– اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى, جاقىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, اكادەميا قىزمەتىنىڭ ناتيجەلەرىن باياندادىڭىز. پرەزيدەنت ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ, عىلىم الدىندا تۇرعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە سەنىم ارتىپ وتىر. قازىر ەلىمىزدە عىلىم قانداي جاعدايدا دامىپ جاتىر, ناتيجەسىن قاشان كورەمىز؟
– الدىمەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ناقتى جۇمىستارعا كىرىسپەس بۇرىن, بىلتىر ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان قالىپتاستى. زاڭنامالىق نەگىزى قۇرىلدى. «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭعا سايكەس ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر جوعارى عىلىمي ۇيىم مارتەبەسىنە يە بولدى. تۇراقتى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى ازىرلەندى. ۇلتتىق اكادەميا مۇشەلەرىنىڭ جاڭا قۇرامى قالىپتاستى. كونكۋرس بويىنشا اكادەميانىڭ 17 مۇشەسى بولىپ, ياعني ەل عىلىمىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان عالىمدار سايلاندى. ولاردىڭ قاتارىندا ەلىمىزگە بەلگىلى ماتەماتيك, اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ پەن ورتالىق ازيادا «The Ferran Sunyer i Balaguer Prize» حالىقارالىق سىيلىعىن العاش يەمدەنگەن, عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ماتەماتيكا سالاسىنداعى جەتەكشى جاس عالىم دوربەتقان سۇراعاننىڭ تاڭدالۋى جايدان-جاي ەمەس. عىلىمدا جەتىستىككە جەتكەن تۇلعالار از ەمەس, بىراق ولاردىڭ ناسيحاتى كەمشىن. عالىمداردىڭ ونەگەلى ءىسىن ۇلگى ەتە وتىرىپ, عىلىمعا جاعداي جاساۋ ارقىلى عىلىمداعى جاستار قاتارىن كوبەيتە الامىز.
– اكادەميا الداعى باعدارىن الەمدەگى 20 شاقتى دامىعان ەلدەردىڭ عىلىم اكادەمياسى تاجىريبەلەرىنە سايكەس باعدارلاپ, 10 جىلدىق دامۋ جولىن ايقىندادى. ۇلتتىق عىلىم جۇمىسىن شەتەل تاجىريبەسىمەن قالاي ۇشتاستىرۋ كەرەك؟
– دامىعان ەلدەردىڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا قولداۋى ەكونوميكالىق دامۋىنان كورىنىس بەرىپ وتىرعانى بەلگىلى. باتىس ەلدەرى عانا ەمەس, بۇگىندە ازيانىڭ كوشباسشىسىنا اينالعان ەلدەر تاجىريبەسى وسىنى ايعاقتايدى. وسىعان سايكەس بولاشاقتاعى دامۋ باعدارىن انىقتاعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ستراتەگياسى ناقتى ينديكاتورلارمەن دايىندالدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن. ول عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتى جاقسارتۋ, باسىم باعىتتاردى ايقىنداۋ, عىلىمي جانە تالدامالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, عالىمدار اراسىنداعى كووپەراتسيانى كەڭەيتۋ, مەملەكەتتىك ساياساتتى عىلىمي-ساراپتامالىق قولداۋدا جەتەكشى عالىمدارىن بىرىكتىرۋدى كوزدەيدى. قازىرگى تاڭدا اكادەميانىڭ ىشكى قۇرىلىمى دا وسى باعىتتا جۇيەلەندى. تالداۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان فاكتورلاردى انىقتاۋ جۇمىستارى باستالدى.
