جادىگەر • 10 قاڭتار, 2025

عاسىرلىق جۇكتى ارقالاعان وقۋلىق

110 رەت
كورسەتىلدى
2 مين
وقۋ ءۇشىن

وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن, ياعني 1925 جىلى الاش ارىسى, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ توتە جازۋمەن جازىلعان 72 بەتتىك «قازاقشا ءالببا. وقۋ قۇرالى» اتتى كىتابىنىڭ كەزەكتى باسىلىمى ورىنبورداعى «قازاق مەملەكەت باسپاسىنان» 24 مىڭ تارالىممەن جارىق كورىپتى.

عاسىرلىق جۇكتى ارقالاعان وقۋلىق

بۇل كىتاپتىڭ العاشقى نۇسقاسى 1912 جىلى 40 بەت كولەمىندە جارىق كورىپ, وقۋلىقتىڭ بەت­اشارى رەتىندە اۆتور ءوزىنىڭ «تارتۋ» اتتى تاقپاعىن ۇسىنعان ەكەن. بۇل وقۋلىق ەكىنشى رەت 1913 جىلى جارىق كورسە, كەيىنگى جىلدارى جەتىلدىرىلگەن نۇسقالارى 1914, 1916, 1921, 1922 (ەكى رەت), 1923 جانە 1925 جىلى باسىلىپ شىققان.

ءار باسىلىم سايىن كىتاپتىڭ ءبىرىن-ءشى بەتىنىڭ ۇستىڭگى وڭ جاعىنا «بيسمي-يللاھي-راحماني-راھيم» («اللانىڭ اتىمەن باستايمىن») دەگەن قۇران اياتى جازىلىپ, قازاق əرىپتەرى توتە جازۋ نۇسقاسىمەن تاڭبالانىپ, ءəربىر ءارىپتىڭ تۇسىنا تاڭباسى جəنە سول تاڭبانىڭ اتاۋى جازىلعان. جəنە تومەنگى جاعىنا وقىتۋشىعا تۇسىنىك, ياعني نۇسقاۋلىعى قاتار بەرىلىپ وتىرعان.

ال وقۋلىقتاعى  ماتىندەر قىسقا ءəرى نۇسقا ءھام وقۋشىنىڭ ۇعىمىنا ساي, تۇسىنىگىنە لايىق تۇردە بەرىلگەن. مى­سالى, وندا: تۋىس-تۋعان اتاۋلارى, تۇر­مىسقا قاجەتتى كيىم-كەشەك, ءۇي جاب­­دىقتارى, ىدىس-اياق, مال جانە حايۋان اتاۋلارى, اس-تاعامدار مەن دەنە مۇشەلەرىنىڭ اتاۋلارى, ت.ب. قامتىلىپتى.

ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان سوڭعى باسىلىم اۆتوردىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىس ناتيجەسىندە تولىق جەتىلىپ, كەمەلدەنگەن ءتۇرى ەكەن. بۇل تاقىرىپتى قاۋزاعان جاس زەرتتەۋشى ادىلەت اح­مەت ۇلى: «1924 جىلى اقاڭ ءوزىنىڭ الىپ­بيىنە ۇلكەن وزگەرىس ەنگىزىپ, توتە جازۋداعى ارىپتەردى (قازاقتىڭ ءتول دىبىستارىنا ساي) جانە ەملە ەرەجەسىن تۇراقتاندىردى. ياعني ول چ, ف, ح, ارىپتەرىن الىپبيدەن شىعارىپ تاس­تادى جانە  «ي» مەن «ۋ»-عا قاتىستى داۋعا نۇكتە قويدى. بۇل جاڭالىقتارىن 1925 جىلى جاريالانعان وقۋلىققا ەنگىزدى», دەپ جازادى.

جالپى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇل­عاسى – حح عاسىر باسىنداعى ۇلتتىق اعارتۋشىلىقتىڭ ەرەن ۇلگىسى. سونىڭ ءبىرى – قازاق بالاسىن كور قاراڭعىلىقتان قۇتقارۋعا ۇمتىلعان «قازاقشا ءالببا. وقۋ قۇرالى».

قازاق تاريحىنداعى احمەت باي­­تۇرسىن ۇلى ەڭ­بەگى – ۇلتپەن بىرگە جاسايتىن ومىرشەڭ ەڭبەك. سون­دىقتان دا قيىن-قىستاۋ زاماندا تۋىپ, حالقىن اعارتىپ, جاڭا بيىككە باس­تاعان ۇلت ۇستازى مۇراسى قاشاندا تا­عىلىمدى.

سوڭعى جاڭالىقتار