«قازاق» گازەتى ومىرگە كەلگەنگە دەيىن دە قازاق جۇرتشىلىعىنىڭ قاجەتىن وتەگەن ءبىرلى-جارىم ەسكى جازۋمەن شىعاتىن مەرزىمدى باسىلىمدار بولدى. اتاپ ايتساق, «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1870–1882), «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1888–1902), «ايقاپ» جۋرنالى (1911–1915), «قازاقستان» گازەتى (1911–1913), ت.ب. بۇل مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ كەيبىرى پاتشا وكىمەتىنىڭ تاراپىنان ارنايى شىعارىلعاندىقتان, رەسمي زاڭداردى, اكىمشىلىك ەرەجەلەرىن بۇقاراعا جەتكىزۋمەن شەكتەلدى. راس, اراگىدىك ەل ادەبيەتىنىڭ نۇسقالارى, الەۋمەتتىك ءمانى بار ماقالالار دا جاريالاندى.
مىنە, وسى شاقتا «قازاق» گازەتى «ىزدەگەنگە – سۇراعان» دەگەندەي, ەلدىڭ ءشولباسار, كوزايىم رۋحاني قۋاتىنا اينالدى. قىردا پوشتا جوق ۋاقىتتا قولدان-قولعا, ەلدەن-ەلگە جەتىپ, تەز تارادى.
وسىلايشا دالا مەن قالانىڭ اراسىنا بايلانىس ورناپ, اقپاراتتىق قارىم-قاتىناسقا سەبەپشى بولدى. قالا ءومىرى ارقىلى وتىرىقشىلىقتىڭ نە ەكەنىن تۇسىنە باستاعان دالا ادامدارى, ەندى قالانىڭ باسىنداعى جاڭالىقتارعا قۇلاق ءتۇرىپ, ەلەڭدەۋدى ادەتكە اينالدىرا باستادى. ونان سوڭ جۇرت ەستىگەنىن بىرىمەن-ءبىرى جارىسا اۋىلدان-اۋىلعا بەتتى وپكەن سامال جەلدەي تاراتاتىن.
ۇلتقا تانىلعان اقىن, ويشىل شاكارىم قاجى اقاڭ باستاعان الاشتىڭ باسپاسوزىنە اق باتاسىن بىلايشا جولدايدى:
«دۇنيەگە كەلدى بىزدەن ءبىر تالاپتى ۇل,
ەر جەتسە, بار قازاقتىڭ باسشىسى بۇل.
بوگەتتەن, اۋرۋ-سىرقاۋ امان ساقتاپ,
ا, قۇداي! قۇتتى, ءومىرلى, باقىتتى قىل!».
جالپى «قازاق» گازەتىنىڭ قولتىعىنان دەمەپ, بويىنا كۇش-قۋات بەرگەن ينتەللەكتۋالدىق كوشباسشىلار – «قولىنا جارىق ساۋلە الا تۋعان» ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى. ولار تىرلىكتىڭ تاريح اتتى كۇردەلى ساحناسىنا قاسقايىپ قارسى شىعىپ, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسۋدە زور تاباندىلىق تانىتتى. قازاق ۇلتىنىڭ تەڭدىك پەن ەركىندىگى جولىندا ۇلتتىڭ كەرەگىن جوقتاعان وسى ءىزاشار بۋىن «جەر, ءتىل, ءدىل, ءدىن» ءۇشىن قاراقان باسىنىڭ قامىن ۇمىتىپ, ۇلت مۇددەسىن ساۋاتتى, بىلىكتى كوتەرۋگە جۇمىلدى.
پاتشالىق تسەنزۋرا كەزىندە اباقتىعا جابىلىپ, تالاي شىعىنعا (شتراف) باتسا دا, «كوپ تۇكىرسە – كول» دەمەكشى, مەتسەنات ازاماتتاردىڭ, قاراپايىم جۇرتتىڭ تىلەگى ارقاسىندا ۇلتتىق گازەت مۇراتىن ۇزبەدى. «قازاق» گازەتىنىڭ ءبىرى – يدەولوگى, ءبىرى – ار-وجدانى, ءبىرى – تەتىگىنە اينالعان ءۇش ارىس تاپقان-تايانعانىن ورتاعا سالىپ, ازاتتىق كۇنىن جاقىنداتتى.
