مۇقتاج جانداردى سارساڭعا سالماساق...

بۇل جۇمىستى رەتتەۋ «وتباسى بانك» اكتسيو­نەر­لىك قوعامىنا تاپسى­رىل­عان ەدى. الايدا «وتباسى بانك» اتالعان تاپسىرمانى ورىنداۋدى ۇزاققا سوزىپ جىبەردى. وسىعان وراي ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلعى 8 اقپاندا بولعان كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى: «مەنىڭ جالعا بەرىلەتىن تۇرعىنجايدى سۋبسيديالاۋ جونىندەگى باستامام بۇدان ءبىر جىل بۇرىن باستالۋعا ءتيىس بولاتىن. بىراق سىلبىر قيمىلداۋدىڭ, بالكىم, سابوتاج جاساۋدىڭ سالدارىنان جۇزدەگەن مىڭ وتانداسىمىز مۇنداي قولداۋ ءتۇرىن ءالى كۇنگە العان جوق. شەنەۋنىكتەر ۇزاق ۋاقىت بويى از قامتاماسىز ەتىلگەن ازاماتتاردىڭ تۇرعىنجايعا جۇم­سايتىن شىعىنىن ازايتۋ جونىندەگى قاراپايىم دا تۇسىنىكتى باستامادان ءىرى قۇرىلىس كومپانيالارىن قولداۋدىڭ كەزەكتى قۇرالىن جاساۋعا تىرىستى. سوڭعى رەت ايتامىن, بۇل – الەۋمەتتىك باستاما», دەپ قاتاڭ تالاپ قويدى.

سول كۇنى بۇرىنعى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دا­مۋ ءمينيسترى «جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الىنعان تۇر­عىن­جاي ءۇشىن ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا تولەمدەر تاعا­يىنداۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ قاعي­دالارىن بەكىتۋ تۋرالى» №60 بۇي­رىققا قول قويىپ, ماڭىزدى الەۋ­مەتتىك جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىندى.

اتالعان قاعيدالارعا سايكەس جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الىنعان تۇرعىنجاي ءۇشىن تولەم­دەر مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ قارا­جاتى ەسەبىنەن 50%, تۇرعىنجاي جالداۋ­شىلاردىڭ ەسەبىنەن 50% تەپە-تەڭدىكتە جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ماقساتتا 2022 جىلى «وتباسى بانككە» رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 40 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. بىراق ونىڭ نەبارى 400 ملن تەڭگەسى, ياعني 10%-ى عانا يگەرىلدى.

2023 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە ونەر­كاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى پاتەر كەزەگىندە تۇرعانداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا تالداۋ جۇرگىزە كەلىپ, شامامەن 70 مىڭ مۇقتاج ادامعا تولەم تاعايىنداۋ قاجەت­تىگىن انىقتادى. وسى ماق­ساتقا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 43 ملرد تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى. ايتسە دە ءىس جۇزىندە بەكىتىلگەن تالاپ­­تارعا ساي كەلىپ, ءتيىستى تولەم­دى العان ازاماتتاردىڭ سانى 10,2 مىڭ عانا بولىپ, بولىنگەن قار­جى­نىڭ 5,3 ملرد تەڭگەسى عانا يگە­رىلدى. قالعان قاراجات باسقا بيۋد­جەتتىك باعدارلاما بويىنشا حا­لىق­تىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتا­رى­نا تۇرعىنجاي ساتىپ الۋعا جۇم­سالدى.

مۇنداي پارادوكستىڭ سەبەبى نەدە؟ بىرىنشىدەن, «وتباسى بانكتىڭ» اتالعان سۋبسيديانى پاتەر كەزەگىندە تۇرعان ازامات­تاردىڭ ءتورت ساناتىنا عانا بەرىپ وتىرعاندىعىن قۇپتاۋ قيىن. ولار – «التىن القا», «كۇمىس القا» يەگەرلەرى ناگرادتالعان نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان, سونداي-اق I, II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ناگرادتالعان كوپبالالى انالار, كوپبالالى وتباسىلار, ءبىرىنشى, ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدار, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار, كامەلەتكە تولعانعا دەيىن اتا-اناسىنان ايىرىلعان, 29 جاسقا جەتپەگەن جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار.

شىنتۋايتىندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا جال­داعان تۇرعىنجايى ءۇشىن سۋبسيديا بەرىلەتىن ازاماتتار ساناتى شەكتەلمەگەن. «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭنىڭ 68-بابىنا سايكەس حالىقتىڭ الەۋ­مەتتiك جاعىنان وسال توپتارىنا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرلەرى, جەڭىلدىكتەر بويىنشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلگەن ارداگەرلەر, باسقا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنداعى ۇرىس قيمىلدارى­­نىڭ ارداگەرلەرى, ءبىرىنشى, ەكىنشى توپتارداعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدار, مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار, كەيبiر سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ اۋىر تۇرلەرiمەن اۋىراتىن ادامدار, جاسىنا قاراي زەينەت دەمالىسىنا شىققان زەينەتكەرلەر, 29 جاسقا تولماعان جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقور­لى­عىن­سىز قالعان بالالار, قانداستار, تا­بيعي, تەحنوگەن­دi سيپاتتاعى توتەن­شە جاعداي­لار سالدارىنان تۇر­عىن ۇيiنەن ايىرىلعان ادامدار, كوپبالالى انالار, كوپبالالى وتباسىلار, مەملەكەتتiك نەمەسە قوعامدىق مiندەتتەرiن, اسكەري قىزمەتiن ورىنداۋ, عارىش كەڭىس­تىگىنە ۇشۋدى دايىنداۋ نەمەسە جۇزەگە اسىرۋ, ادام ءومiرiن قۇت­­قارۋ, قۇقىق ءتارتiبiن قورعاۋ كە­زiندە قازا تاپقان ادامداردىڭ وتباسىلارى, تولىق ەمەس وتباسىلار جاتادى. وسى 11 ساناتتاعى ازاماتتار مەملەكەتتىك قولداۋ­مەن نەگە تۇگەل قامتىلماعانى تۇسى­نىكسىز. بۇل ولقىلىق جاڭا­دان ازىرلەنىپ, ونەركاسىپ جانە ­قۇ­رى­لىس ءمينيسترىنىڭ مىندە­تىن ات­قارۋ­شىنىڭ 2024 جىلعى 17 ماۋ­سىمداعى №221 بۇيرى­عى­مەن بەكىتىلگەن «جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الىنعان تۇر­عىن­جاي ءۇشىن ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا تولەمدەر تاعا­يىنداۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ قاعي­دا­لارىندا» دا ەسكەرىلگەن جوق.

ەكىنشىدەن, جالعا بەرىلەتىن باسپانا قاي قالادا بولسىن از ەمەستىگىنە قاراماستان, ولاردىڭ يەلەرىنىڭ ىشىنەن تۇرعىنجاي­دى جالداۋ اقىسىنا سۋبسيديا ال­عىسى كەلەتىن جالعا الۋشىلارمەن رەسمي شارت جاساسقىلارى كەلەتىندەردى تابۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى بۇگىندە باسپاناسىز ازاماتتاردىڭ كوبى جالعا العان تۇرعىنجايلاردا جالعا بەرۋ­شىلەرمەن اۋىزشا كەلىسىم بو­يىنشا تۇرىپ جاتقانى ءمالىم. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدە كەڭىنەن تارالعان زاڭسىز بيزنەس بولىپ سانالادى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, جالعا بەرىلەتىن تۇرعىنجاي­­دىڭ «كولەڭكەدەگى» نارىعى جالپى جالدامالى تۇرعىنجاي نارى­عىنىڭ 60-70%-ىنا دەيىن جەتكەن. بۇعان قوسا جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگانداردىڭ وكىلدەرى توق­سانىنا كەمىندە ءبىر رەت جالعا الۋشىلاردىڭ جالعا بەرىلەتىن تۇرعىنجايدى ماقساتتى پايدالانۋىنا مونيتورينگ جۇرگى­زەتىنى دە جالعا الۋشىلارعا عانا ەمەس, جالعا بەرۋشىلەرگە دە ۇناي قويمايتىنى بەلگىلى. جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الىنعان تۇرعىنجاي ءۇشىن ازامات­تاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا تولەمدەر تاعايىنداۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ قاعيدالارى بويىنشا مۇقتاج ازاماتتاردىڭ جاقىن تۋىستارىنان جانە جۇبايى­­نىڭ جاقىندارىنان تۇرعىنجايدى جال­عا الۋعا تىيىم سالىنعان. سوعان قاراماستان, سۋبسيديا الۋ ءۇشىن قاجەتتى شارتتى جاساۋعا كەلىسەتىن جالعا بەرۋشىنى تابا الماعان ادامدار امالسىزدان تەگى باسقا تۋىستارىنىڭ كومە­گىنە جۇگىنىپ جاتادى. 2022 جىلدان بەرى وسىنداي, باسقا دا بۇزۋ­شىلىقتارعا جول بەرگەندىگى اشكە­رەلەنگەن 15 831 ازامات الىپ جۇر­گەن سۋبسيديادان قاعىلعان.

