«قىز الىپ قاشۋدىڭ» جازاسى قاتاڭ

مەملەكەت باسشىسى سول كەزدە «قىز الىپ قاشۋدى ۇلتتىق ءداستۇر ساناپ, ەل ىشىندە دارىپتەگىسى كەلەتىندەر بار. بۇل – مۇلدەم اقتاۋعا بولمايتىن زاڭسىزدىق, قاراڭعىلىق, ءتىپتى, ماسقارا تىرلىك. وركەنيەتتى قوعامدا ءار ازاماتتىڭ ابىرويى, قۇقىعى جانە بوستاندىعى باعا جەتپەس قۇندىلىق بولۋى كەرەك. سوندىقتان مۇنداي اقىلعا سىيمايتىن ارەكەتتەردى قاتاڭ سىنعا الۋ جەتكىلىكسىز. وعان قۇقىقتىق باعا بەرىلىپ, ءبىرجولا توسقاۋىل قويىلۋعا ءتيىس», دەدى.

ارتىنشا كوپشىلىكتىڭ وي-پىكىرى ەسكەرىلدى مە, ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ قىلمىستىق كودەكسكە «نەكە قيۋ ماقساتىندا ادامدى ۇرلاۋ» دەگەن 125-1-باپتى ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جولداعان. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى ءۇش جىلدا قىزدى الىپ قاشۋعا قاتىستى 214 قىلمىستىق ءىس تىركەلىپتى. الايدا سول ىستەردىڭ 90 پايىزى ەكى تاراپتىڭ كەلىسىمىمەن توقتاپ, جابىلىپ قالعان. وكىنىشتىسى, وسى جىلدار ىشىندە 300 ايەل ادام زورلىق-زومبىلىقتان كوز جۇمعان. تاعى 2 مىڭعا جۋىق ايەلدىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر جانە ورتاشا زيان كەلتىرىلگەن. وسى تۇستا ءبىزدىڭ ەلدە ۇيدەگى جۋان جۇدىرىقتان تاياق جەگەن ايەلدەردىڭ باسى جارىلىپ, قولى سىنىپ جاتسا دا ورتاشا زيان كەلتىرگەن بولىپ ەسەپتەلەتىنىن ەسكەرۋ ارتىق ەتپەيدى.

نەگىزى قىز الىپ قاشقانداردى قولدانىستاعى زاڭ ارقىلى تارتىپكە شاقىرۋعا بولار ەدى. سەبەبى قازىردىڭ وزىندە مۇنداي قىلمىسقا بارعاندار 4 جىلدان 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ كەرەك. ال وسى ارەكەت­تى جاساعان ادامدار توبى ابايسىزدا جابىرلەنۋشىنىڭ قايتىس بولۋىنا نەمەسە وزگە دە اۋىر زارداپتارعا اكەپ سوققان جاعدايدا 7 جىلدان 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. بىراق الگىندە ايتقان­داي, قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتان بۇرىن سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتى العا تارتاتىندار ادىلدىك ىزدەۋدى ءجون كورمەيدى. بۇعان دەيىن تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىق ىستەرىندە دە تاراپ­تاردىڭ تاتۋلاسىپ, ارىزدى كەرى قايتارماۋىنان ىستەردىڭ دەنى سوتقا جەتپەيتىن. جەتكەن كۇن­نىڭ وزىندە ەرلى-زايىپتىلاردى قايتا قول ۇستاستىرىپ, «تاتۋلاستىرىپ» جىبەرەتىن. مۇنداي كەلىسسوز ۇستەلىنەن كەيىن كەيبىر جانۇياداعى ۇرىس-كەرىستىڭ ارتى كىسى ولىمىمەن اياقتالعانىن كوز كوردى. ال قازىر جابىرلەنۋشىنىڭ ارىزىنسىز وزگەنىڭ قۇقىعىنا قول سۇققانداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كوزدەلەدى. زاڭداعى بۇل وزگەرىس كوپتەگەن قۇقىق بۇزۋشىنى جونگە سالۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. بىرەۋدىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋدىڭ ارتىندا ەندى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بار ءارى ءىس قوزعاۋ ءۇشىن جابىرلەنۋشىنىڭ ارىزى قاجەت ەمەس. پوليتسيا الەۋمەتتىك جەلىدەگى نەمەسە اقپارات قۇرالدارىنداعى دالەلدى نەگىزگە الا وتىرىپ, تەرگەۋدى باستاي الادى. ەڭ ماڭىزدىسى, مۇنداي قىلمىس ءۇشىن كەشىرىم بۇرىنعىداي بىرنەشە رەت بەرىلمەيدى, بىررەتتىك كەشىرىم تەك سوتقا دەيىن جەتكەندە جۇزەگە اسادى. دەمەك زاڭداعى جاۋاپ­كەرشىلىك جۇگى اۋىرلاعان سايىن ادامداردىڭ ساناسىنا دا تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايتىنى سىڭەدى دەگەن ءسوز.

