شاكىرتاقى جۇيەسى جەتىلدىرۋدى قالايدى

ستيپەنديا قالاي جۇمسالادى؟

ەلىمىزدەگى باكالاۆريات دەڭگەيىندەگى ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسى بۇگىندە 47 135 تەڭگە بولسا, پەداگوگيكالىق مامان­دىقتاردا وقيتىندار – 75 600 تەڭگە. العاشقى قاراعاندا بۇل سوما اي سايىنعى شىعىنداردى جابۋعا جەتكىلىكتى بولىپ كورىنگەنىمەن, ينفلياتسيا دەڭگەيى مەن نارىقتاعى باعا ءوسىمىن ەسكەرسەك, ستۋ­دەنتتەردىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىگىن قام­تۋدا ايتارلىقتاي قيىندىق تۋىنداپ وتىر. ماسەلەن, استانا قالاسىندا پاتەر جالداۋ اقىسى بىرنەشە ستۋدەنت بىرىگىپ تۇرعاننىڭ وزىندە ارقايسىسى ءۇشىن شامامەن 50 000-­80 000 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل – تەك تۇرعىن ۇيگە كەتەتىن شىعىن. بۇدان بولەك, ستۋدەنتتەردىڭ باسقا دا كۇندەلىكتى شىعىندارىن ەسكەرگەن ءجون. تاماقتانۋعا ورتاشا العاندا, ءبىر ستۋدەنتكە اي سايىن تاماقتانۋعا ­30 000-40 000 تەڭگە قاجەت. اسىرەسە تاماق باعاسى ۇنەمى ءوسىپ جاتقان قازىرگى نارىق جاعدايىندا بۇل سوما كوبەيىپ وتىرۋى مۇمكىن. قوعامدىق كولىكتى قولداناتىن ستۋدەنتتەر ءۇشىن ايلىق جول ءجۇرۋ كارتاسى شامامەن 7 000-10 000 تەڭگە تۇرادى. ەگەر ستۋدەنت تاكسي نەمەسە باسقا كولىك قىزمەتتەرىن پايدالانۋعا ءماجبۇر بولسا, بۇل سوما ودان دا جوعارى بولادى. جىل مەزگىلىنە بايلانىستى ستۋدەنتتەر كيىم-كەشەك ساتىپ الۋعا نەمەسە كۇتىم جاساۋعا شىعىندانادى, بۇل ايىنا ورتا ەسەپپەن 5 000-15 000 تەڭگە كولەمىندە بولادى. ءدارى-دارمەك نەمەسە مەديتسينالىق قىزمەتتەر قاجەت بولعان جاعدايدا, قوسىمشا قاراجات كەرەك بولۋى مۇمكىن. كەيبىر ستۋدەنتتەر وسى شىعىندى جابۋعا قوسىمشا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر, بۇل ولاردىڭ وقۋىنا جانە جەكە دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.

