جەتىمىن جىلاتپاعان جۇرت ەدىك...

اراق-شاراپتى اۋىزدارىنا تاتىپ الماعان اتا-بابالارىمىز جەتىمىن جىلات­پاعان, جەسىرىن قاڭعىرتپاعان جۇرت بولعا­نى ايان. تەك پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەس وداعىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ, تىڭ كوتەرۋدىڭ سالدارىنان حالقىمىز اتا­مە­كەنىمىزگە جاپپاي قونىس اۋدارۋشىلاردان ماسكۇنەمدىك دەرتىن جۇقتىرىپ الدى. سونىڭ كەسىرىنەن ءارتۇرلى ومىرلىك جاعدايعا بايلانىستى جەتىم قالعان بۇلدىرشىن­دەرگە قوسا, ىشىمدىككە سالىنعان اتا-اناسى­نان سوت ارقىلى ايىرىلعان ء«تىرى جەتىم­دەر» كوبەيدى. ولاردىڭ سانى كەيىنگى جىلدارى ءبىرشاما كەمىگەنىمەن, ءالى دە از
ەمەس.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ مالى­مەتىنە قاراعاندا, بۇدان بەس جىل بۇرىن ەلىمىزدە جەتىم, اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار سانى 24 239 بولعان. ارادا وتكەن ۋاقىت ىشىندە وسى كورسەتكىش 21 387 بالاعا دەيىن تومەندەگەن. جىل سايىن 1 مىڭنان استام جەتىم وتباسىلارعا قا­بىلدانىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, بالالار ۇيلەرىندە تۇراتىن جەتكىنشەكتەر سانى 2019 جىلعى 4,6 مىڭنان 2024 جىلى 3,8 مىڭ­عا دەيىن ازايعان. جەتىم بالالارعا ار­نالعان ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى 21 پايىزعا (20 بىرلىك), ال ولارداعى تاربيەلەنۋشىلەر سانى 19 پايىزعا (694 بالا) قىسقارعان.

ەل قازىناسىنان جەتىم, اتا-انا قام­قورلىعىنسىز قالعان بالالاردى قولداۋعا بىلتىر 38,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. وسىنشا قاراجاتتىڭ 7,5 ملرد تەڭگەسى وتباسىلاردا تۇرىپ جاتقان 17 660 بالا نەمەسە بارلىق جەتىمنىڭ 82,6%-ىن اسىراۋ­عا جۇمسالدى. ونىڭ ىشىندە قامقورلىق­تاعى – 15 668, پاتروناتتىق تاربيەدەگى – ­1 660, اسىراپ العان وتباسىلارداعى – ­175, وتباسىلىق ۇلگىدەگى بالالار ۇيلەرىن­دەگى 157 بالا بار. بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ­31,2 ملرد تەڭگەسى جەتىمدەرگە ارنالعان 115 ­مە­كەمەدە تاربيەلەنىپ جاتقان 3 727 بالانى (17,4%) اسىراۋعا جۇمسالىپ جاتىر. ال 1 جەتىم بالانى اسىراۋعا مەملەكەت ءبولىپ وتىرعان قارجى – جىلىنا ورتا ەسەپپەن 7,5 ملن تەڭگە.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وتكەن جىلى بالالار ۇيلەرىن بالالاردى قولداۋ ورتالىقتارىنا (بقو) اينالدىرۋ جۇمىسى اياقتالدى. وسىن­داي 35 ورتالىقتا قازىرگى ۋاقىتتا 1 202 جەتىم بالا تاربيەلەنىپ جاتىر. ولاردا تار­بيەلەنۋشىلەردى پسيحولوگيالىق, قۇقىقتىق قولداۋ, تۇلەكتەردى دەربەس ءومىر جولىندا سۇيەمەلدەۋ جۇمىستارى اتقارىلادى. 2024 جىلى بقو-لاردىڭ كومەگىمەن 394 بالا تۋعان وتباسىلارىنا ورالدى, 454 بالا وتباسىلارعا تاربيەلەۋگە تاپسىرىلدى. ال 80 بالالار مەكەمەسى, سونىڭ ىشىندە 20 ءسابي ءۇيى, 18 مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمە, 10 كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعى, 13 جاسوسپىرىمدەر ءۇيى, 14 بالالار اۋىلى, 5 جەكەمەنشىك بالالار ءۇيى ترانسفورماتسيالاۋعا جاتپايدى.

وتباسىلارعا تاپسىرىلعان جەتىم بالا­لاردىڭ كەيىن بالالارعا ارنالعان ۇيىم­دارعا قايتىپ ورالۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى زاڭناماعا 2020 جىلدان باستاپ الەۋەتتى قابىلداۋشى اتا-انالاردىڭ پسيحولوگيالىق دايارلىقتان ءوتۋى مىندەتتى تالاپ رەتىندە ەنگىزىلدى. سوعان قاراماستان, وتكەن جىلى وتباسىلارعا ورنالاستىرىلعان 3 635 بالانىڭ 245-ءى نەمەسە 7 پايىزى بالالار ۇيلەرىنە قاي­تارىلعان. اسىراپ العان بالالاردى قاي­تا­رۋدىڭ سەبەپتەرى – جاسوسپىرىمدەردىڭ وتپەلى جاسىنا بايلانىستى ءوزارا تۇسىنىستىك بولماۋى, قامقورشىنىڭ سىرقاتتانۋى نەمەسە قايتىس بولۋى, تۋعان وتباسىنا ورالۋ, تاعى باسقالار. ءبىر نازار اۋدارارلىعى – 13 پەن 17 جاس ارالىعىنداعى جەتىمدەر­دىڭ 85%-ىن بالالار ۇيلەرىنە قايتا­رۋ­عا ولاردىڭ جاقىن تۋىستارى ۇيىتقى بولعان.

الداعى ۋاقىتتا قولدانىستاعى زاڭ­نا­ماعا «كاسىبي قابىلداۋشى وتباسى» ينستي­تۋتىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ولار بالا­لار­دى قولداۋ ورتالىقتارى تاربيەلەنۋشى­لەرى­نىڭ سانىن قىسقارتۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. ال بقو-لاردىڭ قىزمەتى جەتىم بالالار­دى تاربيەلەۋ مەن كۇتىپ-باعۋدان قابىلداۋ­شى وتباسىلار مەن اسىراپ الىنعان بالالاردى سۇيەمەلدەۋگە, ولارعا باقىلاۋ جاساۋعا قايتا باعدارلانباقشى.

مەملەكەت بالالار ۇيلەرىنىڭ تۇلەك­تەرىن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن دا قول­دانىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى اياسىندا جەتىم, اتا-انا قام­قورلىعىنسىز قالعان بالالارعا جو­عارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدج­دەرگە ءتۇسۋ كەزىندە 1 پايىزدىق كۆوتا قاراس­تىرىلعان. ولارعا وقۋ كەزىندە كەپىل­دەن­دىرىلگەن الەۋمەتتىك جاردەماقى, ستيپەنديا تولەنەدى, تەگىن تاماقتانۋ, جاتاقحانادا تۇرۋ, جەڭىلدىكپەن جول ءجۇرۋ, كيىم-كەشەك تۇرىندە كومەك كورسەتىلەدى. وتكەن بەس جىل ىشىندە 4 632 جەتىم بالا تەحنيكالىق, كاسىپتىك, 2 300 جەتىم بالا جوعارى ءبىلىم العان. بۇل رەتتە ەلىمىزدە جەتىم بالالارعا تالىمگەرلىك ينستيتۋتى دا ەنگىزىلدى. تالىم­گەرلەر ينتەرناتتىق ۇيىمداردىڭ تار­بيەلەنۋشىلەرى دەربەس ءومىر جولىنا شىق­قان كەزدە ولارعا جەكە قولداۋ كورسەتەدى. بۇگىندە 345 ەرىكتى, تابىستى ادام جەتىم بالالارعا قامقور بولىپ ءجۇر. بۇل شارا جەتىمدەردىڭ قوعامعا تەزىرەك بەيىمدەلۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.

قازىرگى ۋاقىتتا 13 جاسوسپىرىمدەر ۇيىندە 23 جاسقا دەيىنگى 650 جەتىم تەگىن تۇرىپ جاتىر. «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭعا سايكەس جەتىم, اتا-انا قام­قورلىعىنسىز قالعان بالالارعا كوم­مۋ­نالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان نەمەسە جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان جالداعان تۇرعىنجايلاردىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە 20 پايىزى بولىنۋگە ءتيىس. جەتىمدەرگە بەرىلگەن تۇرعىنجاي سانى 2020 جىلعى 847 پاتەردەن 2024 جىلدىڭ 9 ايىندا 1 599 پاتەرگە دەيىن نەمەسە 2 ەسە كوبەيگەن. بۇعان قوسا, جالعا بەرىلەتىن تۇرعىنجايمەن 10 529 جەتىم قامتاماسىز ەتىلگەن. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2026 جىلعا دە­يىنگى تۇجىرىمداماسى اياسىندا تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ادامدارمەن قاتار, جەتىم بالالارعا «2-10-20», «5-10-20» جەڭىلدىكتى يپوتەكالىق باعدارلامالارى كوزدەلگەن. تۇرعىنجايدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «باقىتتى وتباسى», «شا­ڭىراق» باعدارلامالارى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. جاڭادان «وتاۋ», «ناۋرىز» جە­ڭىلدىكتى يپوتەكالىق باعدارلامالارى قولدانىسقا ەنگىزىلدى. جەتىم بالالاردى استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا تۇر­عىنجايعا كەزەككە قويۋ ءۇشىن مىندەتتى ءۇش جىل تىركەۋدە بولۋ تالابى الىنىپ تاستالدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «مەيىرىم» قايىرىمدىلىق اكتسياسى ىسكە اسىرىلا باستادى. وتكەن جىلى 2700 جەتىم بالا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە, ەكىن­شى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە, ءارتۇرلى مەم­لەكەتتىك, جەكەمەنشىك ۇيىمدارعا بەكى­تىلدى. «وتباسى بانكتە» اشىلعان جەتىم بالا­لاردىڭ شوتتارىنا 580 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات اۋدارىلدى.

وسىلايشا, مەملەكەت تاراپىنان جە­تىم­دەرگە ءارتۇرلى قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر. بىراق ول جەتكىلىكتى مە؟ ماسەلەن, قازىر تۇرعىنجاي الۋ كەزەگىندە 62 352 جەتىم, اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان جاستار­دىڭ تۇرعانىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ باس­پانا ماسەلەسىن شەشۋ بارىسى كوڭىل كون­شىت­­پەيدى. 2019–2023 جىلدارى بەرىلگەن 71 468 جەڭىلدىكتى نەسيەنىڭ نەبارى 348-ىنە جەتىمدەردىڭ قولى جەتكەن. ولاردى ورتا مەك­تەپتى بىتىرگەننەن كەيىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جايى دا ءماز ەمەس. 2024 جىلى مانساپ ورتالىقتارىنىڭ كۆوتاسى اياسىندا 4 275 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان بولسا, ولاردىڭ 85-ءسى عانا – جەتىمدەر. جاستار اراسىندا جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن 188 663 ادام قامتىلعان بولسا, ونىڭ نە­بارى 56-سى – جەتىم قىز-جىگىتتەر.

جەتىمدەردىڭ پروبلەمالارى جونىندە ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سەنات دەپۋتاتى گەننادي شيپوۆسكيح: «بۇل ماسەلەنى كوتەرۋ سەبەبىم – ءوزىم دە اتا-انادان ەرتە ايىرىلىپ, بالالار ءۇيى­نىڭ تاربيەسىن كوردىم. مەنىڭ اتىما جەتىم­دەردەن باسپانا الۋ مەن جۇمىسقا ورنالاسۋعا قاتىستى كوپتەگەن ءوتىنىش ءتۇسىپ جاتىر. سوندىقتان دا ولارعا ارنالعان باس­پانا باعدارلاماسىن, جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن», دەدى.

جەتىمىن جۇباتا بىلەتىن, بالاعا مەيى­رىمدى ەل بولامىز دەسەك, سەناتوردىڭ ۇسى­نىسى كىمدى بولسىن ويلاندىرۋعا ءتيىس. شىن­تۋايتىندا, بيىلعى كوكتەمدەگى بۇرىن-سوڭدى بولماعان الاپات سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىنان تۇرعىنجايلارىنان ايىرىلعان مىڭداعان وتباسىنىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە قايىرىمدىلىعى مەن كۇش-قۋاتى جەتكەن ەلىمىز جەتىمدەردىڭ مۇقتاجدىعىن وتەۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قاراستىرادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.