شەكتەۋ شارالارى تەڭگەنى نىعايتا ما؟

قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ مۇنداي شەشىم تەڭگەنى قۇن­سىزدانۋدان قورعاپ, الىپسا­تار­لاردىڭ تابەتىن تەجەۋى مۇمكىن دەيدى.

«بىراق مەرزىمىن ۇزارتىپ الساق, نارىقتا ەكى بۋحگالتەريا قۇرۋعا جول اشىپ الامىز. مىسالى, وزبەكستان ونداعان جىل وسى جۇيەگە باسىمدىق بەردى, الايدا قازىر باس تارتتى. سەبەبى دول­لاردىڭ قارا نارىقتاعى باعا­سى ەلدەگى باس بانكتىڭ باقى­لاۋىنان شىعىپ كەتتى. رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ قۇبىلۋى تەڭگەگە قىسىم جاساپ جاتىر. ۇلتتىق بانكتىڭ شەكتەۋ شاراسىن كورشى ەلدەگى جاعداي تۇزەلگەنشە قول­دا­نىستا بولاتىن ۋاقىتشا شەشىم دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. سەبەبى ۆاليۋتا نارىعىندا جاعداي وتە كۇردەلى. قازىرگى باعام جاقسى بول­جام ايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەي تۇر. بۇل – ازىرگە شىداۋعا بولاتىن, بىراق كەيىن داعدارىسقا سەبەپ بولاتىن جاعداي. ءبىرىنشى كەزەكتە وسىنداي شارالاردى ۇزاق ۋاقىت پايدالانعان ەلدەردەگى كولەڭكەلى, قارا نارىقتىڭ تاۋەكەلىن قاپەرگە الۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق بانك وسى قاۋلىسى ارقىلى قاجەت كەزدە شۇعىل شەشىم قابىلداي الاتىنىن بايقاتتى», دەيدى ساراپشى.

قاڭتاردىڭ العاشقى اپتاسىندا دوللار 528,71 تەڭگەدەن ساۋدالانعان ەدى. قازىر ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە شەتەلدىك ۆاليۋتا 529,5–530 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. ۆاليۋتا نارىعىنداعى ساۋدا كولەمى دە جىل باسىنان بەرى ەڭ ۇلكەن ناتيجە كورسەتتى. ۇلت­تىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆانىڭ پىكىرىنشە, قازىر تەڭگەگە اسەر ەتىپ وتىرعان ەكى فاكتور بار. ءبىرى – دوللاردىڭ كۇشەيۋى, ءبىرى – رۋبل ديناميكاسى.

«رەسەي ءرۋبلىنىڭ ديناميكاسى باعدار بولماۋعا ءتيىس جانە ول نارىقتىڭ شامادان تىس رەاكتسياسىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ال بۇل جەرگىلىكتى نارىقتا باعامنىڭ قالىپتاسۋىن بۇرمالاپ, ارتىق قۇبىلمالىلىققا اكەلەدى. قا­زىرگى ۋاقىتتا ەلىمىز نا­رىعى ءار­تۇرلى جاعدايدا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان وسى جاعداي­لار­دا ءرۋبلدىڭ دوللارعا قاتىستى كۇرت اۋىتقۋى تەڭگە/دوللار ايىرباس­تاۋ باعامىندا كورىنبەۋى كەرەك. ويتكەنى ول ىرگەلى ەكونوميكالىق شىندىققا سايكەس كەلمەيدى», دەيدى.

ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتا نارى­عىنداعى جاعدايدى تۇراقتى نەگىزدە قاداعالاپ وتىراتىنى جىل­دىڭ العاشقى ايىنان-اق بەلگىلى بولىپ قالدى. «ىرگەلى فاك­تورلارعا نەگىزدەلمەگەن تەڭگە­گە نەگىزسىز قىسىم كۇشەيگەن جاع­دايدا ۇلتتىق بانك التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى ەسەبىنەن نارىقتا ۆاليۋتانى قوسىمشا ۇسى­نۋدى قامتاماسىز ەتۋگە دايىن», دەپ مالىمدەگەن ەدى ءاليا مولدابەكوۆا. بۇل جەردە, ارينە, ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيانى مەڭزەپ وتىر. تاۋەلسىز ساراپ­شى ايدار الىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەنى قولداۋ سايا­ساتى ەكو­نو­ميكالىق پاكەتسىز جۇر­گى­زىلسە, ونى قارجىلاندىرۋعا جەت­كىلىكتى قاراجات جوق بولىپ شىقسا, تەڭ­گەنى ودان ءارى السىرەتىپ, ينف­ليا­­تسيانى ۋشىقتىرۋى مۇمكىن. تا­را­تىپ ايتقاندا, تەڭگەنى قول­داۋ­عا جۇم­سالعان دوللار وتقا جا­عىپ جىبەرگەن قاعازبەن بىردەي.