سول ءۇشىن ەلدەگى قۇقىق قورعاۋشى زاڭگەرلەر قىز الىپ قاشۋعا قاتىستى ىستەردى «ادام ۇرلاۋ» ىسىنەن ءبولىپ قاراپ, ەركىنەن تىس تۇرمىسقا شىعاتىنداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى العا تارت­قان-دى. ويتكەنى قازاق قوعامىندا قىزدىڭ قارسىلىعىنا قاراماس­تان, الىپ قاشقان جىگىت جازادان وڭاي قۇتىلىپ كەتەدى. قىزدىڭ ءوزى رۇقسات ەتسە, ۇلكەندەر باتاسىن بەرەدى. بولماسا, قىزىن ۇيىنە قايتارىپ بەرسە, ءىس وسىمەن جابىلادى. كەيبىرى قىزدىڭ رەنىشىن قارجىمەن وتەپ, اتا-اناسىنىڭ اۋزىن جاۋىپ قويادى. بۇل بولماسا, جازىلعان ارىز الدەبىر جولمەن قىلمىستىق ءىس رەتىندە تىركەلمەي, جابىلىپ جاتادى. ال الدا-جالدا قىلمىستىق ءىس قوزعالا قالسا, «ادام ۇرلاۋ» بابىمەن جاۋاپقا تارتۋ كوزدەلەدى.

بىلتىر جىل سوڭىندا پار­لا­مەنت ماجىلىسىندە قىز الىپ قاشۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن دەپۋتاتتار زاڭ مەن ءتارتىپتى قۇرمەتتەۋگە شاقىراتىن ىلكىمدى ىستەردىڭ از ەكەنىن ايتقان. دەپۋتات مۇرات ابەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ بۇزۋشىلىققا توزىمسىزدىك شارالارى كوزگە كورىنبەگەندىكتەن, قىزداردىڭ قۇقى قورعالماي وتىر. كەرىسىنشە, انشىلەر الەۋمەتتىك جەلى, تەلەارنا مەن راديو, ساحنالاردا قىز الىپ قاشۋدى دارىپتەپ ءجۇر. حالىق قالاۋلىسى زاڭدا مۇنداي نارسە­لەردى ناسيحاتتاۋعا قاتاڭ شەكتەۋ قويىلعان دۇرىس دەگەن. زاڭسىزدىققا توسقاۋىلدان قاراعاندا, ناسيحاتتاۋعا باسىم­دىق بەرىپ وتىرعان تۇستا قىز الىپ قاشۋ جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلە جاتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلدىڭ وزىندە 13 الىپ قاشۋ سوتقا بەرىلگەن بولسا, بىلتىر تەك تۇركىستان وبلىسىندا 8 ايدا 18 وقيعا بولعان. سەبەبى زاڭدا قۇقىق بۇزۋشىنى جونگە سالاتىن باپتى بۇرمالاۋعا دا مۇمكىندىك بەرىلگەن.

