ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرى بار قازاقتىڭ ۇيىپ وتىرعان ۇياسىنداي ايماق ەكەنى راس. بىراق قازاقى تويلاردىڭ ءجون-جورالعىسىمەن قاتار, قادىر-قاسيەتى تومەندەپ كەتكەن. راسىندا تويداعى قاۋىمنىڭ كەلبەتى قازاققا, ىستەگەن ارەكەتى مازاققا اينالدى.
ارينە, ءبىز بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ياعني, زاڭ اياسىندا توي جاساۋعا قاتاڭ تۇردە تىيىم سالۋدى سۇراۋدان اۋلاقپىز. بۇل جەردە ءبىز قازاق توي جاساماسىن نەمەسە تويحانالاردىڭ يەسى بيزنەسىن دوڭگەلەتپەسىن دەپ وتىرعان جوقپىز.
توي مادەنيەتىن ساقتاۋدى مەڭگەرسەك, ءارى-بەرىدەن كەيىن قازاقتىڭ تويى بوس ماقتان, بايانسىز دۇنيەگە اينالماسا ەكەن, قازاق تويىندا كورىنىس الىپ جاتقان ارسىزدىق پەن كەلەڭسىز جاعدايدى, سانالى كىسى ۇيالاتىن ءىس-ارەكەتتەردى سول توي-دۋمانعا ورتاقتاسىپ جۇرگەن ەڭبەكتەگەن بالادان, ەسەيگەن جەتكىنشەكتەرگە كورسەتپەسەك ەكەن دەگەن نيەتتەن تۋىپ وتىرعان ۇسىنىس. سوندىقتان كۇنى ەرتەڭ كەش بولىپ قالماۋى ءۇشىن قازاق تويىنىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ, بەدەلىن تابانعا باسىپ جاتقان جاعىمسىز ارەكەتتەرگە توقتاۋ سالماسقا بولماس دەگەن نيەتپەن مىنا تومەندەگى ماسەلەلەرگە قوعام مەن بيلىك نازار اۋدارسا ەكەن دەيمىز.
بىرىنشىدەن, قازاق الدىمەن توي جاساماس بۇرىن ونىڭ ماعىناسى مەن ماڭىزىنا ءمان بەرىپ, تويحانا مەن اسحانا ءمازىرىن اجىراتىپ الۋ, ياعني استا-توك پەن ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ (ماسەلەن, داستارقان ءمازىرىن ىسىراپسىز ۇيلەستىرۋ كەرەك. ءبىر تويدا داستارقانعا ءۇش مارتە اس تارتۋ دەگەنىڭىز – بارىپ تۇرعان ىسىراپشىلدىق. وڭىرلەردە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا مەيرامحانالارداعى توي يەلەرىنىڭ سۇرانىسى بىردەن-ءبىر نەگىزگى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن ءبىرى بىلسە, ەندى ءبىرى بىلمەيدى. ەندى بۇعان تويدى نەسيەگە اقشا الىپ جاسايتىن قازاقتى قوسىڭىز. ول كەز كەلگەن وتباسىنىڭ جانە ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كەرى اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى);
ەكىنشىدەن, تويدىڭ ءماندى ءوتۋىنىڭ تاعى ءبىر نەگىزگى شارتى – اسابا مەن ونەرپازداردى دۇرىس تاڭداۋ. توي بارىسىندا ۇلتتىڭ ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن تۇسىرەتىن كورىنىس پەن ءىس-ارەكەتتەرگە, توي قوناقتارىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ورىنسىز ازىلدەر مەن ەرسى, دورەكى ءان-بيلەردى وتكىزۋگە جول بەرمەۋ (قاريالاردى, اق جاۋلىقتى اجەلەردى, ەگدە ادامداردى جانە تويداعى قوناقتاردى سەكىرتىپ, سەكەڭدەتىپ بيلەتىپ, كەلەكە-مازاق قىلماي, توي مادەنيەتىن ساقتاۋ);
ۇشىنشىدەن, ەڭ سوراقىسى, قازاقتى ناداندىققا جەتەلەيتىن, سوڭعى كەزدەرى ەل اراسىندا ورىن الىپ جۇرگەن كەلەڭسىز جاعدايلار بار. اتاپ ايتقاندا جان-جانۋارلاردى اق داستارقان جايىلعان تويحاناعا كىرگىزۋ جانە يت-مىسىققا ارناپ توي وتكىزۋگە قاتاڭ تۇردە تىيىم سالۋ (تويحاناعا جىلقى نەمەسە سيىرمەن كىرۋگە, ەگدە ادامدى بەسىككە سالىپ تەربەتۋگە, ۇلتتىق شاپاندى مالعا جابۋ, يت پەن مىسىققا ۇيلەنۋ تويلارىن جاساتۋ سىندى ناداندىققا جول بەرمەۋ).
ايتا بەرسەك, مۇنداي مىسال از ەمەس. وزەكتى ورتەيتىن وكىنىش تە وسى. بۇل ماسەلە قوعام اراسىندا تالقىعا ءتۇسىپ جاتقانىنا ءبىراز بولدى. جامبىل وبلىسىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ارداگەرلەرى, داستۇرگە جاناشىر ازاماتتارى بىرلەسىپ «توي مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا» بايلانىستى ماسەلە كوتەرىپ, اكىمگە ۇسىنىس ايتتى. ءوڭىر باسشىسى ەربول قاراشوكەەۆ بۇل باستامانى قولداپ, شەرحان مۇرتازا اتىنداعى رۋحانيات جانە تاريحتانۋ ورتالىعىنا جۇيەسىن جاساپ, جەتىلدىرۋدى تاپسىردى.
وسى جىلى ورتالىق ىشىنەن ء«داستۇر جانە ونەر» ءبولىمىن اشىپ, ءۇش باعىتتا جۇمىس ىستەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءبىرىنشى باعىت – اقساقالدار ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋ, قازىنالى قارتتاردىڭ بەدەلىن كوتەرۋ, ۇرپاققا ۇلاعاتتى ءسوز قالدىرا الاتىن, ء«تايت» دەي الاتىن قاريالار توبىن جاساقتاۋ. ەكىنشى باعىت – «اجەلەر الەمى». بۇل بالاباقشاسىز-اق نەمەرە باعىپ, ەرتەگىمەن سانالى ۇرپاق تاربيەلەگەن ەل انالارىمەن جۇمىستى ۇيلەستىرەدى. ۇمىت بولعان ەرتەگى جانرىن جاڭعىرتىپ, وبلىستىڭ بۇلدىرشىندەرىنە ءتالىم بەرەتىن توپ قالىپتاستىرادى. ءۇشىنشى باعىت – توي مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ, قازاقى داستۇرمەن توي باسقارۋ نۇسقاۋلىعىن جاساقتاۋ. اسابالار وداعىن قۇرۋ, وداقپەن تىعىز قارىم-قاتىناس جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ.
سونىمەن قاتار توي مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ەرەجەسىنە ۇسىنىس رەتىندە وبلىستىڭ تويحاناداعى كاسىپكەرلەرىنە دە ۇندەۋ جولداپ وتىرمىز. ياعني تويحانا ىشىنەن بالالار الاڭشالارىن اشسا دەگەن تىلەك بار. ۇلكەن تويلاردا اتا-اناسىنىڭ اراق ىشكەنىن كورمەسە, داراقى داڭعازانىڭ كۋاسى بولماسا, قازاقتىڭ تويى وسىنداي بولادى ەكەن دەگەن ۇعىم قالىپتاسپاسا دەيمىز. ەگەر كاسىپكەرلەر كەلىسىپ, بالالار الاڭشاسىن اشسا, تويعا امالسىزدان الىپ كەلگەن ۇل-قىزداردى ەكى-ءۇش ساعات سول جەردە ويناتىپ, تاماقتاندىرىپ, قايتاردا الىپ كەتەتىندەي جاعداي جاساۋ كەرەك.
ءتۇيىپ ايتساق, شەرحان مۇرتازا اتىنداعى رۋحانيات جانە تاريحتانۋ ورتالىعى توي مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ نۇسقاۋلىعىن جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ ىشىندە قازاقى تويدىڭ كەلبەتى قانداي بولۋ كەرەك, اس ءمازىرىنىڭ ەرەجەسى, ۇلتتىق ويىن تۇرلەرى قامتىلماق. ءوڭىردىڭ زيالى قاۋىمى, ارداگەرلەرى جانە بەلسەندى اسابالاردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە ادىستەمەلىك كىتاپشا جارىق كورەدى.
جاسۇلان ابدىحالىق,
شەرحان مۇرتازا اتىنداعى رۋحانيات جانە تاريحتانۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
تاراز
