جىڭىشكە ءارى جالىنىشتى تۇردە شىققان بالعىن داۋىس ۇلكەن بازاردى كوكتەي ارالاپ ءوتتى...
«مەن ءوزىمدى ساتامىن, ساتىپ الىڭىزدارشى. وكىنبەيسىزدەر. مەن تابانى تەسىك باتەڭكەمەن دە جۇرە بەرەمىن, جىرتىق شالبار دا كيە بەرەمىن, قارا سۋ مەن قارا نان بولسا جەتەدى. ساتىپ الىڭىزدارشى, دەنىم ساۋ, قاتتى جۇگىرەمىن, ۇرىسساڭدار دا, ۇرساڭدار دا ماعان ءبارىبىر».
داۋىس يەسى كيىمى ەسكى, شاشى وسىڭكى ءارى مايلانىپ كەتكەن, قارا تورى, دەنە-ءبىتىمى نازىك, مويىنى ىرعايداي توعىز نە ون جاسار بالا ەدى. جالىنىشتى شىققان ۇنىنە, سىرتقى سىقپىتىنا قاراپ ول تۋرالى نەشە ءتۇرلى وي تۇيۋگە بولار, بىراق ونى جىگەرسىز دەپ ايتا المايسىز, قايتا دىتتەگەنىنە قول جەتكىزبەي تىنباس وجەت مىنەزىن اڭعارۋىڭىز دا مۇمكىن.
بالانىڭ توقتاۋسىز قايتالاپ ايتىپ كەلە جاتقانىنا تالاي جۇرت تىكسىنىپ قالدى. ءبىرى: «قۇداي ساقتاسىن» دەپ بەتىن بۇرسا, ەكىنشىسى: ء«تايت, مىناۋ نە دەيدى تاعى؟» دەپ يت كورگەن ەشكى كوزدەنە قارادى, تاعى بىرەۋلەرى جاعالارىن ۇستادى «نە بولىپ كەتتى بۇل ءومىر؟» دەپ.
جۇرتتىڭ ءبارى وعان ۇركە قاراۋدان اسا المادى. ءبىر دە بىرەۋى بالانىڭ ىشكى قالاۋىن, تۇپكى ويىن, بۇيىمتايىن تەرەڭىرەك بىلۋگە ۇمسىنبادى. «بۇل بالا نە ايتپاقشى ءوزى؟» دەپ قىزىعۋشىلىق تا بىلدىرمەدى. الدەبىر جاقتان قاڭعىپ كەلگەن قاڭباقتان ۇرىككەن وتار سىقىلداندى مىنا جۇرت.
بازاردىڭ باسىنداعىلار دا, ورتا تۇسىنداعىلار دا ونىڭ قاراسى دا, ءۇنى دە وزدەرىنەن الىستاپ كەتەر-كەتپەس تىرشىلىك-قوزعالىستارىن جالعاستىرا بەردى.
بالا ءۇزىرىن اينا-قاتەسىز قايتالاپ كەلەدى. اۋزىنا ابدەن جاتتالىپ قالعان تىلەگىن عۇمىرىندا ۇمىتپاس, بالكىم.
ءوتىنىش-ۇسىنىسىن ەشكىمگە وتكىزە الماعان بالا سوندا دا رايىنان قايتار ەمەس. بىرەۋ بولماس بىرەۋ ارزۋىمدى قابىل ەتەر دەگەن ءۇمىتى مەن سەنىمى جۇرەگىندە وشەر ءتۇرى جوق. ول بۇل بازارداعىلاردان قايىر بولماسا ارى قاراي كوشە ارالاپ الگى تىلەگىن تالماي جۇرتقا جاريا ەتە بەرۋگە بەلىن بەكەم بۋعانداي ەدى.
بالا قيىلا ايتقان وتىنىشىنە باس اۋىرتپاعان مىنا جۇرتقا ءبىر مىسقال دا رەنجىگەن جوق. ويتكەنى نازىك تە كىرشىكسىز جۇرەگى وعان تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن كومىر اراسىنان گاۋھار ىزدەۋگە شىققانىن ءا دەگەننەن سەزدىرىپ قويعان ەدى.
جۇرتتان قايىرىم كۇتىپ, ونىسىنان ەشتەڭە وندىرە الماسا دا ساعى سىنبادى. شولىركەپ, اۋزى قۇرعاپ, كومەكەيى كەۋىپ كەتسە دە الگى سوزدەرىن قايتالاي بەردى.
بازاردىڭ اياقتالار تۇسىنا, شىعار ەسىككە دە تاقاپ قالعان. مۇندا دا جۇرت وعان توسىرقاي قاراۋمەن بولدى. ەشكىم بۇعان كوڭىل بولەر ءتۇرى جوق.
