جۇمىسشى – مەرەيلى ماماندىق

جۇمىسشى ماماندىعىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ – قوعامدا ەڭبەك ادامىنىڭ قادىرىن ارتتىرۋ, ونىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن شىڭداۋ, جۇمىسشى قارىم-قابىلەتىن جان-جاقتى باعالاۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىن سان سالالى ۇدەرىس. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن كاسىبي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ, ەڭبەك جاعدايلارىن جاقسارتۋ, ەڭبەكاقى مەن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى كوبەيتۋ, جۇمىسشى ماماندىقتارىن جاڭارتۋ, ءمان-ماڭىزىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ, مەملەكەتتىك, قوعامدىق, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە قولداۋ كورسەتۋ سىندى كەشەندى ءىس-شارالاردى جۇيەلى جۇرگىزۋ, قاپىسىز اتقارۋ قاجەت.

وسىنداي قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا كەڭىنەن تالقىعا ءتۇستى. كەلەلى كەڭەسكە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرگۇل تاۋ, «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى شالقار بايقۇلاقوۆ, استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ «ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى» (جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى) جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى مەيرامگۇل يماشەۆا, استانا قالالىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى وماربەك ورىنبەك ۇلى, «Astana Polytechnic»  كوللەدجى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مايرا سەمبينا, استانا قالالىق ارداگەرلەر ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات ىرگەباەۆ, ەڭبەك ارداگەرى كەنداي احمەتوۆ قاتىستى. باسقوسۋدى «Egemen Qazaqstan» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قۋات اۋەسباي جۇرگىزدى.

ەڭبەككە دە ەپتىلىك قاجەت

– «جۇمىسشى ماماندىقتارى» دەگەندە جۇمىستىڭ اۋىر-جەڭىلىن تالعامايتىن قۇرىش بىلەكتىلەر ەسكە تۇسەدى. جالپى, «جۇمىسشى ماماندار», «ەڭبەك ادامى» دەگەن كىم, الدىمەن وسىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ الساق.

نۇرگۇل تاۋ: ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan» باسىلىمىنىڭ شاڭى­­را­­عىندا «جۇمىسشى مامان­دىق­تار جىلىنا» بايلانىستى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتۋىنىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن بيىل «جۇمىس­شى ماماندىقتارىنىڭ جىلى» دەپ جاريالاندى. وسى ماڭىزدى ءىس-شارانى كوپشىلىككە تولىققاندى جەتكىزۋ, ەڭبەك ادامدارىن دارىپتەۋ, جۇمىسشى مامان­دىق­تاردى ناسيحاتتاۋ تۇرعىسىندا باق-تىڭ ارقالايتىن جۇگى اۋىر. ويتكەنى كەزىندە كوپ قۇرمەتىندە بولىپ, كەيىندە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قادىرى ءتۇسىپ كەتكەن ماماندىق يەلەرىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن كەز الدەقاشان جەتكەن. ءبىز بۇل جاندارمەن ءجيى كەزدەسەمىز, اۋىر جۇمىستى ارقالاپ, تىنباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن كورەمىز.

جۇمىسشى ماماندار دەپ كاسىبي ءبىلىم العان, ءوز ماماندىعىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, داعدىلانعان ازاماتتاردى ايتامىز. اي­تا­لىق, ارنايى وقىپ, ءبىلىم المايىن­شا كەز كەلگەن ادام دانەكەرلەۋشى سەكىلدى ماماندىق يەسى بولا المايدى. دەمەك كاسىبي ءبىلىم الۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى شەبەر يگەرگەن ادامدى جۇمىسشى ماماندىق يەسى دەيمىز. ەڭبەك ادامىنا اۋلا سىپىرۋشى, ەدەن جۋشى, كوپشىلىك تاماقتاناتىن اسحانادان مەيمانحاناعا دەيىنگى قوعامدىق ورىنداردى تازالاۋشى جاندار دا جاتادى. دەگەنمەن ولاردىڭ بەت-بەدەلىن استە تۇسىرۋگە بولمايدى. ويتكەنى قوعامعا جايلى ورتا ورناتىپ وتىرعان وسىنداي قاراپايىم, قاتارداعى ەڭبەك ازاماتتارى.