پاتەر جالداعانى ءۇشىن سۋبسيديا الۋشىلار سانى ازدىعىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – كەيىنگى 6 ايداعى ورتاشا ايلىق جيىنتىق تابىستىڭ مولشەرى وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشە­سىنە شاققاندا ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنەن كوپ بولماۋعا تيىستىلىگى. ماسەلەن, وتكەن جىلعى ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيى – 43 407 تەڭگە بولعانىن ەسكەرسەك, 5 ادامى بار وتباسىنىڭ ورتاشا ايلىق تابىسى 217 035 تەڭگەدەن اسپاۋى تالاپ ەتىلەدى. ودان اسىپ كەتسە, سۋبسيديا تولەنبەيدى. قازىرگى قىمباتشىلىق جايلاپ تۇرعان ۋاقىتتا مۇنداي شەكتەۋدى ءادىل دەپ ايتۋ قيىن.

بىلتىر پاتەر جالداپ تۇرا­تىن مۇقتاج جاندارعا سۋبسي­ديا تولەۋگە بيۋدجەتتەن 6,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بىراق بۇل ءىس جۇزىندە جەتكىلىكسىز بولىپ شىقتى. ويتكەنى وتكەن جىلى «وتباسى بانككە» ءتيىستى ءوتىنىش بەرگەندەر سانى 18,8 مىڭعا دەيىن جەتتى. ونىڭ 13 مىڭى قولداۋ تاپتى. سۋبسيدياعا قولى جەتكەن وتباسىلار سانى – 9,9 مىڭ عانا. قازىر ۋاكىلەتتى ورگاندار قوسىمشا قاجەتتىلىك تۋىنداعان 3 ملرد تەڭگەنى ىزدەستىرىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي «وتباسى بانك» ۇسىنعان قۇجاتتارى جوعارىدا ايتىلعان تالاپتارعا ساي كەلمەگەن 6,8 مىڭ ازاماتتىڭ وتىنىشتەرىن ورىنداۋدان باس تارتتى.

جوعارى اۋديتورلىق پالا­تا­نىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەن­سەك, پاتەر جالداۋشى مۇق­تاج جاندارعا سۋبسيديا تولەۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسى­رۋ­عا­ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مي­نيسترلىگى ءفورمالدى تۇردە قا­راعان. بۇل الەۋمەتتىك جوبا وتكەن جىلى دا تولىققاندى جۇزەگە اسىرىلمادى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت باسشىسى ۋادە ەتكەن سۋبسيديا باسپانا جالداپ جۇرگەن كەدەي ادامداردىڭ كوپ­شى­لىگىنە بۇيىرماي تۇر. دەمەك مينيسترلىك جەكە تۇرعىن ءۇي قورى­نان جالعا الىنعان تۇر­عىنجاي ءۇشىن ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا تولەمدەر تاعايىنداۋ, جۇزەگە اسىرۋ قاعيدا­لارىن قايتا قاراپ, ونداعى شامادان تىس شەكتەۋ­لەردى الىپ تاستاعانى, جەكە تۇر­عىن­جايىن جالعا بەرۋشىلەردى «كو­لەڭ­كەدەن» شىعارىپ, زاڭدى قىز­مەت كورسەتۋگە ىنتالاندىرا­تىن ۇتىمدى شارالاردى قابىلداعانى ءجون.