بالا بازاردان شىعا بەرگەندە ونى سول ماڭداعى دۇكەندەردىڭ ءبىرىنىڭ يەسى – ەسىك الدىنا قالانىپ قويىلعان ءتۇرلى سۋسىنداردىڭ كولەڭكەسىندە گازەت-جۋرنال قاراعانسىپ وتىرعان ەگدە كەلگەن كىسى وزىنە شاقىردى. ءىشى پىسقان ونىڭ بار ويى بالانى ەرمەك ەتۋ, قىزىقتاپ ۋاقىت وتكىزۋ ەدى. نەگىزى, دۇكەن يەسىن بىلايعى جۇرت, تانىستارى جاقسى اتاي بەرمەيتىن. قالتالى بولاتىن. قالادا بىرنەشە دۇكەنى بار. بازار ماڭىنداعى وسى دۇكەنىنە ءجيى كەلىپ, مۇنداعى ساۋدا-ساتتىق, قوزعالىستى كوبىنە ءوزى باقىلايتىن. جۇرگىنشى كوپ اۋماقتاعى بۇل دۇكەنىنەن تابىس مول تۇسەتىن.
– ال, بالاقاي, سەنى مەن ساتىپ الايىن, ءوزىڭدى قانشاعا باعالايسىڭ؟ مەندە اقشا كوپ. قورىقپا, قالاعانىڭشا ايت اۋزىڭا تۇسكەنىن, – دەدى قۋلانا دۇكەنشى.
– بىلمەيمىن, – دەدى بالا كۇمىلجىپ ءجۇزىن تومەن سالا.
– ءوزىمدى ساتامىن دەيسىڭ, بىراق قۇنىڭدى بىلمەيسىڭ, بۇل قالاي؟ – دەدى دۇكەن يەسى ك ۇلىمسىرەي, – جارايدى, قينامايىن, قاي ادام ءوز قۇنىن بىلگەن دەيسىڭ...
دۇكەنشى بالانى اڭگىمەگە تارتىپ, قىزىق كورىپ سويلەتۋ ءۇشىن الدەندىرىپ الۋدى ويلادى دا سۋ بەردى. بالا سۋ قۇيىلعان ىدىستى باسىنا ءبىر-اق كوتەردى.
ادامداردىڭ ساناسىنا ساۋلە ءتۇسىرىپ, ولاردىڭ قاتال جۇرەكتەرىن ءجىبىتىپ, ىشكى الەمدەرىن ىزگىلىك پەن مەيىرىمگە تولتىرۋ جاراتقانعا قيىن با؟.. جوق, ارينە.
بالا سۋدى قىلقىلتاتا جۇتىپ جاتقاندا دۇكەن يەسىنىڭ العاشقىداعى بۇكىر پيعىلى ىزگى نيەتكە ويىسىپ سالا بەردى. ويتكەنى جەتىمدىكتىڭ جان وكسىتەر وكپەك جەلىنىڭ وتىندە شاراسىز كۇي كەشىپ, جالاڭ اياق, جالاڭ باس, پاناسىز قالعان سوناۋ ءبىر وتكەن شاقتا توسىننان جولىققان بەيتانىس جاننىڭ مەيىرىمىنە قانىپ, كەڭ دە ىستىق قۇشاعىنان سايا تاپقانى ونىڭ ساناسىندا جاڭعىرىپ, جان-دۇنيەسىن استاڭ-كەستەڭ ەتتى. بويىنداعى وسىناۋ الاساپىران, توڭكەرىس دۇكەنشىنىڭ تەك دۇنيە قۋدان وزگەنى ۇمىتتىرعان پيعىلىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعاردى دا ىشكى الەمىن مەيىرىمگە مەلدەكتەتىپ, قويىن-قونىشىن ىسىتىپ جىبەردى. مىنا قايعى مەن قاسىرەتكە تولى بۇكىل الەمدى قۇشاعىنا قىسقىسى كەلدى. الاسۇرىپ كەتتى. باياندى ءومىر باستاۋىنا سەبەپكەر بولعان سول ءبىر جاننىڭ بويىنداعى بار ىزگىلىكتى قاسيەت ءوزىنىڭ بويىنا كوشىپ كەلگەندەي, جۇرەگىنە بايىپپەن قونعانداي بولدى. مۇنى ول انىق سەزىندى. «ماعان نەگە مەيىرىمدى بولماسقا, قايىرىمدىلىق نەگە مەنىڭ قانىمدا بولماۋى ءتيىس؟» دەگەن سۇراقتى وزىنە-ءوزى قويدى. ول وسى ساۋالعا سول زاماتتا جاۋاپ بەرمەسە مۇردەم كەتەردەي كۇي كەشتى. ول جالماجان ءوزىن قۇتقارۋعا ۇمتىلدى. ونى قۇتقارۋشى اۋەلى ءتاڭىر, ودان كەيىن مىنا تۇرعان قارا تابان جاس وسكىن ەدى.
