جيىن كۇن تارتىبىنە داۋىس بەرۋ جانە قۇرامعا جاڭا دەپۋتاتتى تانىستىرۋمەن باستالدى. قازاقستان حالىق پارتياسىنان اسىلبەك جاماش ۇلى نۇرالين ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قاۋلىسىمەن ءماجىلىس دەپۋتاتى اتاندى. ول قازاقستان حالىق پارتياسى فراكتسياسى اتىنان وكىلەتتىلىگىن توقتاتقان گاۋھار تاناشەۆانىڭ ورنىنا كەلدى. جاڭادان سايلانعان ماجىلىسمەن كوپ الدىندا انت بەرىپ, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا قوسىلدى.
ءارى قاراي دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە باعباندىق شارۋاشىلىق سەرىكتەستىكتەرىن مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ قورىتىندى ازىرلەۋىن قارادى. اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىزباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇجات باعباندىق شارۋاشىلىق اۋماعىندا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى, بەلگىلى ءبىر قىزمەت تۇرلەرى مەن ونىڭ ىشىندە ارا شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدى رەتتەيدى. داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە كوميتەت زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى.
سودان سوڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى سنەجاننا يماشەۆا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ازاماتتاردىڭ ساپارلارى مەن بولۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى كوشى-قون سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىنىڭ قورىتىندى ازىرلەۋىن تانىستىردى.
قۇجاتتار بىلتىر 15 ساۋىردە ەرەۆان قالاسىنداعى كەلىسىم شەڭبەرىندە ازىرلەنگەن. وعان سايكەس تاراپتارعا ءبىر-ءبىرىنىڭ شەكاراسىن كەسىپ وتكەن كۇننەن باستاپ, 90 تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە كەلۋ جانە ودان كەتۋ, ترانزيتپەن ءجۇرىپ-تۇرۋ, اۋماعىندا بولۋ قۇقىقتارىن بەرەدى. سونداي-اق كوشى-قون ءبىر تاراپتىڭ ازاماتتارىنىڭ ەكىنشى تاراپ اۋماعىندا قۇقىقتارىن قورعاۋ, ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ, قوس ازاماتتىق جانە زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان. ماجىلىسمەندەر ءبىراۋىزدان قولداپ داۋىس بەرىپ, قاۋلى قابىلداندى.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار قاراۋىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن ىلەسپە قۇجات ۇسىنىلدى. بۇل تۋرالى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۇلان سارقۇلوۆ بايانداما جاسادى.
– سىبايلاس جەمقورلاردىڭ جاريا ءتىزىلىمىن ەنگىزۋ ەسكەرىلگەن. بۇل – پروفيلاكتيكالىق قۇرال. ونىڭ باستى ماقساتى – قوعام ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىققا توزبەۋشىلىكتى قالىپتاستىرۋ. تىزىلىمدە اۋىر نەمەسە اسا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن سوتتالعاندار تۋرالى مالىمەتتەر قامتىلادى. مالىمەتتەر تەك زاڭدى كۇشىنە ەنگەن ايىپتاۋ ۇكىمىنىڭ نەگىزىندە قوسىلادى. تىزىلىمنەن اقتاۋ ۇكىمىنىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنۋى جانە سوتتىلىقتىڭ وتەلۋى نەگىزىندە شىعارۋ مۇمكىن بولادى. ءتىزىلىم اگەنتتىكتىڭ سايتىنا ورنالاستىرىلادى. ءتىزىلىمدى جۇرگىزۋدى اگەنتتىككە بەكىتۋ كوزدەلىپ وتىر, – دەدى ول.
زاڭ جوباسى اياسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتە جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا مۇددەلەر قاقتىعىسى ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامداردىڭ جەكە مۇددەلەرىن دەكلاراتسيالاۋدى ەنگىزۋ, پارانى تالاپ ەتۋدى, پارانى ۋادە ەتۋ مەن ۇسىنۋدى قىلمىسقا جاتقىزۋ دا قاراستىرىلعان. وعان قوسا زاڭسىز سىياقىنى قورقىتىپ الۋ دەرەكتەرى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنادى جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ جەمقورلىق قىلمىستارىنا جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلەدى.
– بۇل باستامانى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات تۇجىرىمداماسىن جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسىنان تۋىندايدى. كونۆەنتسيا ەگەر ەلدە زاڭدى تۇلعالاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىگى بەلگىلەنگەن بولسا دا, ونىڭ قىلمىستىق سانكتسيالارعا پروپورتسيونالدى بولۋىن
مىندەتتەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 678-بابى بويىنشا زاڭدى تۇلعالاردىڭ شەنەۋنىكتەرگە سىياقى بەرگەنى ءۇشىن 750 اەك سوماسىندا ايىپپۇل تۇرىندە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىگى قولدانىلادى. حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ وسى بابىنىڭ قىلمىستىق كودەكستىڭ 367-بابىنا (پارا بەرۋ) ۇقساس ەسەلەنگەن ايىپپۇل تۇرىندەگى سانكتسيالاردى كوزدەيتىن جاڭا رەداكتسياسى ازىرلەندى. ايىپپۇل سىياقى مولشەرىنە بايلانىستى زاڭدى تۇلعانىڭ اتىنان نەمەسە ونىڭ مۇددەسى ءۇشىن بەرىلگەن ماتەريالدىق سىياقىنىڭ 30-دان 60 ەسەلەنگەنگە دەيىنگى سوماسىن قۇرايدى, – دەدى اگەنتتىك وكىلى.
تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى جەتىلدىرۋگە ارنالعان زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە حالىقتىڭ قارجىسىن جىمقىرعانداردى شەتەلگە شىعارماۋدى ۇسىندى.
– كاپيتالدى قايتارۋ جۇمىستارىنىڭ تاجىريبەسى كورسەتتى, شەتەلگە شىعۋعا تىيىم سالۋ جەمقورلىققا توسقاۋىل بولاتىن بىردەن-ءبىر ءتاسىل بولا الار ەدى. سەبەبى ءىرى سىبايلاس جەمقورلار اقشانى كونۆەرتپەن المايدى. ارينە, ولار وففشورلىق ايماقتارعا شىعارىلادى. وسىلاي جىلىستاتىلعان اقشانىڭ ءىزىن اشۋ وڭاي ەمەس. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار, ءتىپتى قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ وففشوردا جەمقورلاردىڭ قانشا اقشاسى بار ەكەنىن بىلمەيدى. سوندىقتان بۇل جولداستار ءتىپتى ۇستالاتىنىن بىلە تۇرىپ تاۋەكەلگە بارادى. بىراق بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە سوتتالادى دا, ءبىرازدان كەيىن شارتتى تۇردە بوساتىلادى نە جازاسى ايىپپۇلعا اۋىستىرىلادى. زاڭ اياسىندا ءتىپتى جازاسىن وتەپ شىققان سىبايلاس جەمقورلاردىڭ وزىنە شەتەلگە شىعۋعا تىيىم سالۋ كەرەكتىگىن بىرنەشە رەت ۇسىندىق. سوندا عانا ولار وففشورلىق ايماقتاردا حالىقتان ۇرلانعان ميللياردتاعان اقشاسىن الاڭسىز پايدالانا المايدى. ەگەر ولار وسىندا تۇرۋعا ءماجبۇر بولسا, بۇل اقشانى ەلگە قايتارۋعا ءماجبۇر بولادى. وكىنىشكە قاراي, 2017 جىلدان بەرى مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل تۇزەتۋدى ءالى كۇنگە دەيىن قولدامادى. ءتىپتى ول ۇسىنىسىمىزعا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى تۋرالى باسقا زاڭ جوباسى اياسىندا ۇكىمەتتىڭ وڭ قورىتىندىسى الىندى. بىراق ادىلەت مينيسترلىگى ۇسىنىستى قولداعان باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارعا قارسى شىعىپ, جۇمىس توبى كەشە بۇل نورمانى قابىلداۋدى كەيىنگە قالدىردى, – دەدى ول.
ۇلان سارقۇلوۆ ۇسىنىستى دەپۋتاتتارمەن بىرگە جۇمىس توبىندا تالقىلاۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى. ال دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين جەمقورلىقتى تىياتىن زاڭ جوباسىنا ەۋروپالىق ستاندارتتاردى ەنگىزەردە قازاقستاندىق ايماقتىڭ, وتانداستارىمىزدىڭ پسيحولوگياسى مەن مادەنيەتىن ەسكەرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. وسىلايشا, ءبىر ساعاتتان اسا تالقىلانعان زاڭ جوبالارى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
كۇن تارتىبىندەگى بارلىق ماسەلە قارالعان سوڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك بەرىلدى. العاش بولىپ اۋىل پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتى, اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جيگۋلي دايراباەۆ ءسوز الىپ, تەلەارنالار مەن مەرزىمدىك باسىلىم ارقىلى ەڭبەك ادامىنا ارنالعان مازمۇندى ارتتىرۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆاعا جولداعان ساۋالىندا ەڭ تومەنگى ايلىقتى ينفلياتسياعا ساي يندەكستەۋدى ۇسىندى.
– ۇكىمەتتىڭ جاساپ جاتقان شارالارىنا قاراماستان حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى ارتپاي تۇر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, جان باسىنا شاققانداعى كىرىس 112 مىڭ تەڭگە بولىپ وتىر. ونىڭ 98 مىڭ تەڭگەسى تەك ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, كوممۋنالدىق قىزمەتتى تولەۋگە كەتەدى. مىسالى, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, كۇرىشتىڭ باعاسى 31,3 پايىزعا, جۇمىرتقا 16,9 پايىزعا, سارى ماي مەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعاسى 12 پايىزعا وسكەن. كارتوپ پەن ىرىمشىك ونىمدەرىنىڭ باعاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 35 پايىزعا وسكەن. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا كەلسەك, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ورتاشا العاندا 25 پايىزعا قىمباتتاعان. ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى 85 مىڭ تەڭگەدەن كوتەرىلگەن جوق. بۇل 1,8 ملن ادامنىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنە قاتىستى. ەڭ تومەنگى جالاقىنى كوتەرۋ – ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتى. جۇمىسسىزدىقتان ساقتاندىرۋ سوماسىن ارتتىرۋ ارقىلى ەڭ تومەن جالاقى الاتىن ادامداردىڭ ساقتاندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. اكىمدەر وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن جەرگىلىكتى نارىققا قاجەتتى مولشەردە جەتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنە بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تولەمدەردى ۋاقتىلى ءارى قاجەتتى سومادا تولىق تولەنۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى, – دەدى دەپۋتات.