«اقشانى اينالىمنان الىپ-سالۋ – بيزنەستىڭ ءبىر ءتۇرى. بۇل ار­قىلى ەلدە ەكونوميكانى قۇر­عاتىپ جىبەرۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. سىرت قاراعاندا ءبارى دۇرىس. بىراق ەشقايسىسى دامۋعا اسەر ەتپەيدى. مەنىڭشە, باستى نازار ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيىنە ەمەس, ەكونوميكانىڭ قوزعالىسىنا اۋدا­رىلۋى كەرەك. ءبىزدىڭ جاعدايدا ۇزاق مەرزىمدە ينتەرۆەنتسيا قولدانۋدىڭ شىعىنى كوپ جانە اسەرى دە سونشالىق ۇزاق بولمايدى», دەيدى.

قارجىگەر اندرەي چەبوتارەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, اقشا-كرەديت سايا­ساتىنا دەگەن سەنىم نىعايىپ, تەڭگەنىڭ قۇبىلۋى تومەندەۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان سايا­سات بارىنشا اشىق بولۋعا ءتيىس.

«حالىق سول كەزدە ۆاليۋتا نارى­عىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەي­تىنىن, تەڭگە باعامىنىڭ قايدان كەلەتىنىن, قالاي ساۋدالاناتىنىن تۇسىنەدى. بىزدە تەڭگەنى قولداۋ ساياساتىنىڭ كوپكە تۇسىنىكسىز تۇسى كوپ. ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قوردى كونۆەرتاتسيالاۋ ارقىلى كۋرس­تى قولدان رەتتەپ وتىر. بىراق ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسياسىنىڭ قاي كەزدە جاعىمدى, قاي كەزدە جاعىمسىز اسەر ەتكەنى – ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت ءۇشىن زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ. قارجىلىق سايا­ساتىمىز بەن تەڭگەمىزدىڭ وزگە ۆاليۋتالارمەن قارىم-قاتىناسى ەڭ كۇردەلى جانە جۇيەلەنبەگەن. «ينتەرۆەنتسيالىق ساياسات» ءوز-ءوزىن اقتادى ما؟» دەگەن ساۋالعا نارىق جاۋاپ بەرۋگە دايىن ەمەس. سەبەبى تەڭگەگە تىرەك بولاتىن فاكتور ازىرگە ينتەرۆەنتسيامەن شەكتەلىپ تۇر», دەيدى ول.

ساراپشى مۇرات تەمىرحا­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ دوللار باعامىن شەكتەۋ تۋرالى دۇرىس شەشىم قابىلداپ وتىر.

«مۇناي باعاسى قۇلدىراعان كەزدە ەلدىڭ تولەم بالانسى بىردەن ناشارلاپ, تەڭگەنىڭ السىرەپ قا­لاتىنى – قالىپتى جاعداي. مۇناي باعاسى قۇبىلمالى بولىپ تۇر­عان كەزدە تەڭگە باعامىنىڭ بەكى­تىلۋى ۇلتتىق بانكتى ەلدىڭ ۆاليۋ­تا رەزەرۆتەرىن «ورتەۋگە» ماج­بۇرلەيدى. ءبىز مۇنى 2014–2015 جىلدارى كوردىك, ول كەزدە ۇلتتىق بانك باعامدى بەلگىلەۋ ءۇشىن 30 ملرد دوللار شىعىندادى. قاتاڭ كونترتسيكلدىك بيۋدجەتتىك ەرەجەلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن مۇناي باعاسى مەن بيۋدجەت سايا­ساتىنا بايلانىستى تەڭگەنىڭ قۇبىلمالىلىعى ەداۋىر ازايادى. مەنىڭشە, دامىعان قور جانە ۆاليۋتا نارىعى قالىپتاسپاعان كەزەڭدە تەڭگە باعامىن كۇشەيتۋ ءۇشىن «باسقارىلاتىن قۇبىلمالى باعام» مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى مۇرات تەمىرحانوۆ.

الماتى