– بىلتىر جىل سوڭىندا اكادەميا وڭىرلەرگە جۇرگىزىلگەن فورسايت زەرتتەۋلەر ناتيجەسىن جاريالادى. سونىڭ بارىسىندا انىقتالعان ماسەلەلەرگە توقتالاسىز با؟
– «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭعا سايكەس 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋدىڭ 113 عىلىمي-تەحنيكالىق مىندەتتەرىنە العاش رەت ساراپتاما جۇرگىزىلىپ, 87-ءسى بويىنشا ەسكەرتۋ جاسالدى. ەڭ باستىسى, ءتيىستى ورىندارعا عىلىمدى دامىتۋداعى باسىم باعىتتاردى ايقىنداۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق ءتاسىلى ۇسىنىلدى. ەندى جوعارعى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا 3 جىلعا عىلىمنىڭ 7 باسىمدىعىن بەكىتەتىن بولادى. ونىڭ ىشىندە 153 مامانداندىرىلعان عىلىمي باعىت بار. ناقتىلاعاندا, بۇل – تەك عىلىم باعىتتارى بويىنشا بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋدىڭ تەتىگىن كورسەتەدى. وسىعان قاراپ, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ دا سۇراۋى بار ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. ياعني ەكونوميكانىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ناتيجە بەرەتىن عىلىمي باعىتتاردى كوبىرەك قارجىلاندىرۋ ماڭىزدى. ناقتى ايتقاندا, عىلىمنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدە, مىندەتتەردى دۇرىس قويا ءبىلۋ قاجەت.
– عىلىمنىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى جىل سايىن ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ جاعدايىنا قاتىستى ۇعا تاراپىنان ازىرلەنەتىن ۇلتتىق باياندامادا دا ايتىلىپ كەلدى. بۇدان قانداي قورىتىندى بار؟
– عىلىم جونىندەگى ۇلتتىق بايانداما – الەمدىك جانە ۇلتتىق عىلىمنىڭ جاي-كۇيى مەن دامۋ ۇردىستەرىن تالداۋدى, ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى, دامۋدىڭ باسىم باعىتتارىن نەگىزدەۋدى قامتيدى. عىلىم جونىندەگى جىل سايىنعى ەسەپ, ياعني ۇلتتىق بايانداما عىلىمداعى نەگىزگى دامۋ ۇردىستەرىنىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ, دامۋىنا اسەر ەتەتىن وڭ جانە تەرىس فاكتورلاردى انىقتاۋ, باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ ءۇشىن ۇسىنىمدار ازىرلەۋدى ماقسات ەتەدى. وندا عىلىمنىڭ جاعدايى, الەمدىك ترەندتەر, سالالار بويىنشا ۇسىنىستار قامتىلعان. عىلىمنىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ سىني كوزقاراستار نەگىزىندە ازىرلەنگەن. وعان العاش رەت جاس عالىمداردىڭ جاعدايى مەن جەتىستىكتەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي قىزمەتىن كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى جاڭا تاراۋ ەندى.
– ۇعا تاراپىنان وڭىرلەردىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندىگى ءجيى ايتىلادى. وسى باعىتتا قانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر؟
– بۇل وڭىرلىك عىلىمنىڭ دامۋىنداعى بىرقاتار جايتتارمەن تىعىز بايلانىستى. ناقتى تسيفرلارعا توقتالسام, عزتكج-عا قاتىساتىن عالىمداردىڭ باسىم بولىگى الماتى مەن استانا قالالارىندا تۇرادى. ناتيجەسىندە, بولىنەتىن قاراجاتتىڭ 66 پايىزى وسى وڭىرلەردىڭ ەنشىسىنە ءتيىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, بۇل جۇمىستى باسقارۋعا, ۇيلەستىرۋگە تىكەلەي مۇددەلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بۇل ىستەن شەتتەپ قالعان. سالدارى عىلىمدى «قالدىق قاعيداتى» بويىنشا قارجىلاندىرۋعا اكەپ سوقتىردى. ماسەلەن, 2023 جىلى 8 وبلىستىڭ اكىمدىگى (شقو, سقو, پاۆلودار, قىزىلوردا, بقو, اقتوبە, جامبىل جانە قاراعاندى) جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاراجات بولگەن بولسا, ولاردىڭ ۇلەسى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ نەبارى 0,43 پايىزىن عانا قۇراعان. ورتالىقتا ورنالاسقان عىلىمي ۇيىمدار دا ناقتى سەكتوردان الشاقتاپ كەتكەن. انىقتالعانىنداي, عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى جەرگىلىكتى جەرلەردە سۇرانىسقا يە ەمەس. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, ولاردىڭ يننوۆاتسيانى دامىتۋداعى جەتىستىكتەرى, ەڭ الدىمەن, عىلىمنىڭ وڭىرلىك دەڭگەيدەگى وندىرىسىمەن تىعىز بايلانىسىندا جاتىر. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعىن ۇيلەستىرۋمەن جەرگىلىكتى بيلىك اينالىسادى.