بۇگىندە جۇمىسشى ماماندىقتارىنا وقىتۋدا كەيبىر سالادا مامانداردىڭ ازدىعى قاتتى بايقالادى. مەنىڭشە, قاي باعىتتا اقساپ تۇرمىز, قانداي ماماندىق يەلەرىنە سۇرانىس كوپ, ولار نەگە قات دەگەندى تەرەڭدەي تالداپ, سوعان باسا ءمان بەرگەن دۇرىس. بيىل وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى وڭىنان شەشىلەدى دەپ سەنەمىن. جالپى, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە اۋقىمدى رەفورمالار جاساۋ كەرەك. الماتى قالاسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسىندا 16 جىل قىزمەت ىستەگەن تاجىريبەلى مامان رەتىندە ايتارىم, سالانى بارىنشا وزگەرتۋ, قايتا جاڭعىرتۋ قاجەت. كەزىندە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك 90-عا تارتا ۇيىم بولدى. راس, بۇعان دەيىن دە كاسىپتىك وقىتۋ جۇيەسىندە بىرنەشە رەت رەفورما جاسالدى. ولاردىڭ ءتيىمدى تۇسى دا, وكىنىشكە قاراي, اقتالماعان جوبالار دا بولدى. جۇمىسشى ماماندىقتاردى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قامتۋ, قولدانۋ كەرەك. تالاپقا ساي وقۋ باعدارلاماسى بولۋعا ءتيىس.

ەسكەرەر ءبىر جايت, تەوريالىق بىلىمنەن گورى پراكتيكالىق ۇيرەتۋگە باسىمدىق بەرگەن ءجون. ءبىر عانا مىسال, اقش-قا جوعارى ءبىلىم الۋعا بارعانىمدا وتباسىم­مەن بىرگە كوشتىك. ۇلىمىز 9-سىنىپتى سول ەلدە وقىدى. بىردە فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى وقۋشىلارعا كادىمگى ۇتىكتى بول­شەكتەپ, سونى ۇيدە قۇراپ كەلۋگە بە­رىپتى. ءبارىمىز جابىلىپ بىرنەشە كۇن قۇراستىردىق. تاجىريبەلىك تانىمنىڭ ومىرلىك قاجەتتىلىككە قانشالىقتى كەرەك ەكەنىن سوندا باعامدادىق. بىزدە دە سونداي كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەر مەن ءوندىرىس ورىندارى اراسىندا ءوزارا بايلانىس ورناعانى دۇرىس. دانەكەرلەۋشىگە ءزارۋ, ۇستاعا قولى جەتپەيتىن مەكەمەلەر كوپ. بيىلعى «جۇمىسشى ماماندىقتار جىلى» وسى ولقىلىقتىڭ كەم-كەتىگىن بۇتىن­دەيدى دەپ سەنەمىز.

كاسىپتىك ءبىلىم – ءناسىپتىڭ جولى

– ءوندىرىس پەن كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەر ورتاسىندا بايلانىس بەكي ءتۇسۋى كەرەك دەگەن ماسەلە وزەكتى. وسىعان قاتىستى قانداي پىكىر ايتاسىز؟

مايرا سەمبينا: بىلتىر قاراشا ايىندا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىندە كاسىپتىك-تەحني­­كا­لىق ءبىلىم بەرۋ ءىسىن ترانسفورماتسيا­لاۋ جونىندە جۇمىس توبى قۇرىلدى. رەفورما جۇرگىزۋدەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جان باسىنا شاققاندا بەرىلەتىن قارجى مولشەرىن كوبەيتۋ. ياعني كوللەدج­دە وقيتىن ستۋدەنت­­تەردىڭ جان باسىنا شاققاندا بولىنەتىن قاراجات مولشەرىن كوبەيتۋ كەرەك. ەكىنشى, الەۋمەتتىك ماسەلە, كول­لەدجدە ستۋدەنت­تەر­گە ءدارىس وقيتىن كادر­لاردىڭ دا جالاقىسىن ارتتىرعان ابزال. بىلىكتى كادرلار­­­­دى كوللەدجدەرگە توپ­تاستىرامىز دەسەك الدىمەن وسى الەۋ­مەتتىك ءتۇيىندى شەشۋ كەرەك.

