جۇگەنسىز جۇرگىزۋشى – قوعامعا قاۋىپ

ايتقىزباي كەلەر اپاتتىڭ سەبەبى – سان الۋان. جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن ەلەمەۋ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىنە زاڭسىز قول جەتكىزۋ, ماس كۇيدە كولىك تىزگىندەۋ, جىلدامدىق شەگىن شامادان اسىرۋ دەپ تىزبەلەي بەرۋگە بولادى. جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن بىلمەي كولىك تىزگىندەۋدىڭ سوڭى وكىنىشتى جاعدايعا اكەلەتىنىن ەسكەرسەك, كولىك تىزگىندەۋگە قۇقىق بەرەتىن كۋالىككە يە بولۋ وڭاي ولجاعا اينالماعانى ابزال. بۇل تۇرعىدا تالاپ بارىنشا كۇشەيتىلگەنىمەن, جىمىسقى ارەكەتىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقاندار جوق ەمەس. كەيىنگى 5 جىلدا 60 مىڭ جۇرگىزۋشى كۋالىگى ساتىلعان. بۇل – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى تاراتقان اقپارات. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, تالاپتىڭ كۇشەيۋى قۇجاتتىڭ قارا نارىقتاعى باعاسىن اسپانداتقانى بولماسا, كوپ دۇنيە وزگەرە قويماعان.

ەل اۋماعىنداعى كولىك جۇر­گىزۋ قۇقىعىنا يە ازاماتتاردىڭ سانى 5 ملن 800 مىڭنان اسادى. ءار جىل سايىن شامامەن 120 مىڭ ازا­مات جۇرگىزۋ قۇقىعىنا يە بولا­دى. كەيىنگى جىلداردىڭ بەدە­رىندە كولىك جۇرگىزۋ كۋالىگىن الۋ تالاپتارى ءبىرشاما قاتاڭداتىلعان ­ەدى. دالىرەك ايتقاندا, بىلتىردان ­باستاپ كولىك تىزگىنىنە وتىرۋعا نيەتتى ازاماتتار مىندەتتى تۇردە ارنايى مەكتەپتە دايارلىقتان ءوتىپ, ودان كەيىن عانا ەمتيحان تاپسىرۋعا جىبەرىلەتىن بولعان.

ەستە بولسا, 2016 جىلدان باس­تاپ ەل تۇرعىندارىنىڭ جۇر­گىزۋشى كۋالىگىن اۆتومەكتەپتەردە وقىماي-اق, وزدىگىنەن دايىن­دالىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەرىل­گەن ەدى. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بارىپ ەمتيحان سۇ­راقتارىنان سۇرىنبەي وتكەن تالاپكەر جۇرگىزۋشى كۋالىگىن كەدەرگىسىز الا الاتىن. 2019 جىلدان باستاپ بارلىق جۇمىس تولىقتاي دەرلىك حقو قۇزىرىنا ءوتتى. دەگەنمەن جول اپاتتارىنىڭ جيىلەۋى, جەم­قورلىق فاكتىلەرىنىڭ كوبەيۋى ما­سە­لەگە قايتا قاراۋعا ءماجبۇر قىلدى. سەنات پەن ءماجىلىس مىن­بەرىندە, ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ ۇي­لەستىرۋ كەڭەسىندە تالاي مار­تە تالقىلانعان تاقىرىپ جۇر­گىزۋشى كۋالىگىن بەرۋ قۇقىن قايتا­دان ءىىم قۇزىرىنا وتكىزگەن ەدى. مينيسترلىك ماماندارىنىڭ زەرت­تەپ-زەردەلەۋىمەن سودان بەرى قول­دانىستاعى زاڭناماعا 120-دان اسا وزگەرىس ەنگىزىلگەن. بۇلاردىڭ دەنى – زامان سۇرانىسىنا ساي جۇيەنى وڭتايلاندىرۋ مەن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى.

ەل اۋماعىندا كۇنى بۇگىن 20 كا­سىبي بىرلەستىك پەن 700 اۆتومەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جۇمىسىن قاداعالاۋ ماقساتىندا مينيسترلىك «اۆتومەكتەپ» دەپ اتالعان ارنايى اقپاراتتىق جۇيەنى ىسكە قوسقان. جۇيەنىڭ كومەگىمەن اۆتو­مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق الەۋەتىن, وندا ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن انىقتاۋ, جۇمىس ساپاسىن باقىلاۋ مۇمكىن بولىپ وتىر.

