا پاتەردى جوندەۋ جۇمىستارى ءۇشىن 3,7 ملن تەڭگەگە دەيىن نەسيە الۋعا بولادى. جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن كىرىستىڭ ماكسيمالدى سوماسى – 900 مىڭ تەڭگەدەن اسا سوماعا دەيىن ۇلعايتىلدى. ياعني شامامەن وسى سوماعا دەيىن تابىسى بار تۇلعالار باعدارلاماعا قاتىسادى. باستاپقى جارنا – 20%, جىلدىق مول­شەرلەمەسى – 14,4% (جىلدىق ءتيىمدى سىي­اقى مولشەرلەمەسى 15,4% باستاپ), كەيىن 3,5-5%-عا دەيىن تومەندەيدى (جتسم 3,6% باستاپ).

«ناۋرىز» باعدارلاماسىنىڭ بيىل­دان باستاپ تالابى وزگەردى. ەندى جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن دەپوزيتتە كەمىندە 2 ملن تەڭگە بولۋى كەرەك. يپوتەكاعا وسى جىلى 300 ملرد تەڭگە بولىنەدى. جىلدىق مول­شەرلەمەسى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى ءۇشىن – 7%, ال وزگە تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج رەتىندە ەسەپتە تۇرعان ازا­ماتتارعا – 9%. ماكسيمالدى زاەم سوماسى استانا, الماتى قالالارى ءۇشىن 36 ملن تەڭگە بولسا, باسقا وڭىرلەردە 30 ملن تەڭ­گەگە دەيىن بەرىلەدى.

«جاس وتباسى» باعدارلاماسى دا جاس­تاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. باعدارلاما بويىنشا باس­تاپقى جانە قايتالاما نارىقتان تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە جەكە ءۇي سالۋعا بولادى. جىلدىق پايىزدىق مولشەرلەمەسى – 6%, العاشقى جارنا 20%-دان باستالادى.

«ەلوردا جاستارى», «الماتى جاستارى», «الاتاۋ جاستارى» جانە سول سەكىلدى وڭىرلىك باعدارلامالار جاس ماماندار مەن وتباسىلارعا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى.

– «ەلوردا جاستارى» باعدارلاماسى ­اياسىندا ەڭبەك شارتى جارامدى جاستار­­عا, سونداي-اق ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورت, مادەنيەت, الەۋمەتتىك قورعاۋ, پولي­تسيا , ت.ب. سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن ­35 جاسقا دەيىنگى ازاماتتارعا باسىم­دىق بەرىلەدى. نەگىزگى شارت – استانادا تۇراق­تى تىركەۋدىڭ بولۋى, كەيىنگى بەس جىل­دا جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ بولماۋى جانە ءتيىستى تابىس. قارىزدىڭ ەڭ جوعارى سوماسى – 18 ملن تەڭگە, باستاپقى جارنا – ­10%, جىلدىق مولشەرلەمە 5%-دى قۇراي­دى. وسىدان بەس جىل بۇرىن استانادا جۇ­مىس ىستەيتىن جاستارعا ساتىپ الۋ قۇقىعى جوق العاشقى جالعا بەرىلەتىن تۇر­عىن ءۇي باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعان ەدى. بۇل مىڭداعان قالا تۇرعىنىنا بەس جىل ىشىندە ءوز ۇيىنە اقشا جيناۋعا مۇمكىندىك بەردى. ولار ەندى وسى «ەلوردا جاستارى» باعدارلاماسى نەگىزىندە پاتەرىن ساتىپ الا الادى, – دەدى ەلوردالىق جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى باسقارماسىنىڭ باس مامانى بالجان قولعانات.

