زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسى: ەلىمىز قاي دەڭگەيدە؟

اتالعان زەرتتەۋ 2010 جىلدان بەرى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر مەن ساراپشى-زاڭگەرلەر اراسىندا جۇرگىزىلگەن جاھاندىق ساۋالناما نەگىزىندە ازىرلەنىپ كەلەدى. ونىڭ وبەكتىسى بولعان مەملەكەتتەردىڭ رەيتينگىسى 0-دەن 1 بالعا دەيىنگى ماندەر بو­يىنشا ەسەپتەلەدى. قازاقستان زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسىندەگى ءوزىنىڭ كورسەتكىشىن 2022 جىلدان باستاپ جاقسارتىپ كەلەدى. سول جىلى العاش رەت 0,53 بالل جينادى. وسى كورسەتكىشى بۇرناعى جىلى دا قايتالانىپ, 142 ەلدىڭ ىشىندە 65-ورىندى ەنشىلەدى. ال بىلتىر 0,54 بالل الىپ, 64-ورىنعا كوتەرىلدى.

الەمدە سالىستىرمالى تۇرعىدا زاڭ ۇستەمدىك قۇرعان 10 ەلدىڭ قاتارىنا دانيا (0,90 بالل), نورۆەگيا (0,89 بالل), فينليانديا (0,87 بالل), شۆەتسيا (0,86 بالل), گەرمانيا (0,83 بالل), ليۋكسەمبۋرگ (0,83 بالل), نيدەرلاند (0,83 بالل), جاڭا زەلانديا (0,83 بالل), ەستونيا (0,82 بالل) جانە يرلانديا (0,82 بالل) كىرگەن. ال زاڭدىلىقتى ساقتاۋدا كوش سوڭىندا قالعان 10 ەل – ۆەنەسۋەلا (0,26 بالل), كامبودجا (0,31 بالل), اۋعانستان (0,32 بالل), گايتي (0,33 بالل), نيكاراگۋا (0,34 بالل), ميانما (0,34 بالل), كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى (0,34 بالل), سۋدان (0,35 بالل), مىسىر (0,35 بالل) جانە ماۆريتانيا (0,36 بالل). كورشىلەس, ەكونوميكالىق وداقتاس جانە باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ كورسەتكىشتەرى ءبىزدىڭ ەلدىكىنەن ءبىرشاما تومەن. وزبەكستان – 0,49 بالمەن 88-ورىندى, قىتاي – 0,47 بالمەن 94-ورىندى, بەلارۋس پەن قىرعىزستان – 0,45 بالمەن تيىسىنشە 101 جانە 104-ورىنداردى, رەسەي – 0,43 بالمەن 114-ورىندى, تۇركيا – 0,42 بالمەن 117-ورىندى مىسە تۇتتى.

زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسى 8 ماڭىزدى فاكتور ارقىلى ايقىندالادى. سونىڭ ىشىندە ء«تارتىپ جانە قاۋىپسىزدىك» فاكتورى بويىنشا ەلىمىز 2022 جىلدان بەرى, ياعني ءۇش جىل قاتارىنان بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىشكە – 0,80 بالعا قول جەتكىزىپ, 43-ورىندى ەنشىلەپ وتىر. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ىشكى ىستەر ورگاندارىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمانىڭ ناتيجەسى.

«زاڭداردىڭ ورىندالۋى» فاكتورى بو­يىنشا ەلىمىز بۇرناعى جىلعى 0,52 بالدىڭ ورنىنا 0,53 بالل جيناپ, 61-ورىننان 58-ورىنعا كوتەرىلدى. پرەزيدەنت ۇسىنعان «زاڭ مەن ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسى وسى سالاداعى جاعدايدى ودان ءارى جاقسارتۋعا باعىتتالعان.

«سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بولماۋى» فاكتورى بويىنشا ەلىمىز ءوز كورسەتكىشىن 2023 جىلعى 0,48 بالدان بىلتىر 0,50 بالعا دەيىن جاقسارتىپ, 63-ورىننان 59-ورىنعا جوعارىلادى. بۇل – كەيىنگى ون جىل ىشىندەگى ەڭ ۇزدىك ناتيجە. قازىرگى كەزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى جانە باسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەملەكەت قازىناسىنا سۋىق قولىن سالعان سۇعاناقتاردى ءجيى اشكەرەلەپ, سوت ارقىلى ءتيىستى جازاعا تارتىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, وسى سالاداعى ىلگەرىلەۋ ەش كۇمان تۋدىرمايدى.

«بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن شەكتەۋ» فاكتورى بويىنشا قازاقستان ەكى جىل قاتارىنان 0,45 بالل الىپ, 102-ورىندا تۇر. ال «بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ اشىقتىعى» فاكتورى بويىنشا بۇرناعى جىلعىداي 0,47 بالل العانىمەن, 84-ورىننان 78-ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل وتكەن جىلى الەمدەگى كەي مەملەكەتتەردىڭ ءوز پوزيتسيالارىنان ايىرىلا باستاعانىمەن بايلانىستى.

«نەگىزگى قۇقىقتاردى قورعاۋ» فاكتورى بويىنشا قازاقستان كەيىنگى ءۇش جىل بويى 0,46 بالدان جيناپ, 100-ورىننان بىلتىر 97-ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل فاكتور 8 قوسىمشا فاكتورعا نەگىزدەلگەن. ولاردىڭ تورتەۋى بو­يىنشا ىلگەرىلەۋ بار. سونىڭ ىشىندە رەيتينگكە قاتىسقان مەملەكەتتەردەگى ءدىني احۋال زەرتتەلگەن «سەنىم جانە ءدىن بوستاندىعى» قوسىمشا فاكتورى بويىنشا ەلىمىز بۇرناعى جىلعى 0,54 بالدىڭ ورنىنا 0,58 بالل الىپ, 112-ورىننان 105-ورىن­عا دەيىن كوتەرىلدى. «پىكىر بوستاندىعى» قوسىم­شا فاكتورى بويىنشا بۇرناعى جىلداعىداي 0,38 بالل جيناعانىمەن, كەيبىر ەلدەردىڭ وسى سالاداعى جاعدايى ناشارلاۋىنا بايلانىستى 122-ورىننان 119-ورىنعا شىقتى. «جينالىستار مەن بىرلەستىكتەر بوستاندىعى» قوسىمشا فاكتورى بويىنشا بۇرناعى جىلعى 0,37 بالدىڭ ورنىنا 0,4 بالل الىپ, 127-ورىننان 125-ورىنعا كوتەرىلدى. ادامداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى جانە جىنىسى, قاي ەتنوسقا جاتاتىنى, ءدىنى, ازاماتتىعى, جىنىستىق باعدارى سىندى بەلگىلەرى بويىنشا قۇقىقتارى زەرتتەلگەن «تەڭ قۇقىقتىلىق جانە كەمسىتۋشىلىك بولماۋى» قوسىمشا فاكتورى بويىنشا بۇرناعى جىلعىمەن بىردەي (0,59 بالل) كورسەتكىشپەن بىلتىر 62-ورىننان 61-ورىنعا ىلگەرىلەدى. الايدا «ادامنىڭ ءومىر سۇرۋگە جانە قاۋىپسىزدىككە قۇقىعى» قوسىمشا فاكتورى بويىنشا بۇرناعى جىلعى 0,51 بالدىڭ ورنىنا 0,48 بالل عانا الىپ, 80-ورىننان 84-ورىنعا دەيىن تومەندەدى. بۇل كورسەتكىشتە ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جانە جەكە باسىنا قول سۇعىلماۋشىلىق سىندى قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى, سونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن بيلىك تاراپىنان قاتىگەزدىك كورسەتىلۋ دەرەكتەرى ەسكەرىلەدى. «ەڭبەك قۇقىعى» قوسىمشا فاكتورى بويىنشا بۇرناعى جىلعى 0,54 بالدىڭ ورنىنا 0,53 بالل عانا الىپ, 87-ورىننان 91-ورىنعا ءتۇستى. بۇل كورسەتكىشتە ەڭبەككە اقى تولەۋدە تەڭدىك بولۋى جانە جۇمىسقا الۋ كەزىندە كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋ ماسەلەلەرى نازارعا الىنادى. ء«ىس جۇرگىزۋ قۇقىعى» قوسىمشا فاكتورى بويىنشا 74-ورىننان 76-ورىنعا تومەندەدى. ويتكەنى بۇرناعى جىلعى 0,46 بالدىڭ ورنىنا بىلتىر 0,45 بالل عانا الدى. بۇل قوسىمشا فاكتوردا ءارتۇرلى قىلمىستار بويىنشا ايىپتالۋشىلاردىڭ كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسىنا, تۇتقىنداۋعا, ازاپتاۋعا, زاڭگەرلىك كومەك كورسەتۋگە جانە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى جاعدايلارىنا قاتىستى قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا باسا ءمان بەرىلەدى. «قۇپيالىلىق قۇقىعى» قوسىمشا فاكتورى بويىنشا قازاقستان بۇرناعى جىلعى دەڭگەيىن ساقتاپ, 0,28 بالمەن 105-ورىنعا تابان تىرەدى. بۇل كورسەتكىش رەيتينگكە قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەردىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ جەكە ومىرىنە ارالاسۋعا جول بەرمەۋ دارەجەسىنە نەگىزدەلەدى.