«مىسالى, قك-دە «ادام ۇرلاۋ» دەگەن 125-باپ بار. قىز الىپ قاشقانداردىڭ ءىسى وسى باپپەن قارالادى. بىراق وسى باپتا «3-4 كۇن ىشىندە جابىرلەنۋشىنى بوساتىپ جىبەرسە, جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى» دەگەن قوسىمشا تاعى بار. سوندا قالاي؟ قىزدى كوندىرەدى, قاعاز جازدىرادى, ۇيال­تادى, ماجبۇرلەيدى, 3-4 كۇن ۇستايدى, ابدەن ابىرويى توگى­لەدى, سوسىن جىبەرە سالادى, وعان ەشقانداي قىلمىستىق ءىس قوز­عالمايدى. ءۇش جىلدا 214 وقي­عاعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا ۇسىنىس بەرىلسە, سونىڭ 10-ى عانا سوتقا جەتكەن. قالعاندارى «قىلمىس قۇرامى جوق» دەپ جابىلعان. دەمەك ءىستىڭ دەنى سوتقا جەتپەگەن, ونىڭ سىرتىندا قۇقىعى تاپتالىپ جاتسا دا پوليتسياعا ارىز جازباعان قىزدار­دىڭ ءىسى قانشاما؟ سوندىق­تان قىز الىپ قاشۋعا قاتىستى بولەك نورما ەنگىزۋ كەرەك», دەدى م.ابەنوۆ.

ءسوزىنىڭ جانى بار. ءوزى دە ايتقانداي, ماڭعىستاۋدا الىپ قاشۋدىڭ قۇربانى بولعان قىز كولىكتەن سەكىرىپ تۇسەمىن دەپ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرگەن. الايدا ەكى رەتىندە دە الىپ قاش­قانداردىڭ ۇستىنەن جازىلعان قىلمىستىق ءىس جابىلعان. ەستە بولسا, بىرنەشە جىل بۇرىن التىناي قۇرمانوۆا ەسىمدى شىمكەنتتىك ارۋ دا الىپ قاشۋدىڭ قۇربانىنا اينالعان. سول قايعىلى وقيعادان كەيىن دارىگەرلەر قىزدىڭ ەكى اياعىن كەسۋگە ءماجبۇر بولادى. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن تۇركىس­­تان وبلىسىندا الىپ قاشۋ مەن زورلىقتىڭ قۇربانى بولعان 20 جاستاعى بويجەتكەننىڭ ءىسى دە سوزبالاڭعا سالىنىپ, سوڭىندا وسى وقيعاعا قاتىسى بار بىرنەشە ادام تەرگەۋدەن تىس قالعان.

دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين جابايىلىققا قارسى قوعامدا اتا-اناسى مەن قىزدىڭ كەلىسىمىنسىز الىپ قاشۋدى اقتاۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ويتكەنى وركە­نيەتى دامىعان ەلدەردە مۇنداي سوراقىلىققا جول بەرىلمەۋ كەرەك. «قىز – بولاشاق انا. ەگەر ءبىز بولاشاق انانى قورعاماي­تىن بولساق, وندا مەملەكەتتىڭ بولاشاعى جوق دەگەن ءسوز. قىز بالانىڭ تاعدىرى – ويىنشىق ەمەس. زاڭدى قاتايتىپ, تاربيە ماسەلەسىنە ءتيىستى مينيسترلىكتەر تەرەڭىنەن كوڭىل بولەتىن ۋاقىت جەتتى», دەيدى ول.

پارلامەنتتەگى پىكىرلەر پار­مەن بولدى ما, ارتىنشا ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سانجار ءادىلوۆ قولدانىستاعى كودەكستەردىڭ باپتارىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋگە بايلانىستى دەپۋتاتتار مەن عالىمدارمەن بىرىگىپ, جۇمىس توبى قۇرىلعانىن جەتكىزدى.