جۇمىس ىستەيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ماسەلەسى

ستۋدەنتتەردىڭ كوپشىلىگى وقۋىمەن قاتار قوسىمشا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, ستۋدەنتتەردىڭ 60%-ى فريلانس, كۋرەرلىك قىزمەت, كافە-مازىرشىلەر نەمەسە رەپەتيتورلىق ارقىلى تابىس تابادى. مۇنداي جۇمىس تۇرلەرى يكەمدى بولعانىمەن, ولار ستۋدەنتتىڭ وقۋ ۇلگەرىمىنە تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن. پەداگوگيكالىق ماماندىقتا وقيتىن ەكىن­شى كۋرس ستۋدەنتى بەكەن جانار: «مەنىڭ ستيپەنديام پاتەر جالداۋ مەن كۇن­دەلىكتى شى­عىنداردى وتەۋگە جەتكىلىكسىز. سون­دىق­تان اپتاسىنا 20 ساعات جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇرمىن. بىراق بۇل جاعداي مەنىڭ وقۋىمنىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەدى: ۋاقى­تىم جەتپەيدى, ساباقتارعا كەشىگەمىن, كەيدە تاپسىرمالاردى ورىنداۋ قيىنعا سوعادى», دەيدى. جۋرناليستيكا جانە الەۋ­مەتتىك عىلىمدار فاكۋلتەتىنىڭ ەكىن­شى كۋرس ستۋدەنتى قاليبەك نۇراسىل: «مەن الاتىن قاراجات وقۋ مەن تۇرمىس شى­عىنىن جابۋعا جەتۋى مۇمكىن, بىراق ءبارى ستۋ­دەنتتىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن قارجىلىق جوسپارلاۋىنا بايلانىستى. الايدا ءىرى قالا­لاردا ءومىر ءسۇرۋ نەمەسە قوسىمشا شى­­عىندار (تۇرعىن ءۇي جالداۋ, تاماقتانۋ, كولىك) ستيپەنديانىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءاربىر ستۋ­دەنتكە قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرىپ, جەكە بيۋدجەتىن دۇرىس جوسپارلاۋ ماڭىزدى. مىسالى, 4 ستۋدەنت بىرىگىپ ءبىر بولمەلى ءۇي جالداسا, جالداۋ قۇنى ءار ستۋدەنتكە شامامەن 50 000 (ەلۋ مىڭ) تەڭ­گە­گە شاق.  ەگەر ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان جاتاقحانا قامتاماسىز ەتىلمەسە, ارينە ءبىر ستيپەندياعا قاراپ ءومىر ءسۇرۋ قيىنعا سوعادى. ءتىپتى جاقىندا ءبىلىم وردا­مىزدىڭ  جاڭا جاتاقحاناسىندا تۇرۋ ءبىر ايعا 30 000 تەڭگەنى قۇرايتىنىن ەستى­دىم. سوندا ارعى جاعىندا قالاتىن ­20 000­ تەڭگەگە ءبىر اي ءومىر ءسۇرۋ وتە قيىن بولۋى مۇمكىن. كەيبىر ستۋدەنتتەر اقشا­لاي تۇراق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ستۋدەنتتىڭ وقۋ ۇلگە­رىمىنە اسەر ەتەدى. ءبىلىمى تاياز ستۋ­دەنت­تىڭ ەرتەڭ جاقسى مامان بولىپ شىعا الماۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى», دەيدى.

بۇل ماسەلە تەك ستۋدەنتتەردىڭ عانا ەمەس, وقىتۋشىلاردىڭ دا الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. «تۇران-استانا» ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ وقىتۋشىسى تولعاناي ناسيحاتقىزى بىلاي دەيدى: «قازىرگى ۋاقىتتا ستۋ­دەنت­تەردىڭ قوسىمشا جۇمىس ىستەۋى – وتە وزەكتى ءارى كۇردەلى ماسەلە. ءبىر جاعىنان, ستۋدەنت­تەردىڭ قارجىلىق قيىندىقتارعا تاپ بولۋىن تۇسىنەمىز. ەكىنشىدەن, بۇل ولاردىڭ ءبىلىم الۋ ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقانى ايدان انىق. ستۋدەنتتەر­دىڭ قو­سىمشا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر ەكە­نىن تو­لىقتاي تۇسىنەمىن. كوپشىلىگىنىڭ وتباسىنا اۋىرتپالىق سالعىسى كەلمەيتى­نىن, ءوز قاجەتتىلىكتەرىن وزدەرى قامتاماسىز ەتكىسى كەلەتىنىن كورەمىز. ءبىزدىڭ ەلدەگى ستيپەنديا مولشەرى, اسىرەسە كوممەرتسيالىق نەگىزدە وقيتىندار ءۇشىن, كۇندەلىكتى ءومىر ءسۇرۋ شىعىندارىن وتەۋگە جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ستۋدەنتتەردىڭ جۇمىس ىز­دەۋى – قالىپتى جاعداي. بۇل جەردە باس­تى ماسەلە – ولاردىڭ جۇمىس پەن وقۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي الماۋى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, قوسىمشا جۇمىس ىستەيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ۇلگەرىمى تومەندەپ كەتۋى ءجيى كەزدەسەدى. ولار لەكتسيالارعا تۇراقتى تۇردە قاتىسا الماۋى, تاپسىرمالاردى ۋاقتىلى ورىنداماۋى, كەيدە ەمتيحاندارعا دا دۇرىس دايىندالماۋى مۇمكىن. ءبىز, وقىتۋشىلار, ستۋدەنتتەردىڭ بۇل جاعدايىن ءتۇسىنىپ قانا قويماي, ولارعا قولداۋ كورسەتۋگە ءتيىسپىز. ساباق بارىسىندا يكەمدىلىك تانىتىپ, تاپسىرمالاردى ورىنداۋ مەرزىمىن كەيدە بەيىمدەۋ قاجەت. ماسەلەنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمى تەك وقىتۋشىلارعا ەمەس, بۇكىل وقۋ جۇيەسىنە بايلانىستى. مەن ستۋدەنتتەردىڭ قوسىمشا جۇمىس ىستەۋىنە قارسىلىعىم جوق, بىراق بۇل ولاردىڭ باستى ماقساتى – ءبىلىم الۋىنا كەدەرگى بولماۋعا ءتيىس. وقۋ ورنىندا ستۋدەنتتەر ساپالى ءبىلىم الىپ, كاسىبي تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋى كەرەك. قارجىلىق ماسە­لەلەر بىلىمگە كولەڭكە تۇسىرمەيتىن­­­­دەي جاعداي جاساۋ – بارشامىزدىڭ مىندەتى­مىز. وقىتۋشىلار, ۋنيۆەرسيتەت اكىمشى­لىگى جانە مەملەكەت تاراپىنان بىرلەسكەن كۇش-جىگەر ارقىلى عانا بۇل ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋگە بولادى».