– ەلدە جۇرگىزۋشى كۋالىگىن زاڭ­سىز ساۋدالاعاندار مەن ساتىپ الۋشىلارمەن كۇرەس جۇرگىزى­لىپ-اق جاتىر. تالاپ تا كۇشەيدى, ءتارتىپ تە بارىنشا قاتاڭداتىلدى. دەگەنمەن بىزدىكىلەر ونىڭ دا ورايىن تاۋىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, بۇل جۇگەنسىزدىكتى تۇبەگەي­لى تويتارا الماي وتىرمىز. بۇل – تىكەلەي ادام ومىرىنە, قوعام قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە. سوندىقتان وعان «بارماق باستى, كوز قىستى» قاراۋعا بولمايتىنى پرەزيدەنت جولداۋىندا دا ايتىلدى. وكىنىشتىسى سول, كولىك اپاتى ورىمدەي بالالاردىڭ دا ءومىرىن جالماپ جاتىر. بىلتىر ەلىمىزدە بالالارعا قاتىستى 3,5 مىڭنان اسا جول اپاتى تىركەلگەن بولسا, سالدارىنان 200-گە جۋىق كامەلەتكە تولماعان بالا قازا تاۋىپ, 4 مىڭنان استامى ءتۇرلى دەڭگەيدە جاراقات العان. قازىر اقپارات قۇرالدارىنان جول اپاتىنا قاتىستى اقپاراتتاردى كۇن­دە كوزىمىز شالادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرەر جىل بۇرىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى­نىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا «قازاقستاندا جول-كولىك اپاتىنان قايتىس بولۋ مۇمكىن­دىگى ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا 11 ەسەگە كوپ. ءبىز بۇل پروبلەمانى كوپ­تىڭ الدىندا پارلامەنتتە دە, ۇكىمەتتە دە تالقىلادىق. الايدا ماسەلە شەشىلمەگەن كۇيى قا­لىپ وتىر», دەگەن ەدى. مۇنىڭ ءبىر ۇشى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن قالاي بولسا, سولاي العاندار مەن ادام تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەنى ساۋداعا اينالدىرعاندارعا تيەدى. قاتەلىكتىڭ ءبارىن جول ساپاسىنا جابا بەرمەي, جاعدايعا سەرگەك قارايتىن كەز كەلدى, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى ارمان زامانبەكوۆ.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىز­دەي, جانتۇرشىگەر جاعدايعا الىپ كەلەتىن كولىك اپاتتارى­نىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – كولىك تىزگىنىن كامەلەتكە تولماعاندار­عا نەمەسە كولىك باسقارۋ قۇقى جوق باسقا ادامدارعا بەرۋ, جىل­دامدىقتى شامادان تىس ارتتىرۋ, ماس كۇيدە كولىك تىزگىندەۋ, جول ءجۇرۋ قاعيدالارىن بۇزۋ, جۇرگىزۋشى نازارىنىڭ ءبولىنۋى, جول ساپاسىنىڭ سىن كوتەرمەۋى سەكىلدى بىرنەشە فاكتور.

پرەزيدەنت بىلتىرعى جول­داۋىندا جول اپاتتارى تۋرالى ايتا وتىرىپ, جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ جا­يىنا توقتالعان ەدى. ويدىم جولدان قاشامىن دەپ وت باسىپ جاتقاندار قانشاما؟ جولدار­دىڭ جۇكتەمەگە توتەپ بەرە ال­ماۋى, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولاعى مەن ءتيىستى بەلگىلەردىڭ دۇرىس قۇ­رىلماۋى, كەيبىر ايماقتارداعى ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن نەمەسە تىم تار جولدار, سونداي-اق تۇنگى ۋاقىتتاردا تاسجول جيەگىندە جا­يىلاتىن قاراۋسىز مال قايعىلى وقيعالاردىڭ ورىن الۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. كەيبىر ايماقتاردا ءالى كۇنگە دەيىن اۋدان ورتالىقتارىنا باراتىن كۇرە جولداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ال شالعايداعى ەلدى مەكەندەردىڭ جايى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ بىلتىرعى ەسەبىنە سايكەس, ەل اۋماعىندا جول اپاتتارى ەڭ كوپ ورىن الاتىن وڭىرلەردىڭ كوش باسىندا الماتى قالاسى, الماتى جانە جامبىل وبلىستارى اتالعان. ودان كەيىن – تۇركىستان وبلىسى مەن استانا قالاسى. جول اپات­تا­رى­نىڭ كوپ بولىگى حالىقارا­لىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاسجولداردا بولادى. ۇلى­تاۋ, جەتىسۋ, سولتۇستىك قازاقستان, اقتوبە وبلىستارىنىڭ تاس جولدارىندا دا ادام ءولىمىنىڭ دەڭ­گەيى جوعارى. اسىرەسە, كۇزگى-قىس­قى ماۋسىمداعى جول قولايسىز­دى­عى جاعدايلارى كۇشەيگەندە اپات جيىلەي تۇسەدى. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, قايعىلى وقيعالاردا ەرەجەنى ەلەمەۋدىڭ ۇلەسى باسىم. ماس كۇيدە كولىك جۇرگىزۋ قىلمىسى دا تۇبەگەيلى تىيىلماي تۇر.

ساراپشى ەلنازار احمەتبەك, توزىعى جەتكەن تەحنيكا جولداعى كولىك اپاتتارىنا ءجيى سەبەپ بولادى دەگەن پىكىردە. ونىڭ ايتۋىنشا, ەل تۇرعىندارى تىزگىندەگەن كولىكتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى 20 جىلدان اسقان.

– ەسكى كولىكتەردىڭ زاماناۋي قاۋىپسىزدىك جۇيەسى جوق. تەح­نيكالىق بايقاۋدان امالىن تاۋىپ ءوتىپ ءجۇر. ساندىق كور­سەتكىشپەن الساق, بۇل – 3 ملن كولىك. دامىعان ەلدەردە مۇنداي كولىكتەردىڭ جۇرۋىنە مۇلدە رۇق­سات بەرمەيدى. البەتتە, جۇرت­تىڭ ءبارى جارقىراتىپ جاڭا كولىك مىنە الماسى تاعى انىق. ويت­كەنى جاڭا كولىك باعاسى شارىقتاپ تۇر. كوپتەگەن وقيعا ادامي فاكتور­دان, ازاماتتاردىڭ سالعىرتتىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ تومەندىگى­نەن بەلەڭ الادى. جۇرگىزۋشىلەر­دىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن وياتىپ, ءتۇر­لى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن زاڭدى بارىنشا كۇشەيتۋ كەرەك. كەيىنگى جىلدارى موپەد, ەلەكترلى-سوماكات, سكۋتەر سەكىل­دى ميكروموبيلدەر سانىنىڭ ارتۋى دا ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ وتىر, – دەيدى ە.احمەتبەك.

الماتى