بۇۇ حالىق قورى قازاقستان­داعى ءار بەسىنشى نەكەنىڭ قالىڭ­دىقتى ۇرلاپ اكەتۋ داستۇرىمەن باستالاتىنىن كەلتىرەدى. راسىندا, قىز الىپ قاشۋ تۇركى حالىقتارى­نا ورتاق سالت-ءداستۇر رەتىندە قابىلدانادى. سوندىقتان ءبىز دە قىز الىپ قاشۋدى قىلمىس ەمەس, ءداستۇر رەتىندە قاراستىراتىن قاساڭ تۇسىنىك قالىپتاسىپ قال­عان. ايتكەنمەن ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا الىپ قاشۋدىڭ ءوز جول-جورالعىسى بولعان. ياعني قىز الىپ قاشۋ – ءوز زامانىندا قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىنە وراي پايدا بولعان ءۇردىس. ەتنوگراف عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بۇل قىز بەن جىگىتتىڭ ءوزارا كەلىسىمىمەن جۇزەگە اسىپ وتىرعان. قىز بەن جىگىت كەلىسەدى, بىراق اكە-شەشەسى قارسى بولادى. نە بولماسا قىزعا باسقا جاقتان قۇدا ءتۇسىپ, قالىڭ مالى تولەنىپ قويىپ, بىراق قىز قارسى بولسا, باسقا جىگىتپەن كوڭىل قوسسا, ەكەۋى قاشىپ كەتكەن. سول زاماندا ءوزارا كەلىسىممەن بولعان الىپ قاشۋ ءداستۇرىنىڭ وزىنە زاڭمەن قاتاڭ تىيىم سالعان. مىسالى, تاۋكە حان تۇسىندا قىز الىپ قاشقاندار «جەتى جارعىنىڭ» ەرەجەسىمەن قاتاڭ جازاعا تارتىلعان. بۇعان سايكەس, اتاستىرىلعان قىزدى ەرىكسىز الىپ قاشقان جىگىتكە نەمەسە ونىڭ رۋىنا قىزدىڭ اكە-شەشەسىنە قالىڭ مالدان ەكى ەسە كوپ ايىپ تولەۋ مىندەتتەلدى. بۇل قىزدىڭ ابىرويىنا تيگەن زالالدى وتەۋ رەتىندە قارالدى. ەگەر قىزدى الىپ قاشۋ كەزىندە زورلىق-زومبىلىق جاسالعان بولسا, قىلمىسكەر اۋىر جازاعا, ءتىپتى ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن. ال ەگەر قىزدىڭ كەلىسىمى بار بولسا, بىراق بۇل ءىس اتا-اناسىنىڭ رۇقساتىنسىز جاسالسا, ەكى جاقتىڭ كەلىسىمىمەن نەكەنى زاڭداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. بىراق جىگىتتىڭ وتباسى ۇلكەن ايىپ تولەۋگە مىندەتتەلگەن. دەمەك تاۋكە حاننىڭ زاڭدارى قوعامداعى ءتارتىپتى ساقتاۋ جانە ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماقساتىندا جاسالعان ماڭىزدى قۇقىقتىق جۇيە ەدى. وسى ارقىلى قىز الىپ قاشۋدى ايىپتاۋ ارقىلى ايەلدەردىڭ بەدەلىن جانە ابىرويىن قورعاۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. ياعني تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىندا» قىز الىپ قاشۋ «ادام ءولتىرۋ» سەكىلدى اۋىر قىلمىس جاساۋمەن تەڭ بولعان. وكىنىشتىسى, قازىر الىپ قاشۋ ءداستۇرىنىڭ تونىن اينالدىرىپ تۇپكى ماعىناسىنا قاراماي, تانىمايتىن قىزدى قويشا وڭگەرىپ كەتەتىندەر مەن وسى جابايىلىقتى قولدايتىن جاقىندارىن جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتۋدىڭ جاڭا قاعي­داتى كەرەك. ويتكەنى زاڭ مەن تارتىپكە قالتقىسىز مويىنسىنۋ ءومىر ءسۇرۋ قاعيداسىنا اينالماعان مەملەكەتتە وركەنيەتكە ۇمتىلىس تا ءوز ناتيجەسىن بەرۋى نەعايبىل.

جادىرا ءمۇسىلىم,

جۋرناليست