ال قازىر پەتروپاۆل قالاسىنىڭ كەيبىر ساۋدا ورنىندا: «اسكەري قىزمەتتەن ەشقانداي پاراسىز جانە جالعان قۇجات جاساماي-اق, زاڭدى نەگىزدە بوساتۋعا كومەكتەسەمىز», دەگەن حابارلاندىرۋ داۋىس زورايتقىش ارقىلى ايتىلىپ جاتىر. وسى «كومەكتەسۋشىلەر» ينتەرنەتتە ارنايى سايت اشىپ, وزدەرىنىڭ 5 جىلدان اسا ويداعىداي جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن, سول ۋاقىت ىشىندە جۇزدەگەن ازاماتتى اسكەردەن بوساتقانىن ماقتانا جازىپتى. بۇعان «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەرگىلىكتى ۇيىمى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى نارازىلىق ءبىلدىردى. الايدا ەلىمىزدىڭ «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىندا, سونداي-اق اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق كودەكستەرىندە اسكەري مىندەتتىلەردىڭ اسكەري قىزمەتتەن جالتارۋىنا دەم بەرۋشىلەرگە ەشقانداي جاۋاپتىلىق قاراستىرىلماعان. سونى پايدالانعان بازبىرەۋلەر اسكەرگە بارعىسى كەلمەيتىن جاستارعا دەم بەرۋدى تابىس كوزىنە اينالدىرىپ الىپتى. وسى ماسەلەگە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى نازار اۋدارىپ, قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزسە, قۇبا-قۇپ. ماسەلەن, ايىر قالپاقتى اعايىن ەلىنىڭ «قىرعىز رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ جالپىعا بىردەي اسكەري مىندەتى تۋرالى, اسكەري جانە بالامالى قىزمەتتەر تۋرالى» زاڭىندا ازاماتتار مەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا اسكەرگە شاقىرىلۋشىلاردىڭ اسكەري قىزمەتتەن جالتارۋىنا دەم بەرگەنى ءۇشىن جاۋاپتىلىق جۇكتەلگەن.
شىنتۋايتىندا, اسكەري قىزمەتتەن جالتارۋ سياقتى كەلەڭسىز قۇبىلىستان اسكەرىمىزدىڭ بەدەلى ارتپاي, قۇتىلۋىمىز قيىن. اسىرەسە مەرزىمدى قىزمەتكە شاقىرىلعان جاس ساربازداردىڭ كەيبىرى بەيبىت كۇندە قايعىلى قازاعا ۇشىراپ جاتقانى سۇيىكتى ۇلىنان ايىرىلعان اتا-انالاردى زار جىلاتىپ قانا قويماي, جاستاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ اسكەرگە بارماۋدىڭ ءارتۇرلى ايلا-شارعىسىنا جۇگىنۋىنە اكەلىپ سوعىپ وتىر. وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم, قوعامدىق وپتيميزم» جولداۋىندا: «جاس ساربازدارىمىز ءوز مىندەتىن الاڭسىز ورىنداۋى ءۇشىن اسكەر قاتارىندا, ەڭ الدىمەن, تەمىردەي ءتارتىپ بولۋعا ءتيىس. قارۋلى كۇشتەر مەن باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدار وسى تالاپتى مۇلتىكسىز ورىنداۋى قاجەت. ءار اتا-انا اسكەرگە كەتكەن بالاسىن مەملەكەتكە سەنىپ تاپسىرادى. سوندىقتان ساربازداردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە, ەڭ الدىمەن, ارميا باسشىلىعى جانە قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى جاۋاپتى», دەدى.
قورعانىس مينيسترلىگى كازارمالىق بۇزاقىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە اسكەري بولىمدەردە ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن قولدانىپ تا جاتىر. جەكە قۇرامعا باقىلاۋ جۇرگىزۋدىڭ «سەرىكتەس», «پيراميدا», «جاۋىنگەرلىك دوس» جۇيەلەرى جانە «وتباسىمەن بەينەقوڭىراۋ» سەرۆيسى جۇمىس ىستەيدى. كەز كەلگەن اسكەري قىزمەتشى ءوتىنىش ايتا الاتىن پروفيلاكتيكالىق كابينەتتەر مەن سەنىم تەلەفوندارى بار. قولجەتىمدى ورىنداردا جازباشا ارىز بەن ءوتىنىش سالۋ ءۇشىن ارناۋلى جاشىكتەر قويىلعان. اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مىنەز-قۇلقىنا ونلاين-باقىلاۋ جاساۋ ءۇشىن قىزمەتتىك ءۇي-جايلار, كازارمالار ۆيدەوكامەرالارمەن جابدىقتالعان. ساربازدار انالارى كوميتەتى وكىلدەرىنىڭ اسكەري بولىمدەرگە جانە اسكەرگە شاقىرىلۋشىلاردى جيناقتاۋ پۋنكتتەرىنە تاۋلىك بويىنا كىرۋىنە رۇقسات بەرىلگەن. وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى جىلدارى قارۋلى كۇشتەردە جارعىدان تىس قارىم-قاتىناستاردان بولعان قىلمىس سانى ايتارلىقتاي ازايعان.
اسكەر بەدەلى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا بايلانىستى. بۇل رەتتە دە سەڭ ورنىنان جىلجىعانداي وزگەرىس بار. اسكەريلەردىڭ جالاقىسى سوڭعى رەت 2008 جىلى عانا كوتەرىلگەنى ەسكەرىلىپ, بۇرناعى جىلى اسكەري ۇشقىشتاردىڭ لاۋازىمدىق جالاقىلارى ءوسىرىلدى, اسكەري مەديتسينالىق قىزمەتشىلەردىڭ اقشالاي ۇلەسى ازاماتتىق مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن, ال جوعارى اسكەري وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ جالاقىلارى ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن جەتكىزىلدى. ۇكىمەت كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋدى قولداپ, ونى بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ەرتەرەكتە بولعان جەڭىلدىكتەرىن قايتارۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قوعامدىق كولىكتە اقىسىز ءجۇرۋى, اسكەري وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جىلىنا ءبىر رەت دەمالىس ورنىنا تەگىن بارىپ-قايتۋى سياقتى شارالار بار. اسكەريلەرگە كوممۋنالدىق قىزمەت ءۇشىن تولەنەتىن ۇستەمەاقىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ دا ۇسىنىلىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارى اسكەري قىزمەتشىلەردى تۇرعىنجايمەن قامتاماسىز ەتۋ جولعا قويىلدى. ولار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى ەسەبىنەن باسپانا ساتىپ الىپ جاتىر.
اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان تاعى ءبىر شارا – مەرزىمدى اسكەري قىزمەت اتقارعان ساربازدارعا جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن جەڭىلدىكتەر بەرىلگەنى. ولار ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ (ۇبت) ناتيجەلەرىنە قاراماستان, جوعارى وقۋ ورىندارىنا اقىلى نەگىزدە تۇسە الادى. ال جاۋىنگەرلىك دايارلىقتا جوعارى ناتيجە كورسەتكەن ساربازدارعا جوعارى وقۋ ورنى ەسەبىنەن وتەۋسىز نەگىزدە ءارى ۇبت تاپسىرماي وقۋ قۇقىعى بەرىلدى. اسكەردە بولعان ازاماتتار قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري وقۋ ورىندارىنا دا ەمتيحانسىز تۇسە الادى.
بۇعان قوسا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە الىنعان جاستاردىڭ بانككە قارىزدارى مەن ميكرونەسيەلەرى بويىنشا تولەمدەرىن كەيىنگە قالدىرۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تاپتى. ساربازدار مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتە بولعان كەزدە جانە ودان كەيىن 60 كۇن بويى ولاردىڭ نەگىزگى قارىز بەن سىياقى بويىنشا تولەمدەرى توقتاتىلادى.
قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى 2015 جىلى اسكەردەگى الىمجەتتىك جويىلدى دەپ مالىمدەگەنى جادىمىزدا. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى اسكەردە كەلىسىمشارت ارقىلى اسكەري قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا جەتكەنى ەدى. سودان بەرى كەي ساربازدىڭ وزىنەن ءالسىز جاۋىنگەرگە كۇش كورسەتۋى «جارعىلىق ەمەس قارىم-قاتىناس» دەپ اتالىپ كەلەدى. دەمەك, اسكەردە تەمىردەي ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن كاسىبي ارميا قۇرۋعا كۇش سالۋ, ياعني كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەت اتقارۋشى ساربازدار سانىن بارىنشا ارتتىرۋ قاجەت. ارينە, بۇل قارۋلى كۇشتەرگە بولىنەتىن بيۋدجەت قارجىسىن كوبەيتۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ورايدا نازار اۋدارىپ, ويلانارلىق جايت – الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە بارعىسى كەلمەيتىن ازاماتتار بۇل مىندەتتەن زاڭدى تۇردە اقى تولەۋ ارقىلى بوساتىلاتىنى. مىسالى, تۇركيادا اسكەري مىندەتتى بولىپ سانالاتىن ازاماتتار اسكەرگە بارماۋ ءۇشىن شامامەن 5,5 مىڭ دوللار, موڭعوليادا 700 دوللار تولەيدى ەكەن. گرۋزيادا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتىڭ كەيىنگى قالدىرىلعان ءار جىلى ءۇشىن 700 دوللار تولەۋگە تۋرا كەلەدى. شۆەيتساريادا اسكەرگە بارعىسى كەلمەيتىن ازامات جىلدىق تابىسىنىڭ 3 پايىزىن مەملەكەت قازىناسىنا اۋدارۋعا مىندەتتى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تاجىكستاندا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلىپ, بالامالى اسكەري قىزمەتكە نەمەسە جۇمىلدىرۋ اسكەرگە شاقىرۋ رەزەرۆىنە الىنۋ ءۇشىن اسكەري مىندەتتى ازاماتتار ءتيىستى زاڭنامادا نەمەسە ۇكىمەت بەلگىلەگەن مولشەردە تولەم تولەيدى.
