جاستى ەڭبەك شىڭدايدى

جىلدار جىلجىپ العا وزعان سايىن قوعام­دىق كوزقاراس, سانا, تانىم-تۇسىنىك وزگە­رىپ, جاڭارىپ وتىراتىنى – قالىپتى جاع­داي. ەسكىدەن سوڭ جاڭا كەلەدى, ۇلكەننىڭ ءىزىن كىشى باسادى. وسى ساباقتاستىقتىڭ ىزىمەن جۇمىس­شى ما­مان­دىق­تارىنا دا دۇرىس كوزقاراس قالىپتا­سىپ كەلەدى. جاستاردىڭ بۇل سالاعا قۇرمەتى, قىزىعۋشىلىعى ارتا ءتۇستى. قول ەڭبەگىنە امال­دىڭ جوقتىعىنان ەمەس, ەرتە جاستان قۇلشىنىپ باراتىندار سالىستىرمالى تۇردە كوبەيە ءتۇستى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «اna tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا جۇمىسشى مامان­دىقتارىنىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرۋ جولىن­دا ءالى قىرۋار جۇمىس اتقارىلاتىنىن ايتتى. «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى قازىردىڭ وزىن­دە عىلىم, سپورت, بيزنەس, كرەاتيۆتى يندۋس­تريا, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا زور جەتىستىككە جەتىپ ءجۇر. كوبى وندىرىستە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا تابىستى ەڭبەك ەتەدى. ءبىز ەڭبەك ادامىنىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرىپ, ەڭ­بەك­قورلىق, كاسىبيلىك سياقتى قۇندى­لىق­تاردى دارىپ­تەۋ ءۇشىن ءالى تالاي شارۋا ات­قارۋى­مىز كەرەك. ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالا­سىندا جۇ­مىس قولى جەتىسپەيدى. جۇمىسشى ما­مان­د­ىقتار مول ءارى تەز تابىس تابۋ تۇرعىسى­نان قى­زىق­­تىرا قويماۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ما­مان­دىق­­تاردىڭ ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىس­قا يە ءارى قوعامداعى مارتەبەسى جوعارى بو­لا­تىنىنا دا كەپىلدىك بار. مەن كاسىپورىن­دار­­دى ارالاعان كەزدە جاستاردى ءجيى جولىق­تىرا­­مىن. ولاردىڭ اراسىندا جۇمىسشى اۋلەت­تەرى­­نىڭ وكىل­دەرى كوپ ەكەنى كوڭىل قۋانتادى. مەم­­لە­كەت­­تىڭ مىندەتى – جاس ماماندارعا ماتەريال­­­دىق, مورالدىق جاعىنان كومەكتەسۋ. مەن بۇل شا­­رۋا­مەن ۇنەمى اينالىسامىن», دەدى پرەزيدەنت.

ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالا­لارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جۇ­مىسشى ماماندىعى يەلەرىنە سىي-قۇرمەت كورسەتىلسە, الەۋ­مەت­تىك جاع­دايى جاقسارسا, ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى مارتەبەسى ءسوزسىز ارتادى. دەمەك, جۇمىسشى ەڭبەك نارى­عىن­داعى سۇرانىسقا, تاجىريبەسىنە, بىلىك­تىلىگىنە قا­راي كوپ جالاقى سۇراسا, ونىسى – ورىندى تالاپ. ەگەر مامان­دىق­­تىڭ ىستىق-سۋىعىنا ءتوزىپ, ابدەن شىڭ­دالعان, ەڭبەگى ادال ازامات­تار­دىڭ جالاقى­سى از بولسا, ەڭبەك نارىعىندا تەڭسىزدىك ورىن الادى. جۇمىسقا كەشە كەلىپ, ەندى ەڭبەك تاجىريبەسىن الىپ جاتقان جاس­تار ورىنسىز جوعارى جالاقى سۇرا­­مايدى. سۇرايتىندار بار بول­عان كۇن­نىڭ وزىندە, ىلۋدە بىرەۋ. «دوسسور­مۇنايگاز» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسى ەنەر­گەتيكا ءبولى­مىنىڭ باسشىسى جۇماباي ابدۋ­لوۆ تا جۇمىسشىلاردىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايى جاقسارسا, مار­تە­بەسى ارتادى دەپ سانايدى. ول بىلتىر «ەڭبەك جولى» رەس­پۋب­ليكالىق بايقاۋىندا «جۇمىس ىستەيتىن جاستاردىڭ ۇزدىك تالىمگەرى» اتالىمى بو­يىنشا جۇلدەگەر بولعان.