وقىتۋ ۇدەرىسىندە ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق بازانى جاڭارتىپ, جاڭعىرتۋ دا ماڭىزدى. وقىتۋ شەبەرىن كوللەدج­گە قىزمەتكە شاقىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مىسالى, دانەكەرلەۋشى ماماندىعىنا تاجىريبەلىك ساباق وتكىزۋگە ماماندى تابۋ قيىن. دانەكەرلەۋشى جوق ەمەس, بار, بىراق ولار ماردىمسىز ەڭبەكاقىعا جۇمىس ىستەگەننەن گورى جەكە تسەح اشىپ, كاسىبىن دوڭگەلەتىپ, وراسان پايدا تابۋعا قۇمبىل. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتىپ, كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى وسىندا. ويتكەنى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم العان جۇمىسشى ماماندار وقۋمەن قاتار وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتىپ شىڭدالادى, كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرادى. كوللەدجدى تامامداعاندا دايىن ماماندىق يەسى اتانادى. جۇمىسشى مامانداردى دايار­لاۋ ىسىندە جاتاقحانانىڭ جەتىمسىزدىگى دە كۇرمەۋلى ماسەلە. زاماناۋي ۇلگىدە جابدىقتالعان, بۇگىنگىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە قاجەتتىنىڭ بارلىعى بار جاتاقحانانىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە كوپ نارسەگە قولبايلاۋ ەكەنى شىندىق.

– ءوندىرىس ورىندارىنان تاجىري­بەلى مامانداردى تارتۋ ءىسى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ ماسەلەن,  «Egemen Qazaqstan» گازەتى مەن ل.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­ت­ە­تى ارا­­سىندا مەموراندۋم بار. ياعني جۋرنا­ليستيكا ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الۋشى ستۋدەنتتەرگە تاجىري­بە­لىك ساباقتار گازەت رەداكتسياسىندا وتەدى. بولاشاق جاس جۋرناليستەر باسى­­لىمنىڭ رەداكتسيادان جازىلىپ, بەت­تەلىپ, باسپاحاناعا جونەلتىلەتىن شارۋا­­سىن كوزىمەن كورەدى.

وماربەك ورىنبەك ۇلى: بۇل سۇراق­قا قايىرىلماس بۇرىن مىنانى ايت­قىم كەلەدى. كوللەدجدە ءبىلىم الۋعا ۇم­تىلعان بالا قانداي ماماندىقتى تاڭ­دايتىنىن وتباسىنان ايقىنداپ, ءبىلىپ كەلۋى كەرەك. جاپونيا سىندى دامىعان ەلدەردە بالانى بالاباقشادان ەڭبەككە باۋليدى.

كوللەدجدە وقىتۋداعى باستى كىلتيپان – ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم الۋعا اسا ق ۇلىق­سىز­دىعى, ول از بولعانداي, وقۋىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ كوپشىلىگى جۇمىسشى مامان­دىعى بويىنشا جۇمىسقا بارعىسى كەلمەيدى. مىسالى, تەك ەلوردادا عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى كوللەدج سانالاتىن استانا پوليتەحنيكالىق كول­لەدجىندە ءىت ماماندىعى بويىنشا وقۋعا قۇشتار جاستاردىڭ شوعىرى قالىڭ. دانەكەرلەۋشى, اعاش شەبەرى, سىلاقشى, قالاۋشى سىندى ماماندىقتى يگەرگىسى كەلەتىن جاستاردىڭ قاتارى از. استانا قالاسىندا مۇنارالى كراندارعا ماشينيست تاپشى. وسى ماماندىق بويىنشا وقۋعا ىنتالى ستۋدەنتتەر سيرەك.