«ازاماتتىق سوت تورەلىگى» فاكتورى بو­يىنشا ەلىمىزدىڭ رەيتينگى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2022 جىلى 0,61 بالمەن 43-ورىندى ەنشىلەسە, بۇرناعى جىلى 0,63 بالمەن 36-ورىنعا, بىلتىر 0,62 بالمەن 35-ورىنعا كوتەرىلدى.

وكىنىشكە قاراي, «قىلمىستىق سوت تورەلىگى» فاكتورى بويىنشا جاعداي كەرىسىنشە بولىپ تۇر. قازاقستان 2022-2023 جىلدارى 0,47 بالمەن سايكەسىنشە 62 جانە 61-ورىندارعا تۇراقتاعان بولسا, بىلتىر 0,46 بالل عانا الىپ, 66-ورىنعا دەيىن تومەندەدى. بۇعان كەيىنگى كەزدە قىلمىستىق ىستەردى قاراعان سۋديالاردىڭ پارامەن ۇستالۋ وقيعالارى جيىلەپ كەتكەنى سەبەپ بولعانى انىق. مىسالى, وتكەن جىلى الماتى وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ سۋدياسى, تالعار اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى پارا العانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلىپ, باس بوستاندىقتارىنان ايى­رۋ جازاسىنا كەسىلدى. بۇعان قوسا ماڭعىستاۋ وبلىسى اقتاۋ قالاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوتىنىڭ توراعاسى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىنىڭ توراعاسى, شىمكەنت قالاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اۋدانارا­لىق سوتىنىڭ سۋدياسى پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن ۇستالدى. دەمەك ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى سا­لاسىندا قالىپتاسقان جاعدايعا زاڭ ۇستەم­دىگى ين­دەكسىندە سىني دا ءادىل باعا بەرىلىپ وتىر. ودان ءتيىستى قورىتىندى شىعارىلسا, قۇبا-قۇپ.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا 2030 جىلعا قاراي زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسى بويىنشا كەمىندە 0.60 بالعا قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن. وسى ايقىن ماقساتتى ابىرويمەن ورىنداۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى رەفورمالارعا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار, ازاماتتىق قوعام دا بەلسەنە اتسالىسۋى كەرەك.