حالىقارالىق تاجىريبەگە كوزقاراس

دامىعان ەلدەردە ستۋدەنتتەرگە قار­جىلاي قولداۋ كورسەتۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. مۇنداي تاجىريبە ستۋدەنتتەردىڭ تولىققاندى ءبىلىم الۋىنا, كاسىبي دامۋىنا جانە بولاشاقتا باسەكەگە قابىلەتتى مامان رەتىندە قالىپتاسۋى­نا نەگىزدەلگەن. ءار ەلدە بۇل جۇيەنى ءارتۇرلى جول­مەن جۇزەگە اسىرادى, بىراق بار­لىعىنىڭ ماقساتى – ستۋدەنتتەردىڭ قار­جىلىق ماسەلەلەرىن جەڭىلدەتۋ جانە وقۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ. گەرمانيادا ستۋدەنتتەرگە مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. مۇندا ستۋدەنتتەرگە اي سايىن 500-700 ەۋرو كولەمىندە قارجىلاي كومەك بەرىلەدى. بۇل قاراجات وقۋ ماتەريالدارى, تۇرعىلىقتى جەر شىعىندارى جانە باسقا دا كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەردى جابۋعا جەتكىلىكتى. سكانديناۆيا ەلدەرى – دانيا, نورۆەگيا, شۆەتسيا جانە فينليانديا – ستۋدەنتتەردى قولداۋ تۇرعىسىنان ۇلگى بولا الاتىن مەملەكەتتەر. بۇل ەلدەردە جوعارى ءبىلىم تەگىن بولعاندىقتان, ستۋدەنتتەر وقۋ اقىسىن تولەۋ ماسەلەسىنەن مۇلدەم بوساتىلعان. بۇعان قوسا, مەملەكەت تاراپىنان اي سايىن شاكىرتاقى بەرى­لەدى, بۇل قاراجات ستۋدەنتتەردىڭ كۇندەلىك­تى شىعىنىن تو­لىق قامتيدى. وڭتۇستىك كورەيادا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وتە قارقىندى جانە جوعارى تالاپتار قويادى. بۇل ەلدە ستۋدەنتتەر وقۋ اقىسىن وزدەرى وتەگەنىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنان قۇرىلعان يكەمدى جۇمىس ورىندارى ارقىلى قارجىلىق قيىندىقتارىن شەشۋگە مۇمكىندىك الادى. ۋنيۆەرسيتەتتەر كىتاپ­حانالاردا, زەرتحانالاردا, ستۋدەنتتىك كەڭسە­لەردە نەمەسە باسقا بولىمدەردە جارتى­لاي جۇمىس كۇنى جۇيەسىن ۇسىنادى. بۇل ستۋ­دەنت­تەردىڭ جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, وقۋ ۇدە­رى­سىنەن تىس قالماۋىنا جاعداي جاسايدى.

