تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا اعىنىنىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, شەتەلدىك بيزنەسمەندەردىڭ بىزگە قىزىعۋشىلىعى بۇرىنعىسىنشا جوعارى دەڭگەيدە. ساراپشى يۋري ماسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كوزگە بايقالمايتىن كوپ يگىلىك ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
يۋري ماسانوۆ
«شەتەلدىك كومپانيالارعا بيزنەستى تىركەۋ جانە جۇرگىزۋ ءۇشىن ءتۇرلى جەڭىلدىك پەن جاعداي جاسالعان. ارنايى ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرىلدى. ۇكىمەت ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى جانە ونەركاسىپ سياقتى سالالاردا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق جاسايدى. سىرت كوزگە مۇنداي وزگەرىستەر بىردەن بايقالماۋى مۇمكىن, بىراق جالپى ەكونوميكالىق وسىمگە اسەر ەتەدى. شەتەلدىك ينۆەستورلار بىرتىندەپ مۇناي-گاز سالاسىنان ىعىسا باستادى. تابيعي رەسۋرستار باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى ينۆەستورلاردى ساياساتىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر ەتتى. كومىرقىشقىل گازى شىعارىلىمىن ازايتۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋگە باسىمدىق بەرۋ شيكىزات سەكتورىنا ينۆەستيتسيانى ازايتۋعا سەبەپشى بولىپ وتىر. بۇل باعىتتا ءالى دە وزگەرىستەر مەن رەفورمالار كەرەك», دەيدى ساراپشى.
باتىرحان قۇرمانسەيىت
ديپلومات, جاپونتانۋشى باتىرحان قۇرمانسەيىتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا الدىڭعى قاتاردا.
«دەي تۇرعانمەن, دامىعان ەلدەردىڭ نارىعىمەن دە, ينۆەستيتسيالىق ساياساتىمەن دە سالىستىرۋ ءالى ەرتە. مىسالى, جاپونيادا ينۆەستيتسيالىق قاجەتتىلىك ىشكى رەسۋرستار كومەگىمەن تولىقتىرىلادى. ول ەلدىڭ بۇل سالاداعى پروبلەماسى ەلدىك دەڭگەيدەن شىعىپ, عالامدىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. بىزدە ۇكىمەت تاراپىنان جاسالۋى ءتيىس ارەكەتتەردىڭ ءبارى جاسالىپ جاتىر. ينۆەستيتسيالىق جەتىستىك – ۇكىمەتتىڭ ۇزاق جىل جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. ەندىگى ارەكەتتى كاسىپكەرلەر جالعاستىرۋى كەرەك. ۇكىمەتتىڭ بيىك مىنبەرلەر ارقىلى ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى مالىمدەمەسى كەيدە تۇسىنىكسىز بولىپ كورىنەدى. ءبىز ەلدى جارنامالاۋ كەزەڭىنەن الدەقاشان ءوتىپ كەتتىك. الەمدىك دەڭگەيدەگى اگەنتتىكتەر قازاقتىڭ قاي سەگمەنتى تارتىمدى ەكەنىن, قازاقستاندا قارجى كوپ ەكەنىن, «Forbes» تىزىمىنە ىلىنگەن كاسىپكەرلەر وزگە ەلگە ينۆەستيتسيا سالىپ جۇرگەنىن ءبىز ايتپاي-اق بىلەدى. «نارىق سونشالىقتى تارتىمدى بولسا, كاسىپكەرلەرىڭىز نەگە قارجى سالمايدى» دەپ ولار بىزدەن سۇرايدى», دەيدى ب.قۇرمانسەيىت.
ونىڭ سوزىنشە, ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى كاسىپكەرلەردىڭ ىشكى نارىققا دەگەن كوزقاراسىنان انىقتالادى.