– ەندى اتالعان ماسەلەنى قالاي شەشۋگە بولادى؟
– مەملەكەت باسشىسى وبلىس اكىمدەرىنىڭ باسشىلىعىمەن جەرگىلىكتى جەرلەردە عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى وڭىرلىك كەڭەستەر قۇرۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى وسى تاپسىرمانى ورىنداۋعا كىرىسىپ, وڭىرلىك عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا اقمولا, جامبىل, شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىندا وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىنا ارنالعان عىلىمي جەتىستىكتەر كورمەسىن, 4 كوشپەلى وتىرىس وتكىزدى. فورسايت ناتيجەسىنە قاتىستى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ۇسىنىلدى. بۇدان باسقا, ۇكىمەتكە اكىمدەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ رەيتينگىنە وڭىرلىك عىلىمدى دامىتۋ كورسەتكىشتەرىن كىرگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلدى. ەندىگى كەزەكتە اكادەميكتەر مينيسترلىكتەرگە سالالىق عىلىمدى دامىتۋعا كەڭەس بەرىپ, كومەكتەسە باستادى. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن شورتاندى اۋىلىندا اگرارلىق عىلىمنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇلتتىق اكادەميا پرەزديۋمىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى ءوتىپ, ناتيجەسىنە قاتىستى ۇسىنىستار جولداندى. قاراعاندى قالاسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ قاتىسۋىمەن مەديتسينا عىلىمىنىڭ جەتەكشى عالىمدارىمەن ۇلكەن كەڭەس ءوتىپ, مەديتسينا عىلىمىن دامىتۋدىڭ 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى دايىندالدى.
– ۇعا تاراپىنان قابىلدانعان ەتيكا كودەكسى قانداي ماسەلەلەردى قامتيدى؟
– عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدىڭ الەمدە قابىلدانعان ستاندارتتارىن جانە ۇزدىك تاجىريبەلەرىن سارالاي وتىرىپ, اكادەميا تاراپىنان عىلىمي ەتيكا كودەكسى ازىرلەندى. وندا عىلىمداعى ورىنسىز مىنەز-ق ۇلىق رەتىندە فالسيفيكاتسيا, بۇرمالاۋ, پلاگيات, مۇددەلەر قاقتىعىسى جانە جالعان بىرلەسكەن اۆتورلىقتىڭ رەسمي انىقتامالارى ايقىندالدى. كودەكس عىلىمي ۇيىمدار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا قولجەتىمدى. الەمدىك تاجىريبەدە عىلىمدى دامىتۋعا قاتىستى ستاندارتتاردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. سىننان وتكەن وسىنداي تاجىريبەنىڭ عىلىمي قوعامداستىقتا قولدانىس تابۋى اسا ماڭىزدى. سوندىقتان اكادەميا الەمدىك ۇزدىك تاجىريبەنى تارازىلاي وتىرىپ, عىلىمي رەگلامەنتتەردى كەڭىنەن تاراتادى. ۇلتتىق اكادەميا عىلىمي زەرتتەۋ پراكتيكاسىندا پانارالىق ءتاسىلدى ەنگىزۋگە جانە قولدانۋعا دا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. ويتكەنى الەمدەگى ۇلكەن عىلىمي جاڭالىقتار مەن ءىرى جەتىستىكتەردىڭ شامامەن 90 پايىزى وسى ءتاسىل نەگىزىندە جاسالادى. بىزدە كەرىسىنشە, بەلەڭ العان تاعى ءبىر جۇيەلىك ماسەلە – عىلىمدا ۇساق تاقىرىپتاردىڭ كوپتىگى. بىلتىر اكادەميكتەر 3 ءىرى ينتەگراتسيالانعان پانارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالاردىڭ تەحنيكالىق تاپسىرمالارىن دايىندادى. ولاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جوعارى ءونىمدى سۇرىپتارىن شىعارۋدا, وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتى جانە ەنەرگيانى ساقتاۋ تەحنولوگياسىن دامىتۋدا ەلەۋلى سەرپىلىس جاسايتىندىعىنا سەنىم زور. سونىمەن قاتار قىتاي عىلىم اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ, سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى ءارى قاۋىپسىز باسقارۋ بويىنشا پانارالىق مەگاگرانتتىڭ تەحنيكالىق تاپسىرماسى دايىندالىپ جاتىر.
