ءتىرى جەتىمنىڭ نەسىبەسى كەمىمەسىن...

سەبەبى ەلىمىزدە زايىبىمەن اجىراسىپ, زاڭ بويىنشا اليمەنت تولەۋگە ءتيىس بولعان ازاماتتار قاتارى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ بارادى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ولاردىڭ سانى 2022 جىلى – 256 مىڭ, 2023 جىلى 273 مىڭ بولسا, بىلتىر ءۇش توقساندا 322 مىڭعا جەتكەن. ونىڭ ىشىندە «كوكەك اكەلەر» سانى – 311 مىڭ, «كوكەك انالار» سانى – 11 مىڭ. ال تۋعان پەرزەنتى ءۇشىن اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەندەر سانى – 31 مىڭ. ءتىرى جەتىمدەردىڭ الاشاعىنىڭ جالپى سوماسى – 31 ملرد تەڭگە.

اليمەنت تولەمەي, بەرەشەككە باتىپ جۇرگەندەردىڭ ءبارى بىردەي جۇمىسسىز نەمەسە ايلىعىن شايلىعىنا جەتكىزە الماي جۇرگەن كەدەي ادامدار ەمەس. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارى جۋىردا جۇرگىزگەن تەكسەرىس بارىسىندا قاساقانا اليمەنت تولەمەي جۇرگەن «كوكەك اكە» بالاسىنا 4,7 ملن تەڭگە قارىزى بولا تۇرا, بۋكمەكەر كەڭسەسىندە قۇمار ويىن ويناۋعا 33,9 ملن تەڭگە اقشا جۇمساعانىن اشكەرەلەدى. ارسىزدىق پەن ازعىندىقتىڭ شارىقتاۋ شەگى وسى بولار. بۇل بورىشكەر قىلمىستىق كودەكستىڭ 139-بابىنا سايكەس ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. جاقىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا كامەلەتكە تولماعان بالاسىنا اليمەنت تولەۋدەن باس تارتىپ, 2 ملن تەڭگەدەن اسا بەرەشەگىن وتەمەگەن «كوكەك اكە» سوت ۇكىمىمەن 9 ايعا باس بوستاندىعىنان ايى­رىلىپ, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا توعىتىلدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي مىسال از ەمەس. 2022 جىلى رەسپۋبليكا بو­يىنشا قاساقانا اليمەنت تولەمەۋشىلەردىڭ 4 065-ءى – اكىمشىلىك جازاعا, 260-ى قىلمىستىق جازاعا تارتىلعان. الدىڭعى جىلى وسى كورسەتكىشتەر سايكەسىنشە 6 733 جانە 269 بولعان. ال وتكەن جىلى توعىز ايدا اليمەنت تولەۋدەن باس تارتقان 3 484 ادام – اكىمشىلىك جازاعا, 291 ادام قىلمىستىق جازاعا كەسىلگەن.

وسى ورايدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ماگەررام ماگەرراموۆ جۋىردا ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وندا ءۇش ايدان اسا «كوكەك اتا-اناسىنان» قار­جىلاي كومەك الماعان بالالارعا جار­دەم­دەسۋ ماقساتىندا سالىق ەمەس تۇسىم­دەردەن قالىپتاستىرىلاتىن مەملەكەتتىك اليمەنت قورىن قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. الاي­دا بۇل ۇسىنىس قولداۋ تاپپادى. سەبە­بى ۇكىمەت اتالعان قوردى قۇرىپ, ونىڭ قا­راجاتىنان اليمەنت تولەۋ بورىشكەرلەر سانىنىڭ ءتىپتى ۇلعايىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن دەپ سانايدى. ويتكەنى اليمەنت تولەۋشىلەر مەملەكەت كەز كەلگەن جاعدايدا بالالارىن اسىراپ-باعۋعا قام­قورلىق جاسايتىنىنا سەنىمدى بولادى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدەگى جالعان نەكە بۇزۋ سانىن كوبەيتىپ جىبەرۋى دە ىقتيمال. بۇ­عان قوسا اقش, ۇلىبريتانيا, يزرايل, لات­ۆيا, يسپانيا, باحرەين كورول­دىگى, پول­شا, فرانتسيا, اۋستريا, شۆە­تسيا, گەر­مانيا, فينليانديا جانە باسقا مەم­لەكەت­تەردىڭ تاجىريبەسىن تالداۋ الي­مەنت قورىن قۇرۋ مەملەكەتتىك بيۋد­جەت­­تەن قار­­جى ءبولۋدى تالاپ ەتەتىنىن كورسەت­تى. ءبىز­­دىڭ ەلدە بيۋدجەت كودەكسىنىڭ 11-با­بى­نىڭ 2-تارماعىنا سايكەس سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر كىرىستەردىڭ جالپى كولەمىنە اسەر ەتەتىن بيۋدجەتتىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ سانالادى. سوندىقتان سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر ەسەبىنەن اليمەنت قورىن قۇرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ كەمۋىنە اكەلەدى.

بالاسى ءۇشىن اليمەنتتى ۋاقتىلى تولەمەۋمەن قاتار, ونىڭ سوماسىن ءارتۇرلى ايلا-شارعىمەن ازايتىپ جۇرگەندەر دە بار. ماسەلەن, «كوكەك اتا-انالاردىڭ» ءبىرا­زى ادەيى ەڭ تومەنگى جالاقىنى وزدەرىنىڭ ايلىق تابىسى رەتىندە كورسەتەدى. ونىڭ مولشەرى بيىل – 85 مىڭ تەڭگە. مۇنداي جالاقىدان ءبىر بالاعا تولەنەتىن اليمەنت – 22 مىڭ تەڭگە عانا. بۇل سوما بالانىڭ قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋگە جەتپەيدى. سەبەبى ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى – 43 407 تەڭگە. تاعى ءبىر كەرەعارلىق – وتباسىندا بىرنەشە بالا بولۋى اليمەنت سوماسىنىڭ بارابار ۇلعايۋىنا اكەلمەيدى. ويتكەنى قولدانىستاعى زاڭناما ءۇش جانە ودان دا كوپ بالا ءۇشىن تولەنەتىن اليمەنت مولشەرىن ونى تولەۋشىنىڭ ايلىق تابىسىنىڭ جارتىسى دەڭگەيىندە شەكتەيدى. سالدارىنان كوپتەگەن ءتىرى جەتىم قارجى تاپشىلىعىنان مۇقتاجدىق كورىپ ءجۇر.

ادىلەت مينيسترلىگى جۇرگىزگەن تالداۋ قو­رى­تىندىسىندا 400 مىڭداي ءتىرى جە­تىم­نىڭ 18,4 پايىزى – 13-تەن 20 مىڭ تەڭ­گەگە دەيىن, 18,5 پايىزى – 20-دان 43 مىڭ تەڭ­گەگە دەيىن, 16 پايىزى – 43-تەن 130 مىڭ تەڭ­­گەگە دەيىن, 7 پايىزى 130 مىڭ تەڭگەدەن جانە ودان جو­عارى اليمەنت الاتىنى انىق­تال­دى. 48 مىڭعا جۋىق بورىشكەر الي­مەنت­تى ەڭ تو­­مەنگى جالاقىدان تولەيتىن بولىپ شىقتى.

شىنتۋايتىندا, اليمەنت تولەۋدىڭ كەڭەس زامانىنداعى زاڭناماسىنا نەگىز­دەلگەن قازىرگى جۇيەدە بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن وزگەرمەلى ەكونو­مي­كالىق جاعدايلارى ەسكەرىلمەگەن. بۇل بالالاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءال­جۋاز بولۋىنا جانە تولىققاندى ءوسىپ-جەتىلۋى ءۇشىن قاجەتتى رەسۋرستارمەن قامتىلماۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. ناق­تى ايتقاندا, ەلىمىزدە «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكس­كە سايكەس سوت شەشىمىمەن ءتىرى جەتىم­دەردىڭ اتا-انالارىنىڭ جالاقىسى مەن وزگە دە تابىسىنىڭ جالپى سوماسىنان اي سايىن 1 بالاعا – تورتتەن ءبىر, 2 بالاعا – ۇشتەن ءبىر, 3 جانە ودان دا كوپ بالاعا جارتىسى مولشەرىندە اليمەنت ءوندىرىپ الىنادى. بۇل تاجىريبە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدە­رىندە قولدانىلادى. ال اقش, كانا­دا, اۋستراليا جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە ءتىرى جەتىمدەردى الەۋمەتتىك قولداۋ, نەگىزىنەن, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جانە بورىشكەرلەردەن ءوندىرىپ الۋ ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. سونىمەن قاتار ءار ەلدىڭ تولەم مولشەرىنە, ءوتىنىشتى قاراۋ مەرزىمىنە, نەكە ۇزاقتىعىنا جانە باسقا جاعدايلارعا قاتىستى وزىندىك ەرەك­شەلىگى بار. مىسالى, گەرمانيادا اليمەنت بەلگىلەۋ كەزىندە سارالاۋ ءتاسىلى قول­دانىلادى. تولەم مولشەرى بالانىڭ جاسى مەن اتا-اناسىنىڭ تابىسىنا قا­راي ايقىندالادى. تولەۋشىنىڭ كىرىسىنە قارا­­ماستان, اليمەنتتىڭ ەڭ از مولشەرى 5 جاس­قا دەيىن – 480 ەۋرو, 6 جاستان 11 جاسقا دەيىن – 551 ەۋرو, 12 جاستان 17 جاسقا دەيىن – 645 ەۋرو, 18 جاستان باستاپ 689 ەۋرو بولىپ بەلگىلەنگەن. ءبىزدىڭ ەلدە اليمەنتتىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى زاڭنامالىق تۇردە ايقىندالماعان. سونىڭ سالدارىنان اليمەنت تولەۋشىلەر تولەمدى ازايتۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ ناقتى كىرىستەرىن جاسىرۋدى «داستۇرگە» اينالدىرىپ الدى.

ەلىمىزدەگى باعانىڭ ۇدايى ءوسۋىن جانە وزگەرمەلى ەكونوميكالىق جاعدايدى ەسكەرسەك, اليمەنت تولەۋ ءتارتىبى مەن مولشەرىن قايتا قاراۋ ماسەلەسى ءپىسىپ-جەتىلدى. وسىعان وراي تاياۋدا پارلامەنت سەناتىنىڭ اليمەنت ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن دەپۋتاتى جاننا اسانوۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, سوت اكىمشىلىگىنىڭ, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ, جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى ەندى. ولار وتباسى جاعدايىن, بالالار سانىن جانە ولاردىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىن نازارعا الا وتىرىپ, اليمەنتتىڭ نەعۇرلىم ءادىل دە يكەمدى مولشەرىن بەلگىلەۋگە, اليمەنت تولەۋشىنىڭ تابىس مولشەرىن قاساقانا تومەندەتۋگە جاردەمدەسەتىن جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق ەنگىزۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق تۇزە­تۋلەردى پىسىقتايدى. مىسالى, بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلدىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, اليمەنت مولشەرى كەمىندە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىمەن شامالاس, ياعني 43 407 تەڭگە بولۋى قاجەت. سونداي-اق سوت ورىنداۋشىلارىنا بورىشكەردىڭ بانك ەسەپشوتتارى تۋرالى مالىمەتتەردى سۇراۋعا مۇمكىندىك بەرۋ جانە جۇمىس بەرۋشىلەرگە اليمەنت تولەۋشىلەردىڭ ناقتى جالاقىسىنىڭ مولشەرىن حابارلاۋدى مىندەتتەۋ سياقتى ۇسىنىستار قارالادى. تۇيىندەي ايتقاندا, ادىلەتتى قازاقستاندا ءتىرى جەتىمدەردىڭ نەسىبەسىن كەمىتۋگە جول بەرىلمەۋگە ءتيىس.

«قازىرگى ۋاقىتتا بورىشكەردى ىزدەس­تىرۋ تالاپكەردىڭ, ياعني اليمەنت الۋ­شىنىڭ تىركەلگەن مەكەنجايى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. بۇل اقىلعا قونىمسىز جانە ءتيىمسىز, سەبەبى اليمەنت الۋشى باسقا وڭىردە نەمەسە ءتىپتى باسقا ەلدە تۇرۋى مۇمكىن. مىسالى, بورىشكەر تۇركىستان وبلىسىندا تۇرسا, ىزدەستىرۋ ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جۇرگىزىلەدى, ويتكەنى اليمەنت الۋشى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تۇرادى. وسىلايشا, قارىز الۋشىلاردى تابۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس», دەدى د.زاكيەۆا.