اقش-تا ستۋدەنتتەرگە قارجىلىق قولداۋ نەگىزىنەن گرانتتار, ستيپەنديالار جانە كامپۋس ىشىندەگى جۇمىس باعدارلامالارى ارقىلى جۇزەگە اسادى. سونىمەن بىرگە «Work-Study» باعدار­لا­ماسى اياسىندا ستۋدەنتتەر ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى كىتاپحانا, كافەتەري, زەرتحانا سياقتى ورىنداردا جۇمىس ىستەپ, قوسىمشا تابىس تابا الادى. اقش-تاعى ءىرى كورپوراتسيالار مەن قوعامدىق ۇيىمدار دا ستۋدەنتتەرگە ارنالعان گرانتتار مەن شاكىرتاقىلاردى ءجيى ۇسىنادى.

شاكىرتاقى قالاي رەتتەلۋى كەرەك؟

ستۋدەنتتەردىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن بىرنەشە ناقتى قادام جاساۋ قاجەت. ەڭ ءبىرىنشى, ارينە ستيپەنديا كولەمىن ينفلياتسيانى ەسكەرە وتىرىپ, ستۋدەنتتەرگە بەرىلەتىن ستيپەنديانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋ. بۇل ولاردىڭ وقۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تۇر­مىس ساپاسىنا وڭ اسەر ەتەدى. ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار سانىن, ولاردىڭ ساپاسىن كوتەرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە ءتيىس. بۇل تۇرعىن ءۇي شىعىنىن ازايتادى. يكەمدى جۇمىس جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى ستۋدەنتتەرگە وقۋ ۇدەرىسىنە سايكەس كەلەتىن جۇمىس ورىندارىن ۇسىنۋى كەرەك. مىسالى, كىتاپحاناشى, كومەكشى قىزمەت­كەر نەمەسە زەرتحانا اسسيستەنتى سياقتى لاۋازىمدار. مۇنداي تاجىريبە استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بار. ستۋدەنتتەر ءىسى جونىندەگى دەپارتامەنتتىڭ مامانى بەلجان نۇربەك ۇلى: ء«يا, ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر ءىسى جونىندەگى دەپارتامەنت قازىرگى تاڭدا قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن ءۇش ستۋدەنتتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرمىز. ءبىر جاعىنان, بۇل ستۋدەنتتەردىڭ قارجىلىق ماسەلەسىن دە شەشەدى. سىرتتا جۇمىس ىستەگەننەن گورى, ۋنيۆەرسيتەت ىشىندە قىزمەت اتقارۋ الدەقايدا تيىمدىرەك» دەدى ول.  ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى ولاردىڭ كۇندەلىكتى قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتپەيدى. بۇل كوپتەگەن ستۋدەنتتى قوسىمشا جۇمىس ىستەۋگە يتەرمەلەيدى, ناتيجەسىندە, ولاردىڭ ءبىلىم ساپاسى تومەندەيدى. ەلدىڭ بولاشاعى ءبىلىمدى جاستاردىڭ قولىندا ەكەنىن ەسكەرسەك, ستۋدەنتتەرگە لايىقتى دەڭگەيدە قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ – مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت. بۇل باعىتتا ستيپەنديا مولشەرىن ارتتىرۋ, الەۋمەت­تىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋ جانە ستۋدەنتتەردىڭ قارجىلىق قيىندىقتارىن شەشۋگە ارنالعان جاڭا جۇيەلەردى ەنگىزۋ قاجەت. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ ساياساتى جاستاردى جان-جاقتى قولداۋ ارقىلى ولاردىڭ تولىققاندى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس. بۇل تەك ستۋدەنتتەردىڭ عانا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەرى انىق.

ەرلان كيىكباي,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى