حالىقارالىق اۋە كولىگى قاۋىمداستىعىنىڭ (IATA) باعالاۋىنشا, 2024 جىلى اۋە تاسىمالىنىڭ قاۋىپسىزدىگى كەيىنگى 5 جىلداعى ورتاشا دەڭگەيدەن ءسال جوعارى. دەگەنمەن 2023 جىلعا قاراعاندا, بىلتىر اپات سانى وسكەن. الدىڭعى جىلى الەمدە 29 ۇشاق اپاتى بولسا, بىلتىر مۇنىڭ سانى 42-گە جەتكەن.
IATA مالىمەتىنشە, ءاربىر ميلليون اۋە رەيسىندەگى قايعىلى جاعدايلار كوەففيتسيەنتى ورتاشا ەسەپپەن 1,21-ءدى قۇرايدى, ياعني بۇل – 830 مىڭ ۇشاقتىڭ (نەمەسە ۇشۋدىڭ) بىرەۋى قۇلايدى دەگەن ءسوز. جىل سايىن جولاۋشىلار ۇشاقتارى شامامەن 40 ميلليون رەت كوككە كوتەرىلەدى. سونىڭ ىشىندە بىلتىرعى 42 اپات از با, كوپ پە؟ باسقاشا ايتقاندا, ءبىر ادام اۋە اپاتىنا ءتۇسۋ ءۇشىن كەمىندە 25,2 مىڭ جىل بويى كۇن سايىن ۇشاققا وتىرۋى كەرەك ەكەن.
ماماندار سالىستىرمالى تۇردە العاندا, ۇشاقتىڭ اۆتوكولىككە قاراعاندا الدەقايدا قاۋىپسىز ەكەنىن ايتادى. جالپى, قازىرگى تاڭدا الەم بويىنشا ۇشاقتار كۇن سايىن 120 مىڭ رەيس جاساپ, 12 ملن-داي ادامدى تاسىمالدايدى. ياعني ءار ۇشاقتا ورتا ەسەپپەن 100 جولاۋشىدان بولادى دەگەن ءسوز. ءبىز جوعارىدا جىلىنا 30-40 ۇشاق قۇلايتىنىن ايتتىق. سول اپاتتاردا جىل سايىن الەم بويىنشا مىڭعا جەتەر-جەتپەس ادام قازا تابادى ەكەن.
ال ءىىم-ءنىڭ مالىمەتىنشە, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كولىك اپاتىنان 2,5-3 مىڭ ادام دۇنيە سالادى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, بۇل جىل سايىن كەمىندە 25-30 ۇشاق قۇلاعانمەن پاراپار!
تاعى ءبىر ماسەلە – اقتاۋداعى اپاتتان كەيىن جۇرت اراسىندا ۇشاقتىڭ ارتقى بولىگى قاۋىپسىز دەگەن پىكىر قالىپتاسقانى بەلگىلى. شىن مانىندە سولاي ما؟ 2012 جىلى اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ بىرنەشە تەلەارناسى قاشىقتان باسقارىلاتىن «Boeing 727» ۇشاعىن سونورا شولىندەگى كەۋىپ قالعان كولدىڭ ورنىنا قۇلاتىپ, ونىڭ قاي بولىگى قاۋىپسىز ەكەنىن ارنايى تەكسەرىستەن وتكىزگەن ەدى. سوندا ۇشاق سالونىنىڭ ارتقى جاعىندا وتىرعىزىلعان مانەكەندەردىڭ مۇلدەم زاقىم الماعانىنا كوزدەرى جەتكەن.
دەگەنمەن ماماندار ءار اپاتتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بولاتىنىن ەسكەرتەدى. ەگەر ۇشاق قۇلاعان كەزدە قۇيرىق جاعى جەرگە ءبىرىنشى سوعىلسا, ارتىنداعى ادامدار كوبىرەك زاقىم الۋى مۇمكىن. سونداي-اق اپات كەزىندە ۇشاق ورتكە ورانسا, جولاۋشىلاردىڭ ءتىرى قالۋ مۇمكىندىگى الدەقايدا ازايادى.
تاعى ءبىر مىسالعا نازار سالساق, الەمدىك اۆياتسيا تاريحىندا قازا تاپقان ادامدار سانى جاعىنان ەڭ ۇلكەن اۋە اپاتى 1985 جىلى جاپونيادا بولعان. توكيودان ۇشىپ شىققان «Boeing 747» ۇشاعى كوپ وتپەي تاۋعا سوعىلىپ, ىشىندەگى 524 ادامنىڭ تورتەۋى عانا ءتىرى قالعان ەدى. ءبىر قىزىعى, ولاردىڭ ءبارى دە ۇشاقتىڭ ەڭ ارتقى بولىگىندە وتىرعان بولىپ شىقتى. بۇل دەرەكتەر شىن مانىندە ۇشاق سالونىنىڭ ارتقى بولىگى قاۋىپسىز ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
ستاتيستيكا مالىمەتتەرى اۋە اپاتتارىنا نەگىزىنەن ادامي فاكتور سەبەپ بولاتىنىن ايتادى. دەگەنمەن كەيىنگى 10 جىلدا ەڭ كوپ ادام قازاسى تىركەلگەن ۇشاق اپاتتارى جەردەگى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اتىپ ءتۇسىرۋى سالدارىنان بولعان. ماسەلەن, 2014 جىلى دونباسس اسپانىندا 298 جولاۋشىسى بار مالايزيالىق Boeing ۇشاعىن رەسەيلىك «بۋك» زىمىران-زەنيتتىك كەشەنى اتىپ قۇلاتتى دەپ مالىمدەلسە, 2020 جىلى يراننىڭ اۋە كۇشتەرى ۋكراينانىڭ جولاۋشىلار ۇشاعىن امەريكالىق زىمىران دەپ قاتەلەسىپ اتىپ تۇسىرگەنى بەلگىلى. اقتاۋ ماڭىندا قۇلاعان ازەربايجاندىق ۇشاققا دا گروزنىي اسپانىندا وق جارىقشاقتارى تيگەنى ايتىلىپ جاتىر. دەگەنمەن اپاتتىڭ اق-قاراسى «قارا جاشىكتى» تەكسەرۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعاننان كەيىن ناقتى بەلگىلى بولماق...