– اكادەميا جانىندا جاس عالىمدار كەڭەسى جۇمىس ىستەپ جاتىر. وعان قوسا بىلتىر «جاس ساتباەۆشىلار» I كونگرەسى ءوتىپ, كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلە تالقىلاندى. ودان قانداي ناتيجە بار؟
– ۇلتتىق اكادەميا قىزمەتىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى – عىلىم سالاسىنا جاستاردىڭ كەلۋىنە جاعداي جاساۋ. جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا قاتىسىپ, جاڭا زاڭنامالىق نەگىزىن قۇرۋدا بەلسەندىلىك تانىتتى. قازىرگى كەزدە اكادەميا ەڭ وزىق تاجىريبەنى ىلگەرىلەتۋگە جانە عىلىمدى ناسيحاتتاۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ وتىر. بىلتىردان باستاپ اكادەميا مەن «Astana Hub» اقپاراتتىق ورتالىعىمەن «ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ بىرىڭعاي تەرەزەسى» اقپاراتتىق جۇيەسى ازىرلەنىپ, عىلىم جانە مەملەكەتتىك عىلىمي ستيپەنديالار سالاسىنداعى سىيلىقتارعا ۇسىنىلعان جۇمىستاردى ەلەكتروندى نەگىزدە قابىلداۋ ىسكە استى.
– بىرقاتار شەتەلمەن بىرلەسىپ, اكادەميا جانىنان بىرنەشە ورتالىق اشىلدى. بۇل عىلىمنىڭ يننوۆاتسيالانۋىنا قانشالىقتى جول اشادى؟
– بىلتىردىڭ وزىندە بىرقاتار شەتەلدەردىڭ ۇلتتىق اكادەميالار, جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارى, اتاپ ايتقاندا رف (رعا), اقش (NASEM), قىتاي (CAS), Tۇركيا (TÜBA) جانە تاعى باسقالارمەن 27 مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قازاقستان-نەمىس عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى (KGRCC), فورسايتتىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى قازاقستان-كورەيا عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسيالىق ورتالىعى, قازاقستان-قىتاي عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسيالىق ورتالىعى قۇرىلدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانە س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ بازاسىندا مەديتسينا عىلىمى سالاسىنداعى وزىق زەرتتەۋلەردىڭ الماتى-شەنچجەن, چجەتسزيان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ اشىلعان سۋ رەسۋرستارى بويىنشا تۇراقتى دامۋ جانە كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى حالىقارالىق ينتەگراتسيالانعان زەرتحانانىڭ بولاشاعى زور. اقش ۇلتتىق عىلىم, ينجەنەريا جانە مەديتسينا اكادەمياسى, قىرعىزستان جانە تاجىكستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىمەن «ورتالىق ازياداعى ءومىر تۋرالى عىلىمدار سالاسىنداعى دەرەكتەردى باسقارۋدىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» عىلىمي جوباسى ىسكە اسىپ جاتىر. جالپى العاندا, اكادەميانىڭ حالىقارالىق باستامالارى ەلگە شامامەن 3 ملن دوللار كولەمىندە شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