«قازىر الەمدىك ينۆەستيتسيالىق ساياساتتا ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. كاسىپكەرلەرىمىز زاۋىت اشىپ, ونىڭ اكتسياسىن قور بيرجاسىنا شىعارسىن نەمەسە الەمدىك دەڭگەيدەگى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ اكتسياسىن ساتىپ الىپ, ولاردىڭ قازاق نارىعىنا بەت بۇرۋىنا ىقپال ەتسىن. ءبىز وسىنداي تەتىكتەر ارقىلى عانا الەمدىك ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ باعىتىمەن ينتەگراتسيالانا الامىز. قازىر قازاق نارىعىندا شيكىزات سەگمەنتىنەن وزگە يگەرىلمەگەن نۇكتەلەر وتە كوپ. كاسىپكەرلەر وسى باعىتتى يگەرىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەسە عانا ينۆەستورلار ەلگە كەلەدى», دەيدى ب.قۇرمانسەيىت.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق تەك شيكىزات, ەنەرگەتيكا, IT سەكتورىندا عانا ەمەس, ويىن-ساۋىق سالاسىندا دا اكتيۆتەردى گەنەراتسيالايدى. ءبىر جىل بۇرىن «Netflix» كومپانياسى الداعى ءتورت جىلدا وڭتۇستىك كورەيا كينويندۋسترياسىنا 2,5 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتى ەكەنىن جاريالادى. جاھاندىق حيتكە اينالعان «كالمار ويىنى» سەريالىن 130 ملن-نان استام ادام كورگەننەن كەيىن ينۆەستورلار كورەيالىق كونتەنت وندىرۋشىلەردىڭ اكتسيالارىنداعى الەۋەتتى كوردى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, كينونى ينۆەستيتسيالاۋ تاۋەكەلدەردى ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
دوسحان جولجاقسىنوۆ
«كينويندۋستريا ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمسىز دەگەن كوزقاراستان ارىلۋ كەرەك. ءبىز ءۇشىن بۇل سالا مەملەكەتتىڭ اقشاسىنا الاقان جايىپ وتىرعان سەگمەنت بولسا, دامىعان ەلدەر ءۇشىن – بيزنەس, الەمگە ءوزىڭدى تانىتۋعا اپاراتىن كوپىر. كينويندۋستريانى دامىتۋ الەمدىك ارەناداعى مادەني بەدەلىمىزدى ارتتىرىپ قانا قويماي, ارالاس سالالاردىڭ دا ءوسۋىن ىنتالاندىرادى. مەملەكەت نارىقتىڭ بۇل سەگمەنتىنە 51ح49 پايىزدىق بولماشى باسىم ۇلەسپەن كىرىپ, نارىقتاعى ءوز ورنىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. بۇل فورمۋلا نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنىڭ «قانىن قىزدىرادى», اۋديتوريانىڭ وزىنە قاجەت باعىتتى نارىق جولىمەن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى د.جولجاقسىنوۆ.
مىسالى, نورۆەگيانىڭ كينووندىرىستى قولداۋعا باعىتتالعان ارنايى باعدارلاماسى – «Norwegian Film Production Incentive» – قازىر حالىقارالىق كينوپروديۋسەرلەر ءۇشىن تارتىمدى قۇرالعا اينالعان. باعدارلاما نورۆەگيادا تۇسىرىلگەن فيلمدەر مەن سەريالداردىڭ وندىرىستىك شىعىنىنىڭ 25%-ىن قايتارىپ بەرەدى. جوبا تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن. بىرىنشىدەن, ەلدىڭ تاڭعاجايىپ تابيعاتى – تاۋلارى, فوردتارى مەن سولتۇستىك شۇعىلاسى كارتينادا كورىنىس تاۋىپ, نورۆەگيانى ەرەكشە تۋريستىك باعىت رەتىندە تانىتىپ جاتىر. مىسالى, «No Time to Die» (دجەيمس بوند) جانە «Mission: Impossible – Fallout» فيلمدەرى وسى ەلدە تۇسىرىلگەن. ناتيجەسىندە, نورۆەگياعا تۋريستەر اعىنى ارتىپ, جەرگىلىكتى ەكونوميكاعا ەلەۋلى پايدا ءتۇستى. ەكىنشىدەن, باعدارلاما جەرگىلىكتى مامانداردى جۇمىسقا تارتىپ, كينووندىرىستىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتادى. جەرگىلىكتى كومپانيالار تەحنيكامەن, قىزمەت كورسەتۋمەن اينالىسادى, بۇل ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنا دا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرەدى.
ينۆەستيتسيالاردىڭ پايدالىلىعىن مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى بويىنشا باعالاۋ قاجەت دەگەن پىكىردى ەكونوميست مارات ابدۋراحمانوۆ تا قولدايدى.
«دامىعان ءبىر سالانىڭ بىرنەشە باعىتتى قاتار دامىتۋى – نارىق زاڭى. مىسالى, كينويندۋستريا دامىسا جەڭىل ونەركاسىپتىڭ تىنىسى اشىلادى. وكىنىشكە قاراي, شيكىزاتتىق ەمەس سەگمەنتكە قۇيىلعان قارجى شيكىزات سەگمەنتىنە سالىنعان سالىمداردان بىرنەشە ەسە تومەن», دەيدى ساراپشى.
الماتى
