– «اباي اكادەمياسى» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. وسىعان دەيىن قانداي جوبالار ىسكە اسىرىلدى؟ نەگىزگى ماقسات-مىندەتتەرىڭىز نە؟
– 2019 جىلى حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «اباي اكادەمياسى» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان», «اباي – رۋحاني رەفورماتور» باعدارلامالىق ماقالالارىندا كورسەتىلگەن ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى مىندەتتەردى ورىنداۋ – اكادەميانىڭ نەگىزگى باعىتى. ال «اباي قۇنانباي ۇلى جانە قازىرگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ باسىمدىقتارى», «اباي – الەمدىك مادەنيەتتىڭ تۇلعاسى» باعىتتارى بويىنشا اقىننىڭ تۇلعاسى مەن مۇراسىن جاڭا زامان كونتەكستىندە زەرتتەۋ, ابايتانۋمەن اينالىساتىن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىن اكادەميا توڭىرەگىنە توپتاستىرۋ, ابايدى – الەمدىك دەڭگەيدەگى كەمەڭگەر تۇلعا رەتىندە ناسيحاتتاۋ, ابايتانۋدىڭ جاڭا بۋىن ماماندارىن قالىپتاستىرۋ – باستى ماقساتىمىز.
قىسقاشا عانا اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالساق, اكادەميا وسىعان دەيىن ارنايى سەريالارمەن 90 عىلىمي-تانىمدىق كىتاپ دايىنداپ, جارىققا شىعاردى. بۇل جالاڭ تسيفر ەمەس. «اباي شىعارماشىلىعى جانە قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋى», «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى جانە قازىرگى ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى», «ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق كونتەكسى», «اباي مۇراسى جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ مادەني قۇندىلىقتارى», «اباي شىعارماشىلىعى جانە قازىرگى قازاقستاننىڭ مادەنيەتارالىق ىنتىماقتاستىعى», «ابايدىڭ قوعامدىق-ساياسي كوزقاراستارى جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى», «اباي مۇراسى كونتەكسىندە قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ», «اباي دۇنيەتانىمى جانە قازىرگى قوعامداعى ءدىننىڭ ءرولى», «اباي دۇنيەتانىمىنىڭ ەتيكا-فيلوسوفيالىق كوزقاراستارى», «ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى جانە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ», «ابايدىڭ دۇنيەتانىمى جانە قازىرگى وركەنيەتتى قوعام يدەولوگياسى» ت.ب ارنايى 15 باعىتتان تۇراتىن زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ بارلىعى دا جاڭاشىلدىعىمەن, ابايتانۋدىڭ وزەكتى تاقىرىپتارىنا ارنايى جازىلعان دارالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى «اباي اكادەمياسى» جوباسى بويىنشا جارىق كورگەن ەڭبەكتەردىڭ اۆتورلارى – ەلىمىزگە تانىمال بەلگىلى ابايتانۋشى, ادەبيەتتانۋشى عالىمدار. اباي مۇراسىنا ارنالعان وسىنداي اۋقىمدى جوبا ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعاندىعىنىڭ ءوزى اكادەميا جۇمىستارىنىڭ باستى جاڭالىعىن ايقىنداي تۇسەدى. اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن ەلدىك مۇراتتىڭ تەمىرقازىعى رەتىندە تانىتۋ, ۇلتتىق ۇستىنىمىزدى ىزدەگەن كوپتەگەن ۇرپاقتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ماڭگىلىك رۋحاني تىرەك رەتىندە ناسيحاتتاۋ باعىتىندا 30 الەۋمەتتىك-تانىمدىق كەيس دايىندالدى. سونداي-اق «اباي قۇنانباي ۇلى جانە قازىرگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ باسىمدىقتارى» باعىتىمەن ارنايى سالالار بويىنشا ەلىمىزدىڭ بارلىق 17 وبلىسىندا جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە «تولىق ادام» عىلىمي-تانىمدىق كەشەنى ازىرلەندى. وندا كورنەكتى ابايتانۋشى عالىمداردىڭ اكادەميالىق بەينەدارىستەر توپتاماسى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن ناسيحاتتايتىن ونلاين كىتاپحانا, اقىن قاراسوزدەرىنىڭ اۋديوقورى, «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى بويىنشا اباي شىعارمالارىنىڭ بەينەقورى, عىلىمي-تانىمدىق ماقالالار توپتاماسى, «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» تاقىرىبىنداعى اقىننىڭ دانالىق سوزدەرىنىڭ جيىنتىعى ازىرلەندى. سونىمەن قاتار شەتەلدەردە اباي ورتالىقتارىن اشۋ ىسىنەن دە تىسقارى قالمادىق. ولاردىڭ اشىلۋىنا سەپتىگىمىزدى تيگىزىپ, سالتاناتتى جيىندارعا قاتىسىپ, اكادەميا كىتاپتارىن ءتۇرلى مەملەكەتتە ناسيحاتتاپ ءجۇرمىز. بولاشاقتا دا الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى «اباي ىسكەرلىك-ۇيلەرىمەن» قارىم-قاتىناسىمىز دامي بەرەتىندىگى ءسوزسىز.