2019 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىن جاس­تارعا ارنالعان باعدارلاماعا قاتىسۋعا 17 مىڭعا جۋىق جاس ءوتىنىش بىلدىرگەن. وسى ارالىقتا ولارعا 3 مىڭنان اسا پاتەر بەرىلىپتى. «وتباسى بانكىنىڭ» بىل­تىر­عى ەسەبىندە دە جوعارىدا اتالعان باع­دار­لامالاردىڭ كومەگىمەن 35 جاسقا دە­يىن­گى 24 705 جاس قونىستويىن تويلاعان. ولار تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس-جيناق جۇ­يەسى شەڭبەرىندە جالپى 414 ملرد تەڭگە ­سوماسىنا زاەم العان.

ارزان نەسيە ارمان عانا

شىنى كەرەك, بۇل قابىلدانعان باع­دار­لامالار ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشە الماي كەلەدى. بۇعان باستى سەبەپ – لايىقتى جۇمىس پەن باسپانانىڭ بولماۋىنان حالىق ءىرى قالالارعا قونىس اۋدارىپ جا­تىر. سالدارىنان تۇرعىن ءۇي پروب­لەماسى ءىرى مەگاپوليستەردە وتكىر تۇر. كە­يىنگى 5 جىلدا بۇل ءۇردىس كۇشەيە ءتۇستى. مۇن­داي قارقىن اسىرەسە استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارى مەن اقتوبە وبلىسىندا بايقالادى.

ەكىنشىدەن, كوپ جاعدايدا جاس وتبا­سىلارعا ارنالعان باعدارلامالار ولار­دىڭ بالالارىنىڭ سانىنا نەمەسە الەۋ­مەتتىك وسال توپقا جاتۋىنا بايلا­نىستى جەڭىلدىكتەردى قاراستىرادى.

– جالپى ەلدە كەز كەلگەن جەڭىلدىك نە كومەك بولسىن, الدىمەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا ءالسىز تۇسىنا بەرىلەدى. بۇل – ارينە, قۇپتارلىق ءىس. استانادا جۇمىس ىستەپ جاتقانىما ءۇش جىلداي ۋاقىت بولدى. باعدارلامالار تالاپ ەتە­تىن العاشقى جارنانى ءالى جيناپ ۇلگەر­مەدىم. سونىڭ وزىندە مەملەكەت ۇسىن­­عان مۇمكىندىكتەردى قالت جىبەرمەيىن دەپ كونكۋرسقا قاتىسىپ ءجۇرمىن. ەگەر وتسەم, قارىزعا السام دا اقشاسىن تابامىن دەپ تاۋەكەل ەتۋدەمىن. الايدا باع­دارلامالار وتباسىلى جاستارعا باسىم­دىق بەرەدى. مەنىڭشە, بانك وتباسى­­لى ازاماتتاردىڭ ورتاق تابىسى بول­عان­دىقتان, نەسيەنى تولەۋ قابىلەتى بار دەپ ەسەپ­تەيدى. ءبىز سەكىلدى جاستاردى كىم ويلاي­دى؟ قاشانعى پاتەر جالداپ جۇ­رەمىز؟ – دەدى قالا تۇرعىنى نۇرلان تەمىربەكوۆ.

ۇشىنشىدەن, اۋىل جاستارى بىلاي تۇر­سىن, وبلىس ورتالىعىندا ءتاۋىر قىز­مەتتە جۇرگەن قىز-جىگىتتەردىڭ ءوزى باس­پانا الۋدىڭ تالاپتارىنا ساي كەلمەي جاتادى. ءبىرىنىڭ تۇراقتى تابىسى, ەندى ءبىرىنىڭ تۇرعىلىقتى تىركەۋى جوق, تاعى ءبىرىنىڭ باستاپقى جارنانى جيناۋعا جاعدايى كەلمەيدى. سودان يپوتەكا, نەسيە الىپ نەمەسە قوسىمشا تابىس كوزىن تاۋىپ قول جەتكىزۋگە تىرىسادى. ايتپەسە, باسپانا ساتىپ الۋعا قاجەتتى قاراجاتتى قازىرگى قارا­پايىم ەڭبەك ادامىنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ونىڭ وزىندە مەملەكەتكە ماسىل بولۋدى ەمەس, تەك ءتيىمدى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى كوبەيتۋدى سۇرايتىن جاستار قاتارى كوپ.