ەندى سۇراققا قاتىستى. كەزىندە ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنداعى بىلىكتى ماماندار كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنا ارنايى ىسساپارعا جىبەرىلىپ, تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, ءدارىس وقيتىن. وندىرىستىك وقىتۋ ساباقتارىن وتكىزىپ, جاس مامانداردى تاربيەلەۋ ىسىنە ۇلەسىن قوساتىن. وسى ءۇردىس قازىر ءۇزىلىپ قالدى. تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق ماسەلە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەردىڭ وقىتۋشى كادرلارى جا­سامىس تارتىپ, قارتايىپ بارادى. اي سايىنعى ەڭبەك­اقى­­سى ماردىمسىز بولعاندىقتان, جاس وقى­­تۋشىلار كوللەدجدە جۇمىس ىستەۋگە ىقىلاستى ەمەس.

ءجوندى-ءجونسىز رەفورما جاسايمىز دەپ بارىمىزدان ايىرىلىپ قال­عان­دايمىز. بۇرىنىراقتا سالادا جولعا قويىلعان ءبىرىز­دى جۇيە بار ەدى. اكادەميالىق دەر­بەس­تىك بەرەمىز دەدىك, وزگە دە وزگەرىس­تەر­دىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ءار كوللەدج وقىتۋ باعدارلاماسىن وزدەرى جاسايدى. مۇنىڭ تيىمدىلىگى دە بار شىعار, بىراق ورتالىقتان قاداعالاۋ, باسقارۋ تەتىگى ىسكە قوسىلعانى دا دۇرىس. كاسىبي بەيىمدەۋدىڭ مەكتەپتە جولعا قويعان ءجون. ويتكەنى بالا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەننەن-اق كەلەشەكتە قانداي مامان يەسى بولاتىنىن باعامداپ, شەشىم قابىلداۋى قاجەت. جۇمىسشى مامان­دىعى يەلەرىنىڭ, ەڭبەك ادامدارىنىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ ىسىندە يدەولوگيالىق تەتىك ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس. قوعام بولىپ وسى ماماندىق يەلەرىن دارىپتەۋ ءۇردىسى بەلەڭ الۋى كەرەك.

قول كۇشى قاشاندا سۇرانىسقا يە

– دانەكەرلەۋشى, توكار, سلەسار جىل سايىن تاپشى ماماندىقتاردىڭ تىزىمىنەن تۇسپەيدى. مۇنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىزدار؟ ەلىمىزدە جۇمىسشى ماماندىق يەلەرى تاعى قانداي سالادا تاپشى؟