– «دوسسورمۇنايگاز» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىنداعى جۇمى­سىم ءوز الدىنا, ماقات مۇناي-گاز تەحنولوگيالىق كول­لەد­جىندە ءبىلىم الاتىن بولا­شاق ەلەكتريكتەرگە جار­دەم­دەسىپ جۇرگەن جايىم بار. تۇلەكتەر ديپلوم قورعايتىن كەزدە, تەوريا­لىق, تاجىريبەلىك ەمتيحان تاپسىراردا كوميسسيا مۇشەسى بولامىن. جاس­تاردى ماماندىققا قىزىقتىرا ءبىلۋ قاجەت. ىنتالى تۇلەكتەردى ارقاسىنان قاعىپ, قول­داپ جىبەرسەك, ەرتەڭ-اق ءوز سالا­­­سىنىڭ ناعىز شەبەرى بولىپ شىعا كەلەدى. «كوللەدجگە وقىمايتىن بالا تۇسەدى» دەگەن قاساڭ تۇسىنىك قالىپ بارا­دى. جاستاردىڭ اراسىن­­دا جۇمىس ىستەۋگە ىن­تالىلار كوپ. سولار­دى كورىپ قۋا­­نا­مىز. دۋالدى وقىتۋمەن تاجىريبە جيىپ, ءبىزدىڭ كومپانياعا جۇ­مىسقا كەلىپ جاتقان تۇلەكتەر بار. بىلتىر وسىنداي تۇلەكتەردىڭ ءبىرى 60 مىڭ تەڭگە جالاقىعا 9 اي جۇمىس ىستەدى. قازىر جاس ەلەكتريك مۇناي كومپانياسىندا تۇراقتى جۇ­مىسقا قالىپ, 350 مىڭ جالاقى الىپ ءجۇر. جاس ماماننىڭ جالاقىسى بىلىك­تىلىك ساناتىنا قاراي ءوسىپ وتىرادى. دانە­كەرلەۋشىگە دە سۇرانىس بار. جەكە كوم­پا­ن­يالاردىڭ ىشىندە جاستاردان ەڭبەك تاجىريبەسىن سۇرايتىن­دار كوپ. كول­لەدجدى كەشە بىتىرگەن تۇلەكتە تاجى­ري­بە قايدان بولسىن؟ بۇل رەتتە جاس­تار­دى جۇمىسقا تارتاتىن مەملەكەتتىك باع­­دار­­لامالاردىڭ شاراپاتى ءتيىپ جاتىر. ەڭبەك ەتەمىن دەگەن جاسقا جۇمىسقا ورنا­لاسۋدىڭ قايتسە دە ءبىر رەتى تابىلادى, – دەيدى ج.ابدۋلوۆ.