– ينستيتۋت تاراپىنان عالىمدارى مەن زەرتتەۋشىلەرى ءۇشىن قانداي قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر؟
– «اباي اكادەمياسى» عزي 2020 جىلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءوز قارجىلاندىرۋىمەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرسا, 2021-2024 جىلدار ارالىعىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسى نەگىزىندە ارنايى جوبانى ورىندادى. بۇل قىسقا مەرزىمدەگى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز – مەملەكەتتىك دارەجەدەگى قولداۋدىڭ ۇلكەن ناتيجەسى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قانشاما سۇبەلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جازىلىپ, جارىق كوردى. ابايتانۋ سالاسىنا جاڭا زەرتتەۋشىلەر قوسىلدى. بۇل ابايتانۋدىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭىنىڭ ناتيجەلى دە ىرگەلى باستاماسى بولدى. بولاشاقتا دا وسىنداي قولداۋ جالعاسىن تابارىنا سەنەمىز.
– جاندوس اعا, ابايتانۋ – كۇردەلى ءارى تەرەڭ عىلىم. حاكىم مۇراسىن زەردەلەۋگە نە تۇرتكى بولدى؟
– ءوزىم شىڭعىستاۋدا, اباي تۋعان ەلدە دۇنيەگە كەلگەندىكتەن اقىن مۇراسى ماعان وتە ىستىق. كوكباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتى تامامداعان سوڭ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىن تاڭداپ, سەمەي قالاسىنداعى قازىرگى شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا ءتۇستىم. سول جىلدارى اباي مۇراسىنا قاتىستى اجەم ءشاربان بوتاعازىقىزىنان جازىپ العان ەستەلىك-اڭگىمەلەرىم وبلىستىق گازەتتەردە باسىلدى. ستۋدەنتتىك شاعىمنان باستاپ, رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالاردا ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى تۋرالى بايانداما جاساپ, عىلىمي ماقالالارىم ءتۇرلى جيناقتارعا ەنە باستادى. سول ۋاقىتتا ۇستازىم, بەلگىلى عالىم اراپ ەسپەنبەتوۆ كوكباي تاقىرىبىن تەرەڭ زەرتتەۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. 1999 جىلى «كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ ادەبي مۇراسى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى ءساتتى قورعادىم. «ابايدىڭ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىن» باسقارعان كەزەڭدە دە حاكىم مۇراسى – زەرتتەۋىمىزدىڭ نەگىزگى نىساناسى ەدى. 2021 جىلدان باستالعان «اباي اكادەمياسى» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىم دە تىكەلەي ابايدىڭ مۇراسى باعىتىندا. ياعني قازىرگى تاڭدا حاكىم ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەردەلەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىرمىز. سەبەبى ۇلى اقىننىڭ وسيەت-ونەگەسىن ناسيحاتتاۋ – قاسيەتتى بورىشىمىز.
– وسى ورايدا العاشقى ابايتانۋشىلاردىڭ ءبىرى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنان باتا العان ءساتىڭىز تۋرالى بايانداپ بەرىڭىزشى.
– قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىندا, ابايتانۋ سالاسىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ادال شاكىرتى, عالىم, قالامگەر قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ورنى ايرىقشا ەكەنى بارشاعا ايان. سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە تۇسكەننەن باستاپ, وسى ۇلى ۇستازبەن ءبىر ديدارلاسىپ, اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, باتاسىن السام عوي دەپ ارماندايتىنمىن. ول كىسى ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس بەرەتىن. الايدا ءبىز وقۋعا تۇسكەن كەزدەرى قايىم اعانى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ دايىندىعىنا, ياعني اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق اكادەميالىق جيناعىن قۇراستىرۋ ىسىنە جانە «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋشىلار القاسىنا كەڭەس بەرۋ, رەداكتسيالىق باسقارۋ ماقساتىندا ارنايى الماتىعا عىلىم اكادەمياسىنا شاقىرىلعان ەدى. وسىلايشا, ءبىز قايىم اعانىڭ ءدارىسىن تىڭداي المادىق. جىلدار جىلجىپ وتە بەردى. ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداپ, اسپيرانتۋراعا تۇسكەن سوڭ, كوكباي اقىننىڭ ادەبي مۇراسىن زەرتتەۋگە كىرىستىم. ارحيۆ دەرەكتەرىن جيناقتاۋ ماقساتىندا الماتى قالاسىنا عىلىمي ءىس-ساپارمەن كەلىپ ءجۇردىم. ويىمدا قايىم اعاعا جولىعىپ قالار ما ەكەنمىن, كوكباي تۋرالى جازعاندارىنان بولەك, وزگە دە ەستەلىك, تىڭ ماعلۇماتتارى بار ما ەكەن, سول جونىندە سويلەسسەم عوي دەپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورىندا ادەبيەتتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتبايدى جولىقتىردىم. ول كىسىگە ويىمداعى ارمانىمدى دا جەتكىزدىم. تۇرسىن اعا ۇسىنىس, تىلەگىمدى قۋانا, وڭ قابىلداپ: «كوكبايدى زەرتتەيتىن ادام ەڭ ءبىرىنشى قايىمنىڭ اقىل-كەڭەسىن الۋى كەرەك. جاسسىڭ. مۇحامەدحانوۆتىڭ باتاسىن الساڭ, جولىڭ دا اشىلادى. ءجۇر, كەتتىك», دەپ الماتىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى ەڭسەلى كوپقاباتتى ۇيدە تۇراتىن قايىم اعاعا ەرتىپ باردى. ول كىسى ءبىزدى قۋانا قابىلدادى. تۇرسىن اعانى ەرەكشە ساعىنىپ قالعانىن بايقادىم. اباي, ونىڭ ادەبي ورتاسى, مۇحتار اۋەزوۆ, وزگە دە ۇلى اقىنعا قاتىستى زەرتتەۋشى عالىمدار جونىندە سۇبەلى اڭگىمەلەر ايتىلىپ, تۇرسىن اعاعا سىرىن اقتاردى. ماعان دا ءبىراز اقىل-كەڭەسىن ايتتى. كوكبايدىڭ شىعارماشىلىعىن جەكە ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس رەتىندە قاراستىرىپ جاتقانىمىزعا وڭ پەيىلىن ءبىلدىردى. ەڭ باستىسى, قايىم اعانىڭ اق باتاسىن الدىم.
– اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي وسى جىلى قانداي ءىس-شارالار اتقارىلماق؟
– «اباي اكادەمياسى» اقىن مۇراسىن زەرتتەۋدى اتاۋلى كەزەڭدەردە عانا ەمەس, كۇندەلىكتى ۋاقىتتا دا نازارىنان تىس قالدىرمايدى. ايتسە دە, بيىلعى 180 جىلدىق مەرەيتوي كەزى اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ اتقارىلۋىمەن ەرەكشەلەنەتىنى ءسوزسىز. ەڭ نەگىزگىسى, وسى جىلى ابايتانۋشى عالىمدار جونىندەگى ۇلكەن ساراپتامالىق ەڭبەكتى دايىنداۋ ۇستىندەمىز. ودان بولەك, ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەگى «اباي» ورتالىقتارىمەن بىرىككەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. بيىل الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى «اbai uii» مادەني-ىسكەرلىك ۇيلەرىمەن بايلانىس جاندانا ءتۇسىپ, كەشەندى جوبالار جوسپارلانىپ وتىر. بەلگىلى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ابايعا, قازاق قوعامىنا قاتىستى سۋرەتتەرى قوسا بەرىلگەن «اباي دانالىعى» اتتى البوم-كىتاپ ەندى تەك قازاق تىلىندە عانا ەمەس, تۇرىك, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جارىققا شىقپاق. وسى البومنىڭ تانىستىرىلىمىن بىرنەشە مەملەكەتتە وتكىزبەكپىز. بۇل – 180 جىلدىق مەرەيتوي كەزىندەگى ىزگى شارالاردىڭ ءبىرى بولارى انىق. بۇدان بولەك, «Abai TV» ارناسىمەن ءوزارا مەموراندۋمنىڭ نەگىزىندە ابايعا قاتىستى تاريحي جەرلەر تۋرالى ارنايى جوبانى بىرلەسىپ دايىنداپ, «اباي اكادەمياسى» سەرياسىمەن شىققان عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەر بويىنشا حاكىم مۇراسىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ دارىستەرىن ەل نازارىنا ۇسىنامىز. مەملەكەت باسشىسى: ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك», دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەندىكتەن, 2025 جىلى «اباي اكادەمياسى» «تولىق ادام» ءىلىمىن زەرتتەۋ باعىتىندا عانا ەمەس, جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن دا جانداندىرا تۇسپەك. اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ارقىلى زاماناۋي مۋلتيمەديالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, «تولىق ادام» عىلىمي-تانىمدىق كەشەنىن قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار, سيمپوزيۋمدار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, تاقىرىپتىق سەمينارلار مەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋ دە نازاردان تىس قالماق ەمەس. ابايدى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندە كەڭىنەن تانىستىرۋ باعىتىندا «اباي اكادەمياسى» ءوز جۇمىسىن ءارى دە جان-جاقتى جالعاستىرا بەرمەك. بۇل – ءبىزدىڭ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاستەرلى بورىشى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكزات قۇلشار,
«Egemen Qazaqstan»