شالقار بايقۇلاقوۆ: نەگىزى ءبىزدىڭ ەكونوميكا الەمدىك ولشەممەن العاندا سونشالىقتى كۇردەلى ەمەس. ال مۇنداي ەكونوميكا ۇردىسىندە جۇمىسشى ماماندار سۇرانىستا بولىپ وتىر. جالپى, ەڭبەك نارىعىن جۇمىسشى ماماندارسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى ءبىز ۇسىنعان كەشەندى جوسپاردا كەلەشەكتە جۇمىسشىعا سۇرانىس كوبەيەتىنىن ايتتىق. مىسالى, بولجام بويىنشا 2030 جىلعا دەيىن 1,8 ملن جۇمىس ورنىنا سۇرانىس بولادى. ونىڭ ميلليونىن جۇمىسشى ماماندىق قۇرايدى. مۇندا ساۋدا, قۇرىلىس, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭدەۋ ونەركاسىبى, تاۋ-كەن ونەركاسىبى سىندى سالالارعا سۇرانىس ارتادى. بۇگىندە ەلدە 7 ميلليونعا جۋىق ادام ەڭبەكپەن قامتىلعان بولسا, سونىڭ 1,7 ميلليونى – جۇمىسشى ماماندار. ەلىمىزدەگى ءاربىر ءتورتىنشى ادام جۇمىسشى. ياعني جۇمىسشىعا سۇرانىس قازىردىڭ وزىندە كوپ. 2030 جىلعا قاراي جۇمىسشى ماماندىقتاردىڭ ىشىندە دانەكەرلەۋشىگە سۇرانىس جوعارى بولادى. سول سەكىلدى سانتەحنيك, تراكتورشى, قۇرىلىس-مونتاج مامانى, ءوندىرىس سلەسارى, اۆتوكولىك سلەسارى, ەلەكترمونتەر, تاس قالاۋشى, سىلاقشى, ءۇيدىڭ قاسبەتىن ارلەۋشىلەر, اعاش ۇستالارى, تاۋ كەن مامانى, شاحتەرلەر, كران باسقاراتىندار سىندى ماماندىقتارعا سۇرانىس كوبەيەدى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, بىلتىر مينيسترلىك ەڭبەك نارىعىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارىن ازىرلەگەندە تالداۋلاردىڭ كومەگىمەن جۇمىسشى مارتەبەسىنە سەلقوس قاراۋعا بولمايتىنىن باعامدادىق. سول كەزدە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بولعان تامارا دۇيسەنوۆاعا وسىعان قاتىستى ۇسىنىسىمىزدى ايتتىق. ويتكەنى, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ايىنا 1,5 ملن تەڭگە تاباتىن كران ءماشينيسى مەن اكىمدىكتە 200 مىڭ تەڭگەنى قاناعات تۇتاتىن مامان قاتار كەلسە, مەملە­كەتتىك قىزمەتكەردىڭ مارتەبەسى ءبارىبىر بيىك كورىنەدى. وسى تۇرعىدا جۇمىس­شى­لاردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قۇندىلىق­تا­رى­مىزدى, جۇمىسشى ماماندىقتارعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتۋ كەرەك.

مەيرامگۇل يماشەۆا: دەرەكتەرگە سايكەس, ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىندا استانا قالاسى بويىنشا 2 479 كاسىپورىن­­نان 3 496 جۇمىس ورنىنا 1 711 بوس جۇمىس ورنى جاريالانعان. ايتا كەتەرلىگى, ونىڭ 1 800-دەن استامى جۇمىس­شى ماماندىقتارىنا تيەسىلى. سۇرانىس جوعارى ماماندىقتاردىڭ ىشىندە ەلەكتريك, دانەكەرلەۋشى, مۇنارالىق كران ءماشينيسى, تاس قالاۋشى, بەتونشى, اۆتوەلەكتريك بار. «ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتا­لىعى» جۇمىسسىز ازاماتتاردى تۇراق­تى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا باسىم­دىق بەرەدى. جىلدا پالەن ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرامىز دەپ جوسپار بەكىتىپ, سونى ورىنداۋعا تىرىسامىز. بىلتىر استانا قالاسى بويىنشا سەگىز مىڭنان استام ازاماتتى جۇمىسقا ازەر ورنالاستىردىق. نەگە دەيسىزدەر عوي؟ ەڭبەك نارىعىندا بوس جۇمىس ورىندارى جوق ەمەس, بار. اسىرەسە استانادا ۇسىنىلىپ وتىرعان جالاقىنى تومەن دەۋگە كەلمەيدى. شامامەن 200 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى. ونىڭ ىشىندە قۇرىلىس سالاسىنداعى مامانداردىڭ, سلەسار, دانەكەرلەۋشىنىڭ جالاقىلارى وتە جاقسى. بۇل سالالاردا جالاقى 400 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ, ودان ءارى وزدەرىنىڭ اتقارعان جۇمىس اۋقىمىنا قاراي تابىسى ءوسىپ وتىرادى. مىنە, ءبىز وسىنداي ماماندىقتاردىڭ وزىنە جۇمىسشىنى ازەر تاۋىپ, جولداما بەرىپ ءجۇرمىز. قولىنان ءىس كەلەتىن كەيبىر جۇمىسشىنىڭ ءبىلىمىن راستايتىن قۇجاتى بولماي جاتادى. بانك الدىنداعى بەرەشەگىن وتەمەگەننەن شوت­تارى بۇعاتتاۋلى ازاماتتار دا كوپ. ولار جالاقىسىن قولما-قول العىسى كەلەدى. ءبىزدىڭ ۇسىنىسپەن مامانداردىڭ جۇ­مىسقا تەك رەسمي تۇرعىدا ورنالاسۋعا مۇمكىندىگى بار. وسى تالاپقا كەلگەندە جۇمىس­شىلار امالسىزدىڭ كۇيىن كە­شۋگە ءماجبۇر. راسىندا, جالاقىنى قولما-قول الۋ دەگەننىڭ ماشاقاتى كوپ. مۇنداي جاعدايدا جۇمىسشى مەن جۇمىس بەرۋشى اراسىنداعى ەڭبەك زاڭنامالارى ساقتالمايدى. تۇراقتىلىق بولمايدى. جۇمىسشى قۇقىن كەز كەلگەن جاعدايدا قورعاي الماۋى مۇمكىن. ءبىلىمىن راستايتىن قۇجاتى جوقتار, بانك كارتاسى بۇعاتتاۋلى ازاماتتار دا بىزگە وكپە-نازىن جاۋدىرىپ جاتادى. سوعان قاراماستان ولارعا قولدان كەلگەنشە جاردەمدەسۋگە تىرىسامىز.

ءيا, قازىر جۇمىسشىلاردىڭ دا تالابى جوعارى. جۇمىسشىعا, قول ەڭبەگىنە سۇرانىس كوبەيىپ جاتقان سوڭ سولاي بولۋى دا زاڭدىلىق شىعار. تابىلىپ تۇرعان جۇمىستى ۇيدەن قاشىق دەيتىندەر دە كەزدەسەدى. مەيلى, تالابى جوعارى بولسا بولسىن. بىراق قابىلەتى تالابىنا ساي كەلمەيتىندەردى قايتەمىز؟ كاسىپتىك ءبىلىمى بولماسا دا تىم جوعارى جالاقى سۇرايتىندار دا جەتەدى.

ىنتا, تالاپ, جىگەر – بار ىرىستىڭ باستاۋى

– قولىندا كاسىپتىك ءبىلىم العانىن راستايتىن ديپلومى بولعانىمەن, جۇمىسسىز جۇرگەندەر كوپ. ولاردى ماماندىققا قالاي قىزىقتىرىپ, ىنتا­­لاندىرۋعا بولادى؟ جۇمىسشى مامان­دىقتارىنا جاستاردى كوپتەپ تارتۋدا ىنتالاندىرۋعا باسا ءمان بەرگەن ءجون سەكىلدى. اسىرەسە كۇرمەۋى قيىن الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشۋگە سەپتىگى تيەتىن بولسا, مىسالى قۇرىلىس كومپانيالارى جاتاقحانامەن قامتىسا, كەلەشەكتە تومەن پايىزبەن ءۇي بەرىلەدى دەگەندەي جەڭىلدىكتەر قاراس­تىرىلسا...

وماربەك ورىنبەك ۇلى: قۇرىلىس كومپانيالارى ماماندارعا ءزارۋ. سىلاق­­شى جوق, قالاۋشى قات, ەسىك-تەرەزە ورناتۋشى تاپتىرمايدى دەگەندەي. ەگەر سول كومپانيا باسشىلىعى ەڭبەگى ەرەن قىزمەتكەرگە تومەن پايىزبەن ءۇي بەرىپ, باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە كومەكتەسەتىن بولسا, جۇمىسشىدان تاپشىلىق كورمەيدى. جاستار دا جۇمىسشى ماماندىققا قىزى­عاتىن ەدى. جۇمىسشى ماماندىعى تۋرالى ماسەلە قوزعالعاندا مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنە نازار اۋدارىلۋى كەرەك. تەحنولوگيا كۇن وزعان سايىن تۇلەپ, تۇر­لەنىپ, جاڭارىپ بارادى.

شالقار بايقۇلاقوۆ: جاستارعا كاسىبي باعدار بەرۋ قاجەت. سونىڭ ەسە­سى­نە ولار ءوزىنىڭ ماشىعىن تابادى. جۋىردا ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتا­لىعى «مانساپ كومپاسى» دەپ اتالاتىن پلات­­فورمانى ىسكە قوستى. بۇل پلاتفور­مانى پايدالانۋشىلارعا ەڭبەك نارى­­عىنداعى وزەكتى ترەندتەردى زەردەلەۋگە, ءتۇرلى كاسىپتەردىڭ سۇرانىسىن سالىستىرۋعا, وڭتايلى ءبىلىم تراەكتوريا­سىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيىل پلاتفورما 400-گە جۋىق ماماندىقتى تالداي السا, كەلەر جىلى وسىعان تاعى 250 جۇمىسشى ماماندىعىن ەنگىزگەلى وتىرمىز. مۇنى اۋەلى مەكتەپ تۇلەكتەرى مەن ستۋدەنتتەرگە ۇسىنامىز. ياعني ولار وسى پلاتفورما ارقىلى سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى, جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى, گرانت الۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى اقپاراتتى ءاپ-ساتتە بىلە الادى. وسىعان قوسا, تاڭداعان ماماندىقتىڭ بولاشاعىن باعالاۋ, تاعىلىمدامادان ءوتۋ, قابىلەتىڭە ساي كەلەتىن جۇمىس ىزدەۋ جونىندە مالىمەت بەرەدى. پلاتفورمادا ءار وقۋشىنىڭ جەكە كابينەتى بولادى. جەكە كابينەتى ارقىلى كاسىبي باعدار بويىنشا تەست تاپسىرىپ, تىزىمدەگى قانداي جۇمىسشى ماماندىققا بەيىمى بارىن بىلەدى. نەگىزى مۇنداي پلاتفورما دۇنيە جۇزىندە جوق. ەگەر قوسىمشانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالاناتىندار كوبەيسە, بۇل ەڭبەك نارىعىنا, مەملەكەتكە ءتيىمدى بولار ەدى.

ءيا, قازىر جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك ەتۋگە ىنتالى جاستار ازايىپ بارادى. مۇنىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار. كەيبىر جۇمىس ورىندارىندا جالاقىنى از ۇسىنۋى, ەڭبەك شارتتارىنا جۇمىسشىنىڭ كوڭىلى تولماۋى مۇمكىن, تاعىسىن-تاعى. جۋىردا ءبىز ەنەرگەتيكا, سۋ سالاسىن زەردەلەگەن كەزدە ولاردىڭ جالاقىسى ورتاشا ەكەنىن بىلدىك. شىن مانىندە ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىندا كوبىرەك تابىس تابۋعا مۇمكىندىگى بار. مىسالى ءتاريفتى كوتەرسە بولار ەدى. ال تاريفتەردى مەملەكەت قاداعالايدى. سالدارىنان كومپانيادا پايدا از بولعان سوڭ, جۇمىسشىلارعا دا جالاقىنى قىسىپ تولەيدى. جۇمىسشىنى جارىلقايمىز دەپ ءتريفتى شامادان تىس كوتەرسە, تاعى بولمايدى.