جۇماباي ابدۋلوۆتىڭ مۇ­ناي-گاز سالاسىندا ەنەرگەتيك بو­لىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىنە 40 جىلدان اسقان. قاراپايىم جۇ­مىسشىدان باستاپ, ەلەكترومونتەر, شەبەر, ينجەنەر-ەنەرگەتيك قىزمەتىن اتقارىپ, ءبولىم باسشىلىعىنا دەيىن كوتەرىلگەن. جاستاردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, ماماندىققا باۋلۋدى ەكىنشى جۇمىسىنداي كورەتىن سالا مايتالمانى جۇمىس­شى جاستاردىڭ مارتەبەسىن ارت­تى­راتىن, الەۋ­مەتتىك جاع­دايىن وڭالتاتىن جوبالار, باعدار­لا­ما­لار كوپ بولسا ەكەن دەگەن تىلەك ءبىلدىردى.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە­ كوز جۇگىرت­سەك, مەملەكەتتىك باع­دار­لامالار ارقى­لى جۇمىس­قا ورنالاسقان جاستار كوپ. مىسا­لى, بىلتىر جۇمىس­پەن قامتۋعا جاردەمدەسۋدىڭ بەلسەندى ءىس-شارالارىنا 683,7 مىڭ ادام تارتىلعان. 546,9 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, ونىڭ 358,8 مىڭى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان. سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنا 188,2 مىڭ ادام بارعان. ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى ارقىلى 15,5 مىڭ ادام, «جاستار تاجىريبەسىمەن» 33,3 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. سول سەكىلدى قوعامدىق جۇمىستاردا 110 مىڭ ادام, «العاشقى جۇمىس ورنى» جوباسى اياسىندا 9,6 مىڭ ادام, «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جو­­باسىمەن 420 ادام, «كۇمىس جاس» جوباسى ارقىلى 19,2 مىڭ ادام جۇمىس تاپقان. ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە داعدىلارعا ونلاين وقىتۋمەن 57,7 مىڭ جۇمىسسىز قامتىلسا, ونىڭ 52,4 مىڭى وقۋدى اياقتاعان. «باستاۋ بيزنەس» جوباسى بويىنشا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋمەن 60,3 مىڭ ادام قامتىلعان. ونىڭ ىشىندە 37,8 مىڭ ادام وقۋدى اياقتاپ, سەرتيفيكات العان. قىزمەت سالاسىن تاڭداۋ ماقساتىندا 214,9 مىڭ ادام الەۋمەتتىك كاسىپتىك باعدارلاۋدان ءوتتى. سونداي-اق بىلتىر حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك وسال ساناتتارىنىڭ جاڭا بيزنەس باستامالاردى ىسكە اسىرۋىنا 400 اەك (1 476 800 تەڭگە) مولشەرىندە 8 941 گرانت بەرىلدى.

قاراپ وتىرساق, وسى باعدارلا­ما­لاردىڭ ىشىندە جاستاردى جۇ­مىسشى ماماندىقتارعا باۋلۋ­عا, تارتۋعا جاردەمدەسەتىن قادام­دار جەتەرلىك. جۇمىسشى ما­مان­دىق يەلەرىن قولداۋ, مار­تە­بەسىن ارتتىرۋ باعىتىندا بيىل ىسكە اساتىن جۇمىستىڭ دا اۋقىمى كەڭ. ولارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلەدى. الەۋ­مەتتىك جاعدايىنا نازار اۋدارىلادى. مامان دايارلاۋ ىسىنە ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتارعا قارالعان الەۋمەتىك تولەمنىڭ ورنى مۇلدە بولەك. بىلتىر زيان­دى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەگەن ازاماتتار 55 جاستان زەينەتكە شى­عىپ, الەۋمەتتىك تولەم الا باس­تا­دى. قازاقستان كەن-مەتاللۋرگيا كومپانيا­سىندا (كازتسينك) ۇزدىك مەتال­لۋرگ بولىپ جۇمىس ىستە­گەن ەڭبەك ارداگەرى قايراتبەك قاش­­كام­باەۆ ءوزى زەينەتتە بولسا دا, ءىنى ارىپ­تەس­تە­رىنە كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ شارالارىن قۋانا قابىلدادى.

– پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ۇكى­مەت زياندى ەڭبەك جاعدايىندا ۇزاق جىل جۇمىس ىستەگەن ازاماتتاردى الەۋ­مەت­تىك قولداۋ تەتىكتەرىن ازىرلەدى. ارىپ­تەستەرىمىزگە مەملەكەتتەن قولداۋ كور­سە­تىلىپ جاتسا, وزىمىزگە تيگەندەي ءبىر جاساپ قالامىز. ويتكەنى مەتاللۋرگيا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازا­ماتتاردىڭ بارلىعى ەڭبەكقور. بۇل سالاعا جۇمىستان قاشاتىندار جۋى­مايدى. ءوزىم 1986 جىلى مىرىش كوم­بي­ناتىنداعى ەلەكتروليز تسەحىندا كاتودشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. ءبىرىنشى ساناتتى ىستىق تسەحتا جۇمىس ىستەدىك. جۇمىس اۋىر بولعان سوڭ ەكىنىڭ ءبىرى شىداي بەرمەيتىن. كۇنىنە 16 تونناعا دەيىن مىرىش وندىرسەك, ايىنا شامامەن 400 تونناعا دەيىن مىرىش شىعارۋ جوسپارلاناتىن. ءبىر مەكەمەدە 29 جىل جۇمىس ىستەدىم. تىنىمسىز, تىندىرىمدى ەڭبەگىمە باسشىلار ۇنەمى قۇرمەتپەن قارا­دى, ولارمەن ۇدايى اقىلداسىپ, كەڭە­سىپ تۇراتىنبىز. ەڭبەگىمىزگە ساي جالاقى الىپ, وتباسىمىزدى جەتكىزدىك. تولەم­دەر تۋرالى ايتار بولسام, 53 جاس­قا تولعان سوڭ ۇكىمەتتەن 8 مىڭ ءتۇسىپ وتى­­را­تىن. زەينەتكە شىققانشا ول جار­­دەم­­اقى 27 مىڭعا دەيىن ءوستى. قازىرگى بۋىن جۇ­­مىس­شىلاردىڭ زەينەت جاسىنا دەيىنگى الەۋمەتتىك تولەمى پرەزيدەنت تاپ­سىرماسىمەن كوتەرىلىپ, ءبىرشاما جاق­سار­دى. ەڭبەك ەتكەن جىلدارى 60-قا جۋىق شاكىرت دايىنداپپىز. ونىڭ الدى تسەح باس­تىعى, اعا شەبەر بولدى. ىزىمىز­دەن ەرگەن جاس­تار ەڭبەكقور, ەپسەك. ودان كەيىنگى بۋىن دا مىقتى بولادى دەپ سەنەمىز, – دەيدى سالا ارداگەرى اعىنان جارىلىپ.

بولجامدارعا ۇڭىلسەك, 2024-2030 جىل­دارى ەل ەكونوميكاسىندا مامان­دارعا جالپى سۇرانىس 1,8 ملن ادامعا جەتەدى. ونىڭ ىشىندە جوعارى ءبىلىمى بارلارعا سۇرانىس – 494 مىڭ ادام, كاسىبي-تەحنيكا­لىق ماماندىقتارعا شامامەن 1 ملن مامان قاجەت بولادى. ناق جۇ­مىس­شى ماماندىعى يەلەرىنە سۇرانىس – 400 مىڭ ادام. سالالار بولىنىسىندە ءبىلىم, ساۋدا, مەديتسينا ماماندارىنا سۇرانىس كوبەيسە, وسى قاتاردا جۇمىسشى مامانداردى اسا قاجەت ەتەتىن قۇرىلىس, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭدەۋ ونەركاسىبى بار. قۇرىلىس سالاسىنا شامامەن – 111 مىڭ, كولىك سالاسىنا – 69 مىڭ, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە – 58 مىڭ, تاۋ-كەن سالاسىنا 32 مىڭ جۇمىسشى مامان قاجەت بولادى. بۇل رەتتە قۇرىلىستا – سىلاقشى, دانە­­­كەر­لەۋشى, تاس قالاۋشى, بوياۋشى, قۇ­­ر­ى­لىس-مونتاجشىلار سۇرانىستا بول­سا, باسقا سالالاردا جۇرگىزۋشى, تەحني­كا باس­قاراتىن ماشينيستەر, سلەسار, تراك­تور­شى, ەلەكترومونتەر, كران ءماشي­نيسى, بۇرعىلاۋ ءماشينيسى, مەتالل كونسترۋكتسيالارىن دايىنداۋشىلار, كەن­­­شى­­لەر سىندى جۇمىسشىلار سۇرانىستان تۇسپەيدى.

جۇمىسشى ماماندىق يە­لەرىن, زيان­دى ەڭبەك جاع­دا­يىندا جۇمىس ىستەي­تىن ەڭ­بەكشىلەردى مەملەكەت نازار­دان تىس قالدىرمايدى. جۇمىس­شىنى قولدايتىن, الەۋ­مەت­تىك جاعدايىن ءبىر­شاما وڭال­تۋعا سەپتەسەتىن كەشەندى ءىس-شارا­­لار قابىلدانىپ جاتىر. جۇمىس­شى مامان­دىقتارى جىلىنان كەيىن دە سالاعا قى­زىعاتىن جاس­تار كوبە­يىپ, الدا­عى ۋاقىتتا جۇمىس­شى ماماندىعى يە­لە­رىنىڭ ابى­روي-بەدەلى وزگە سالاداعى جۇ­­مىس­­­شى­لارمەن تەڭەسەدى, ءتىپتى ارتادى دەگەنگە ءۇمىت زور, سەنىم مول.