شىندىعىندا, وتارشىلدىق داۋىردە ومىرگە كەلگەن «قازاقتىڭ» كوتەرگەن جۇگى وتە جاۋاپتى ءھام اۋىر ەدى. تارالىمى بىردە كۇرت ءوسىپ, ەندى بىردە قاراجاتتىڭ تاپشىلىعىنان تومەن قۇلدىراسا دا, ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. ماسەلەن, پاتشالىق رەسەيدىڭ اگرارلىق ساياساتى مەن ولاردىڭ قازاقتىڭ جەرىنە قونىس اۋدارۋ قوزعالىسىنداعى كوزدەگەن ماقساتتارى جونىندە, ورىستىڭ شەتەل مەملەكەتتەرىمەن قارىم-قاتىناسىنداعى ءوز ەلىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ءۇشىن دامىعان ەلدەردىڭ جاڭالىعىن جاتسىنباي قابىل الۋى تۋرالى اقپاراتتىق مالىمەتتەر جاريالادى. الاشتىڭ شۇرايلى جەرلەرىنە ورىس مۇجىقتارىن ادەيى قونىستاندىرىپ وتىرعانىن اڭداتۋ ماقساتىندا «جەر ماسەلەسى» (№10, 12.04.1913), «جەر جالداۋ جايىنان» (№34, 16.10.1913), «كوشپەلى ءھام وتىرىقشىلىق نورما» (№20, 29.06.1913), «قازاق ءھام جەر ماسەلەسى» (№54, 16.03.1914), «جەر ساتۋ» (№188, 08.07.1916), «جەر تۋراسىنداعى تەلەعىرام» (№227, 26.04.1917), «جەردى قالاي ءبولۋ؟» (№228, 03.05.1917), «جەر كوميتەتتەرىن جاساۋ كەرەك» (№231, 27.05.1917), ت.ب. كوكەيكەستى ماقالالاردى ەلگە «ماساشا» ىزىڭداپ, قاجىماي جەتكىزدى. ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ, ساۋدا ءادىس-تاسىلدەرىن حالىققا كەڭىنەن تانىستىردى. سونداي-اق قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنداعى ساۋلەت, سىمبات, كەسكىن, اۋەز ونەرلەرى تۋرالى تانىمدىق ماقالالارمەن قوسا, ەل ىشىندەگى ادەت-عۇرىپتار مەن ويىن-ساۋىقتار, ءدىن ماسەلەلەرىن دە دۇركىن-دۇركىن كوتەرىپ, ەل نازارىنا ۇسىندى. ال «بۇراتانا» ساناتىنداعى ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن سارالاپ بەردى. وقۋ-اعارتۋ ءىسى, ۇرپاق تاربيەسىندە مەكتەپتىڭ ەڭ قاجەتتى قۇرالى – وقۋلىقتار جازۋ مەن گازەت-جۋرنال شىعارۋ ماسەلەلەرى جونىندە پايدالى كەڭەستەر جاريالاپ, ەل تالقىسىنا سالىپ وتىرادى.
بەس جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە 266 ءنومىرى جارىق كورگەن «قازاق» گازەتى قىر دالاسىنىڭ شەت ايماقتارىنان بولەك, رەسەيدىڭ – پەتەربورىنا, قىتايدىڭ – شاۋەشەگىنە, تۇركيانىڭ – ىستانب ۇلىنا, سونىمەن بىرگە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراپ ۇلگەردى. باسىلىمنىڭ عۇمىرى از بولعانىمەن, ۇلت ومىرىنە ۇلكەن وزگەرىس, ۇلى سەرپىلىس اكەلدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا گازەت بەتىندە كوتەرىلگەن كەيبىر ساياسي ماتەريالدار ءۇشىن گازەت باسشىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كورمەگەن قۇقايى جوق.
مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, سول تۇستاعى ءباسپاسوز ءىسى جونىندەگى باس باسقارمانىڭ گرافى سەرگەي تاتيششەۆ جان-جاققا قۇپيا وكىمدەر مەن بۇيرىقتار بەرىپ, «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان ساياسي احۋالعا قاتىستى ماقالانى مۇقيات-تەكسەرىپ وتىرۋدى, ءوز جانسىزدارىنا جۇكتەگەن. وعان «تىڭشىلىقتى» تىڭعىلىقتى اتقارۋدى قاتاڭ تاپسىرعان – ورىنبور گۋبەرناتورى (كەيىن دالا گەنەرال-گۋبەرناتورى) ن.ا.سۋحوملينوۆ ەدى (ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ورال وبلىستىق باسپا ءىسى باسقارماسى №13248. 26/09.1913). مۇنداي جىمىسقى جۇمىستى جۇرگىزۋ تورعاي وبلىستىق باسقارماسىنىڭ ءتىلماشى, تاتار تىلىندەگى مەرزىمدى باسپاسوزدەردى باقىلاۋشى مۇحامەديار تۇڭعانشين مەن عابدۋلراحمان ماشيەۆ سىندى كوسەۋلەرگە جۇكتەلەدى (سانكت-پەتەربور ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى. 776-21-16. ءىىم وگك. 22.10.1913. لومم. 776-21-16). ورتالىقتا وتىرىپ-اق, اينالاسىن وتاپ, باسۋعا ابدەن توسەلگەن بيلىك تىمىسكىلەۋدى قيىندىقسىز «بەرگەن لاۋازىمىن پۇلداپ», جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان. گازەتتىڭ 1914 جىلى 75-80 نومىرلەرىندە جاريالانعان «زاكون جوباسىنىڭ بايانداماسى» اتتى ماقالا ورىسشاعا اۋدارىلىپ, تۇسىنىكتەمە جازباسىن دايارلاعان تۇنعانشين ءتيىستى ورىنداردىڭ شاپاعاتىنا بولەنگەن. وسى ءۇشىن ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان رەداكتسياعا «1500 سوم ايىپپۇل نەمەسە ءۇش اي تۇرمەگە جابۋعا» ۇكىم كەسىلىپ, ء«ىستى» بولىپ شىعادى. ايىپپۇلدى تولەمەگەن احمەت 20 قازاندا اباقتىعا وتىرعىزىلادى. سامارادا ءجۇرىپ سۋىت حاباردى ەستىگەن ءاليحان بوكەيحان ساياسي بىلىك-ديپلوماتياسىن جۇمساپ, احمەتتى اباقتىدان شىعارىپ الادى. بىراق وپاسىزدىقتىڭ, تىڭشىلىقتىڭ سالدارىنان مۇنداي جاعداي ءجيى قايتالانادى. وسىنداي وقيعاعا كۇيىنگەن جاس اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى بىلاي دەپ جازادى:
«ماقتاساڭ قارعالاردىڭ جەگەن بوعىن,
كەشەگى ولەكسەمەن قارنى توعىن.
مىنەكي, ءسوز مىناۋ دا, ەنى مىناۋ دەپ,
تارتىپ الار كەزەنىپ تۇرعان وعىن».
«قازاق» گازەتىن ناقاقتان قارالاعان نەگىزسىز جالالار الاش زيالىلارىنىڭ ىزا-اشۋىن تۋدىرادى. ا.بايتۇرسىن ۇلى شۇعىل تۇردە ورىنبور گۋبەرناتورىنا, ىشكى ىستەر مينيسترىنە, سەناتقا گازەتتە جاسالعان قىساستىق تۋرالى ساۋالحات جولدايدى (20/10.1914. س-پومم. 776-21-16). ء«ۇمىتسىز – شايتان» دەمەكشى, ساۋالى ەلەنىپ, ول ايىپپۇل تولەۋدەن بوساتىلادى. ال كەيبىر تۇستاردا مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردەن قۇلاعدار وقىرمان گازەتكە سالىنعان ايىپپۇلداردى «ەل ىشىنەن جابىلا جيناپ», باسىلىمنىڭ ورتا جولدان ۇزىلمەۋىنە كومەك قولىن سوزادى. ماسەلەن, گازەتتىڭ 91-سانىنداعى «بۇ قالاي؟» دەگەن وزەكتى ماقالا ءۇشىن ارنايى ورىندار «ا.بايتۇرسىن ۇلىن ەكى اي تۇرمەگە وتىرعىزۋ نەمەسە 50 سوم ايىپپۇل تولەتۋ» تۋرالى ۇكىم شىعارسا, 1916 جىلى 9 اقپانداعى 168-سانىنداعى جەر ماسەلەسى تۋرالى ماقالاسىنا 1500 سوم ايىپپۇل كەسكەن. بۇعان نارازى رەداكتور سەناتقا ارىز بەرىپ, ««قازاق» ءىسى سەناتتا» دەگەن ماقالا جاريالايدى. كەزەكتى ءنومىردىڭ بىرىندە م.دۋلات ۇلى «سەناتتا بۇزىلعان ۇكىم» ماقالاسىن ىشكى حابارلار ايدارىمەن جاريالايدى. وندا ا.بايتۇرسىن ۇلىنا 50 سوم ايىپپۇل تولەۋ بۇيرىعىن سەنات قايتا قاراپ, بۇزعانىن جازعان («قازاق» گازەتى, №220, 1.03.1917).
باسىلىم بەتىندە جاريالانعان ماقالالاردىڭ اۆتورلارى – سول تۇستا ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ باستاعان ۇلت زيالىلارىنىڭ پىكىرلەستەرى, شاكىرتتەرى ج.اقباەۆ, ا.ءبىرىمجان ۇلى, ش.قۇدايبەردى ۇلى, م.ورازاي ۇلى, ح.عابباس ۇلى, م.شوقاي, م.تىنىشباي ۇلى, ع.قاراش, ر.مارسەك ۇلى, ءا.ەرمەكوۆ, ج.دوسمۇحامەد ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, و.ءالجان ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, م.جۇماباەۆ, ح.بولعانباي, ج.جانىبەك ۇلى, ج.تىلەۋلين, م.سەرالين, ا.بارجاقسين, ي.الىمبەك ۇلى, س.شورمانوۆ, ق.قوڭىراتباەۆ, ب.سەركەباەۆ, ج.سەيدالين, س.كەنجين, ن.قۇلجانوۆا, ن.قۇلجانوۆ, س.دونەنتاەۆ, س.تورايعىر ۇلى, م.اۋەزوۆ, ن.تورەقۇلوۆ, س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ءى.جانسۇگىر ۇلى, ق.جۇبانوۆ, ت.ب. ازاماتتار. مۇنداعى قاستەرلى قۇندىلىقتار – بۇگىنگى باسپاسوزگە دە تەمىرقازىق.
«قازاق» گازەتى قازاق بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشۋ ماسەلەسىن جۇيەلى جازىپ وتىرادى. بىلىمدەگى جاڭا ءتاسىلدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىندى. 1913 جىلى 2 اقپانداعى (تۇڭعىش سانى) اقاڭنىڭ «وقۋ قۇرالى» (1912), 1914 جىلى 50- سانىنداعى «ماسا» جيناعىنىڭ ەكىنشى باسىلىمى, 23 ساۋىردەگى 59-سانىندا ء«تىل – قۇرالى» تۋرالى اقپاراتتىق, تانىمدىق مالىمەتتەر وسى باعىتقا زور سەرپىن بەردى.
«قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلى 17 مامىرداعى 62-سانىندا وسى نومىردەن باستاپ «ۋاقىتشا رەداكتور مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ەكەنى» حابارلانعان. البەتتە, بۇل دا – مەرزىمدى باسىلىم جۇمىسىنداعى ارىپتەستىكتى, ىشكى كەلىسىمدى بىلدىرەتىن فاكت. «قازاق» گازەتى سونداي-اق قازاق سەزىن شاقىرۋ, مايدان سولدات الۋ, ت.ب. جاعىمدى-جاعىمسىز جايلاردى تالقىلاي وتىرىپ, ساياسي ماسەلەلەردىڭ كۇردەلى تۇستارىنا قازاق جۇرتشىلىعىن جەتكىزۋ ءۇشىن پىكىرتالاستار ۇيىمداستىرعان. سونداي-اق گازەت باسقارماسى اقىل-كەڭەس سۇراۋشى ازاماتتارعا جاۋاپ بەرىپ تۇرعانىن دا بايقايمىز.
حح عاسىردىڭ باسىنداعى بارشا ساياسي جاڭعىرۋ مەن مەملەكەتشىلدىك, ەلدىك ىستەردە «قازاقتىڭ» قولتاڭباسى بار. اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, 1917 جىلى ومىرگە كەلگەن ۇلتتىق-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ, اۆتونوميالىق (مەملەكەتتىك دەۋگە بولادى) ىزدەنىستەردىڭ باسىندا «قازاق» گازەتى مەن ونىڭ باسشىلارى جۇرگەن. اكادەميك م.قويگەلديەۆتىڭ پىكىرىنشە, «قازاق» گازەتى – ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ, الاش قايراتكەرلەرى ەڭبەگىنىڭ ورتاق جەمىسى».
سونىمەن «قازاق» گازەتى قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى ۇلت ءباسپاسوزى تاريحىندا ەڭ شوقتىعى بيىك باسىلىم بولدى. اقيقاتىندا بۇل باسىلىم تۇڭعىش جالپىۇلتتىق ساياسي-قوعامدىق گازەت مارتەبەسىن يەلەندى. ول ويانعان سانانىڭ ءىس-قيمىلىن ءتۇزۋ جولعا سالىپ وتىراتىن مىنبەرگە اينالدى. وسى باسىلىم تۋرالى ءار كەزدەرى جازىلعان ءو.ءابديمانوۆتىڭ «قازاق گازەتى», ق.ساقوۆتىڭ «قازاق» گازەتىندەگى ۇلتتىق ساياسي ماسەلەلەردىڭ جازىلۋى», ق.اتاباەۆتىڭ «قازاق ءباسپاسوزى قازاقستان تاريحىنىڭ دەرەك كوزى (1870–1918)», ج.بايتىلەسوۆانىڭ «احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كوسەمسوزى», «رول پۋبليتسيستيكي احمەتا بايتۋرسىنوۆا ۆ فورميروۆاني وبششەستۆەننوگو سوزنانيا», ش.ەرنازاروۆانىڭ «قازاق پۋبليتسيستيكا ءتىلىنىڭ دامۋىنداعى بايتۇرسىن ۇلى كەزەڭى», ح.ايتجانوۆتىڭ «قازاق» گازەتىندەگى ادەبيەت ماسەلەلەرى» جانە وسى جولدار اۆتورىنىڭ ارنايى مونوگرافيالارى جوعارىدا ايتىلعان تۇجىرىمنىڭ شىندىعىن دالەلدەيدى. شۇكىر, قازىر مارقۇم ءۇ.سۇبحانبەردينا, ع.انەس باستاعان عىلىمي توپ ازىرلەگەن «قازاق» گازەتى ماتەريالدارى ىنتالى ازاماتتارعا قولجەتىمدى. ول بارلىق نەگىزگى كىتاپحانالاردا تۇر.
الاش مۇراسىنىڭ بۇگىنگى شىراقشى ءبىر ورداسى – الماتى قالاسىنداعى ا.بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ كىتاپحانا, دەرەك قورى دا ۇلت زيالىلارى ونەگەسىن سەزىنۋدى اڭسايتىن كەلۋشىلەر ءۇشىن ءىرى رۋحاني بايلىق ءارى قاستەرلى قۇندىلىق ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
رايحان يماحانبەت,
احمەت بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور
