الماتىداعى رايىمبەك داڭعىلى بويىنداعى ورتالىق زيراتتى حح عاسىر باسىنداعى ەلىمىز تاريحىندا ورنى بار 92 ازاماتتىڭ ءمايىتى جەرلەنگەنىن قازاقتىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلە بەرمەيدى. الەمگە ايگىلى اۋەزوۆ زيراتىنىڭ تۋرا قۇبىلا بەتىندە, سوقپاق جول قاپتالىندا شامامەن 20 قادامداي جەردە 1925-1927 جىلدارى قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان جالاۋ مىڭباەۆ جەرلەنگەن. باستاپقىدا قىرعىز اۆتونوميالى سوتسياليستىك كەڭەس رەسپۋبليكاسى (1920-1925) دەپ اتالىپ كەلدى. بيىل تاريحي وقيعاعا 100 جىل بولدى. وسى جيىندا جالاۋ مىڭباەۆ قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى, 1925 جىلى 19 ساۋىردە ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويدى. سونىڭ نەگىزىندە قىرعىز اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى اتالىپ كەلگەن ەلىمىز قازاق رەسپۋبليكاسى بولىپ وزگەرتىلدى. بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, قازاق اتاۋىمەن ساياسات ايدىنىندا جەلكەنىن جەلبىرەتكەن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى. سونداي اق 1925 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا ناۋرىز تويىن تۇڭعىش رەت ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە تويلانۋىن قاۋلىمەن زاڭداستىردى. قازىرگى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق دراما تەاترىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلىعا دا قول قويعان مىڭباەۆ.
ال 1925 جىلى 13 قىركۇيەكتە قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىك فيليپپ يساەۆيچ (شايا يتسكوۆيچ) گولوششەكيندى جىبەردى. بەلگىلى تاريحشى م.قويگەلديەۆتىڭ «تاريح تاعىلىمى نە دەيدى؟» كىتابىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سايكەس, وسى كەزەڭدە ولكەلىك كوميتەت ءرولىنىڭ شەكتەن تىس كۇشەيە تۇسۋىنە جالاۋ مىڭباەۆ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قارسىلىق كورسەتكەن. 1926 جىلى ماسكەۋدە وتكەن ۇلتتىق كەڭەسكە قاتىسىپ, ورتالىق جانە گولوششەكيننىڭ قازاقستاندا جۇرگىزىپ وتىرعان ۇلىدەرجاۆالىق ساياساتىن سىناپ, ءسوز سويلەدى. قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتەنىڭ بيۋروسى مەن باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ بىرىككەن پلەنۋمى ج.مىڭباەۆتى, س.سادۋاقاسوۆ پەن س.قوجانوۆتى قوساقتاپ پارتيا باعىتىنا قارسى شىققان «جىكشىلەر» مەن «وپپوزيتسيونەرلەر» دەگەن ايىپ تاعىپ, قاۋلى قابىلدادى. 1929 جىلى ناۋقاسى اسقىنىپ, الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
نەكروپوليست گەورگي ءافونيننىڭ پايىمداۋىنشا, الماتىنىڭ ورتالىق زيراتىنىڭ تاريحىنداعى دەرەكتەر 1932 جىلدان باستالادى. ال توپىراق پەن جەراستى سۋلارىنىڭ جاي-كۇيىن باعالاعاننان كەيىن 1936 جىلى كەڭەيتۋ تۋرالى قاۋلى شىققان. گ.ءافونيننىڭ بايانداۋىنشا, 1929 جىلى دۇنيەدەن وتكەن مىڭباەۆتىڭ, باس جاعىندا جاتقان قىزى التىننىڭ زيراتى ەڭ ەسكى زيرات بولعاندىقتان, ونىڭ ساقتالىپ قالۋىنىڭ ءوزى – ساتتىلىك. تىركەۋ كىتابىنداعى دەرەكتەر 1935 جىلدان باستالادى. بىراق قورىمدا جەرگە كومىلىپ قالعان ەسكى زيراتقا قويىلعان تاستاردا استىندا جاتقان مارقۇمنىڭ حح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەدەن وتكەنىن ناقتىلاپ تۇر.
جاس ولكەتانۋشى, وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن كەنجەبەك سەرجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, جالاۋ مىڭباەۆ پەن قىزى التىننىڭ ەسكەرۋسىز قالعان قابىرىن تاۋىپ, باستارىنا بەلگى ورناتقان ماڭعىستاۋلىق قايراتكەر اسقانباي ايجاقىروۆ. ول – مىڭباەۆ قايتقان سوڭ ونىڭ ارتىندا قالعان ايەلىنە, ەكى قىزىنا باس-كوز بولعان, جالاۋدىڭ كوزكورگەن دوستارىنىڭ ءبىرى. ماسكەۋدە وقىعان تۇڭعىش ونەرلى قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرى التىن جالاۋقىزى (1920-1945) 25 جاسىندا كەنەتتەن دۇنيە سالعاندا جەرلەۋگە سەبەپكەر – اسقانباي ايجارىقوۆ. 1930-1971 جىلدارى پاۆلودار قازاق دراما تەاترىندا ديرەكتور, قارجى-ەكونوميكا سالالارىندا جەتەكشى قىزمەتتەر اتقارعان, ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن, بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالعان, جالاۋدىڭ جەسىرىنە ۇيلەنىپ, ارتىندا قالعان بالالارىن قامقورلىققا العان تۇلعانىڭ مىڭباەۆتىڭ زيراتى تاريحىنان دا حاباردار ەكەنى, 1945 جىلى قايتقان قىزى التىندى اكەسىنىڭ باس جاعىنا جەرلەۋگە سەبەپكەر بولعانى دا انىق. «مىڭباەۆتىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستا «جالاۋ مۋنباەۆ, (جوعارىدا كىشكەنە سۋرەتى), 1892-1929» دەگەن عانا قىسقا-نۇسقا مالىمەتتەن وزگە دەرەك بولمادى. 2022 جىلى ج.مىڭباي ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى جانە ءوڭىر اقساقالدارىمەن جۇزدەسىپ, جاڭا ۇلگىدەگى قۇلپىتاس قويۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, باسىن جاڭارتۋعا سەبەپكەر بولدىق», دەيدى كەنجەبەك سەرجان ۇلى.
ال «سالتتىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ ارناۋلى كومبيناتىنىڭ» بۇرىنعى باسشىسى مارات يسمايلوۆ بولسا, ج.مىڭباەۆتىڭ جەرلەنگەن جەرى تۋرالى دەرەكتى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ورتالىق مۇراجايىنان كەزدەستىرگەنىن ايتادى. مىڭباەۆ سياقتى ۇلتشىل اتانىپ, «تىزىمگە ءىلىنىپ قالعان» الاش كۇرەسكەرلەرىنىڭ مولاسى دا ءۇش ءارىپتىڭ باقىلاۋىندا بولعان ءتارىزدى.
«زيراتتىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. رەسەيدەگى مۇراجايلاردا سۇيەگى دە قالمادى دەپ ارمانداپ جۇرگەن ارىستارىمىزدىڭ ءدال وسى زيراتتا جاتقانىن انىقتايتىن دەرەكتەر بولۋى مۇمكىن. مۇنىڭ تاريحى زەردەلەنۋى كەرەك. مەن قىزمەتتە جۇرگەندە ورتالىق زيراتتا جەرلەنگەن 92 قايراتكەردىڭ اتى-ءجونى جازىلعان ءمارمار تاستان سوعىلعان ستەللا ورناتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسپەن جوعارى جاققا تالاي شىقتىم. ازىرگە ءبىزدىڭ تۇگەلدەگەنىمىز – وسىلار. ءتيىستى بۇل ماسەلە سول زيرات قارايتىن مەكەمەلەردىڭ ىشكى شارۋاسى ەكەنىن ايتقان. قاجەت بولسا, تۇلعالار جاتقان جەردى ۇلىقتاۋ مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. بۇل ءالى جۇيەلەنە قويماعان زيارات ەتۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرادى», دەيدى م.يسمايلوۆ.
ءبىر انىعى, جالاۋ مىڭباەۆ جاتقان زيراتتى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ زيراتىنان سوقپاق جول مەن قاراۋسىز زيرات قانا ءبولىپ تۇر. دەمەك قازاقتان شىققان تۇڭعىش پرەمەر-مينيستر مىڭباەۆتى اۋەزوۆ, ساتباەۆتىڭ باسىنا قويعان ەسكەركىشتەر ۇلگىسىندە قايتا قويۋعا كەدەرگى جوق. مىسالى, 2006 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ءامينا ومىرزاقوۆا اپامىز 1964 جىلدارى دۇنيە سالعان جۇبايىنىڭ قاسىنا جەرلەندى. قالاداعى قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن زيراتتىڭ تاسى جاڭعىرتىلدى.
1940 جىلى دۇنيەدەن وتكەن داۋىلپاز اقىن, ءانشى, دومبىراشى, كومپوزيتور يسا بايزاقوۆتىڭ زيراتىنا جاقىن جەردە 1948 جىلى 30 قىركۇيەكتە ۇشاق اپاتىنان قايتىس بولعانداردىڭ اتى-جوندەرى جازىلعان ستەللا سوعىلعان. سول كەزدە قايتىس بولعان 11 ادامنىڭ تەك بەسەۋى وسى زيراتتا جەرلەنىپتى. ونىڭ ىشىندە ەل بىلەتىن بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ (ۆاسحنيل) اكادەميگى قازاق بولىمشەسىن ۇيىمداستىرۋشى ءارى تۇڭعىش توراعاسى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كارىم مىڭباەۆ بار. ونىڭ كوزىن كورگەن زامانداسى, مارقۇم اكادەميك حايدار ارىستانبەكوۆ ەستەلىكتەرىندە جارىلىستىڭ سونشا كۇشتى بولعانىنان ونداعى وپات بولعان ادامداردىڭ ەشبىرىن تانۋعا بولماعانىن, مىڭباەۆتى ايەلى مىڭباەۆتىڭ كوستيۋمىنىڭ ءبىر جاپىراق جىرتىندىسىنان جانە ونداعى تۇيمەسىنەن تانىعانىن ايتقان. ىشىندە ك.مىڭباەۆتىڭ سۇيەگى بار بەس ءمايىتتى بىرىكتىرىپ, الماتىداعى ورتالىق زيراتقا باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەگەن.
م.يسمايلوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە الماتىنىڭ ورتالىق زيراتىندا بiرiنشi دۇنيەجۇزiلiك cوعىc كەزiندەگi aۋcتريا-ۆەنگرلەر; ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك cوعىc كەزiندە نەمicتەر, جaپوندaر, يتaلياندىقتaر جەرلەنگەنىن, ولاردىڭ تاريحي وتانىنداعى تۋىستارى جىل ارالاتىپ بولسا دا زيرات باسىنا كەلەتىنىن ايتادى. بىراق شتات سانى از بولعاندىقتان, ولارعا شەت تىلىندە قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىك جوق, ودان بولەك ءبىزدىڭ ەلدە ۇلىلارىمىزدىڭ سوڭعى مەكەن تۇراعىن زيارات ەتۋ ورىندارىنا اينالدىرۋ مادەنيەتى قالىپتاسپاعان.
ءدال وسى ويدى بىلتىر عانا دۇنيەدەن وتكەن, اكەسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جانىنا جەرلەنگەن مۇرات اۋەزوۆ تە كوزى جۇمىلعانشا ايتىپ كەتتى. «قازاقتىڭ ماڭدايالدى ازاماتتارى جەرلەنگەن قورىمدى مەملەكەت ءوز قامقورلىعىنا الار كەز كەلدى: تۋىسقان ازەربايجان ەلىندە ءاربىر قوناق كەلىپ كورەتىن ەكى تاعىلىمدى قابىرستان بار: ءبىرى – شاھيتتەر قابىرستانى, ەكىنشىسى – ۇلتتىق پانتەون. بۇل ولاردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قالىپتاسىپ كەتكەن. بۇل ءۇردىستى وزبەك, تۇرىكمەن باۋىرلارىمىز دا قولعا الدى. جازۋشىلار وداعى, الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى وسىندا جەرلەنگەن قايراتكەرلەردىڭ كارتاسىن جاساپ, ستەللاعا اتى-جوندەرىن جازىپ, ايشىقتى جەرگە ورناتىپ قوياتىن كەز كەلدى. كۇنى ەرتەڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن تۇلعالارىمىزدىڭ ناق وسى قورىمدا جەرلەنگەنى ەستەن شىعىپ, قاتارداعى زيرات ەسەبىندە قالۋى ابدەن مۇمكىن. مۇندا جەرلەۋ راسىمدەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. كۇنى ەرتەڭ اۋەزوۆ, ساتباەۆ, ايمانوۆتاردىڭ بەيىتىنە اپارار سوقپاق تا تەمىر قورشاۋلاردىڭ ورتاسىندا قالۋى مۇمكىن», دەگەن ەدى.
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىزدىڭ دا – وسى.
الماتى