ءشولى باسىلعان بالانى ەگدە كىسى مەيىرلەنە, ەمىرەنە وزىنە تارتىپ, باۋىرىنا قىستى دا, ارقاسىنان قاقتى. سول ساتتە بالا قىستىعىپ بارىپ ەزىلە, ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەردى. بۋىن-بۋىنى بوساپ اياعىن ازەر تىكتەپ ۇستاپ تۇردى. مەيىرىم, ىستىق الاقان, جىلى جۇرەك, سايالى قۇشاق دەگەندى ۇمىتقان, بالكىم مۇلدە كورمەگەن بالا وكسىپ-وكسىپ ۇزاق جىلادى. دۇكەن يەسى ونى توقتاتپادى. شەرلى بالانىڭ كوز جاسى دۇكەنشىنىڭ اپپاق كويلەگىن ارمانسىز ايعىزدادى, ودان ءارى جۇرەگىنە نۇر بولىپ تامشىلاي قۇيىلدى. ال قان تامىرلارىن قايناتقان, ساي-سۇيەگىن سىرقىراتقان, كىشكەنتاي جۇرەگىن ج ۇلىم-ج ۇلىم ەتكەن قاتپار-قاتپار قايعىسى ەگدە كىسىنىڭ بويىنا تاراپ ونىڭ ەسىن كىرگىزدى, ادامي بولمىسىن قايتارىپ بەردى.
بالا جىلاۋىن ازەر توقتاتتى. دۇكەنشىنىڭ سۇراعىنا قاراي ول تاناۋى قورس-قورس ەتە وتىرىپ ءبارىن بايانداپ بەردى. دۇكەن يەسى بالانى مۇقيات, جان-جۇرەگىمەن بەرىلە وتىرىپ تىڭدادى.
بەيشارا بالانىڭ اكەسى بەس-التى جىل بۇرىن, شەشەسى التى اي بۇرىن و دۇنيەسىنە اتتانىپ كەتىپتى. جەتىم بالالار ۇيىندە وسكەن اكە-شەشەسىنىڭ ەشقانداي اعايىن-تۋىسى جوق كورىنەدى. مۇنىڭ جار دەگەندە جالعىز, ون سەگىزدەن اسقان اپكەسى عانا بار ەكەن. بۇل سونىڭ قامقورلىعىندا قالعان. شەشەسى سوڭعى دەمىن الىپ جاتىپ اپكەسىنە بىلاي دەپتى: «سەندەردى ءۇيسىز-كۇيسىز تاستاپ بارامىن. ءبىر قۇدايعا امانات ەتتىم سەندەردى. ىنىڭە باس-كوز بول. ونى جەتكىز. كەيىن ول ازامات بولىپ وسكەندە جاقسىلىعىڭدى ەسەلەپ قايتارادى».
مىنە, ءوزىن اسىراپ-باعىپ, تاپقان تايانعانىن اۋزىنا توسىپ, قونالقىعا جاي تاۋىپ بەرىپ جۇرگەن سول اپكەسى كۇنى كەشە قۇرىلىستا ءجۇرىپ ساتىدان قۇلاپ مەرتىگىپ وسى بازار ماڭىنداعى اۋرۋحاناعا ءتۇسىپتى. ءحالى وتە ناشار ەكەن. ءبىر دارىگەر بۇعان: «اپكەڭدى ەمدەپ جازۋ ءۇشىن كوپ اقشا كەرەك, ءوزىڭدى ساتساڭ دا وعان جەتكىزە المايسىڭ», دەيدى. مۇنى ەستىگەن بالا ء«وزىمدى ساۋداعا سالىپ كورەيىن, بالكىم مەنىڭ قۇنىما تولەنگەن اقشا اپكەمدى ەمدەۋگە قاجەت اقشاعا جەتىپ قالار» دەگەن ۇمىتپەن اۋرۋحانادان جۇگىرە شىعىپ, بازار ءىشىن جاڭعىرتا جار سالىپ ءوزىن ساۋدالاپ, ساتىپ الاتىن ادام ىزدەپ جۇرگەن بەتى ەكەن بۇل ءجۇرىسى.
بارلىق ءمان-جايعا قانىققان دۇكەن يەسى:
– سەنى مەن ساتىپ الامىن, – دەدى.
– جاقسى بولدى عوي, بىراق... دەپ كۇمىلجىپ قالدى بالا.
– ەش ۋايىمداما, باۋىرى ءۇشىن شىرىلداعان جاننىڭ قۇنى بارىنەن قىمبات بولادى.
– راس ايتاسىز با؟
– ماعان سەن. سەنىڭ باعاڭ, بىلەسىڭ با... سەنىڭ قۇنىڭ اقشامەن ولشەنبەيدى. سەن ەندى اۋرۋحاناعا بارىپ, الگى دارىگەردى ىزدەپ تاۋىپ ال دا وعان: ء«وزىمدى ساتتىم, ماعان تولەنگەن اقشا اپكەمدى ەمدەۋگە جەتەدى», دەپ ايت.
بالا اۋرۋحاناعا قاراي قۇستاي ۇشتى.
بالاعا «اپكەڭدى ەمدەۋگە كوپ اقشا كەرەك» دەگەن دارىگەر دۇكەنشىنىڭ ۇلى ەدى.
بىرەر ساعاتتا اۋرۋحانا كاسساسىندا بالانىڭ اپكەسىن ەمدەۋگە قاجەتتى قاراجات جاتتى.
ءوزىن ساتقان بالا «ساتىپ الۋشىنىڭ» باعىندا گۇلدەدى.