مەيرامگۇل يماشەۆا: بىزگە كاسىپ­تىك ءبىلىمى بار بولعانىمەن, ەڭبەك تاجىري­بەسى جوق ماماندار دا ءجيى كەلەدى. ولاردى تاجىريبە جيناسىن دەپ «جاستار پراكتيكاسى» ارقىلى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا تىرىسامىز. اسىرەسە, بىرنەشە زاۋىت شوعىرلانعان ونەركاسىپ پاركتەرىنە جىبەرۋگە كۇش سالامىز. سوندا بايقاعانىمىز, ونداعى كاسىپ يەلەرى جاس مامانداردى جۇمىسقا تارتۋعا ق ۇلىقسىز. نەبىر سىلتاۋ ايتىپ, شىعارىپ سالادى. ءتىپتى, دانەكەرلەۋشىلەر دە سول توڭىرەكتەن جۇمىس تابا الماي جاتادى. جاستاردان تاجىريبە, بىلىكتىلىك تالاپ ەتەدى. ال جاس ماماندار قايدان, قالاي تاجىريبە جينايتىنىن بىزدەن سۇرايدى. بۇل جۇمىسشى ماماندىعىن وقىعان تۇلەكتەردى تۇيىققا تىرەيدى. سودان جاستار بوس جۇمىس ورنىن كۇتۋدەن جالىعىپ, امالسىز كۋرەر بولادى, كولىگى بارلارى تاكسي جۇرگىزەدى. ءسويتىپ وقۋىن كەشە عانا ءتامامداپ, جۇمىسشى بولۋعا ۇمتىلعان جاستاردىڭ جىگەرى قۇم بولىپ, جارتى جىلدا ماشىعىن دا ۇمىتا باستايدى. وقۋ بىتىرگەن تالاپتى جاس­تى بىردەن جۇمىسقا السا, ماماندىققا تەز-اق ۇيرەنەر ەدى. جاستاردى جۋىتپاي, كورشى ەلدەن جۇمىسشى تارتاتىندار دا بار. ولارعا ينجەنەر, مەحانيك, سلەسار وزىمىزدەن دە تابىلاتىنىن ايتامىز. قايتاراتىن ۋاجدەرى: ء«بىزدىڭ جۇمىسشىلاردىڭ ساناتى تومەن, تاپپاعان سوڭ, شەتەلدەن شاقىردىق» دەيدى. سول شەتەلدەن شاقىرعان مامانعا ميلليونداپ جالاقى تولەيدى. بۇل دا بولسا جۇمىسشى مامانداردىڭ ەڭبەك نارىعىنا بىردەن ارالاسۋىن تەجەپ تۇرعان ماسەلە. ولار «جاستار پراكتيكاسى» باعدارلاماسىمەن جالاقىنىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەت تولەگەن سوڭ عانا جاستارىمىزدى جۇمىسقا الىپ ءجۇر. شىن مانىسىندە, باعدارلامامەن كەلگەن جاستى جۇمىسقا باۋلىپ, باعىت-باعدار كورسەتىپ, ارقاسىنان قاعىپ, ەڭبەككە شىڭداۋى كەرەك قوي. الايدا «جاستار پراكتيكاسىنىڭ» مەرزىمى وتكەن سوڭ, ماماندى تۇراقتى جۇمىسقا الۋدان باس تارتاتىندار كوپ. تاۋى شاعىلعان مامان بىزگە قايتىپ كەلىپ, جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلەدى. سودان سوڭ جۇمىس بەرۋشىلەر جاستاردى ىنتالاندىراتىن جاپ-جاقسى باعدارلامانىڭ ءمانىن جەتە تۇسىنبەي مە دەگەن ويدا قالامىز.

رەفورماعا پايىمدى پاراسات كەرەك

– بايقاۋىمىزشا, اتقارىلۋى ءتيىس ءبىراز شارۋا قوردالانىپ قالىپتى. قايتا قاراۋ­د­ى, جەتىلدىرۋدى, جاڭعىر­تۋ­دى تالاپ ەتەتىن ماسەلە جەتەرلىك. وسى تۇر­عىدا رە­فور­مانى نەدەن باستاعان ءجون؟

كەنداي احمەتوۆ: 1969 جىلى سارى­شاعان ستانساسىنىڭ ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ, شچ-19 (تەمىرجولدىڭ بەلگى بەرۋ جانە بايلانىس ديستانتسياسىنا) سوب قۇرىلعىسىنىڭ ەلەكترجوندەۋشىسى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. سودان ءبىر جىلدىق كۋرس وقىدىم, تەحنيكۋم ءتامامدادىم, كەيىن الماتى تەمىرجول كولىگى ينجەنەر­لەرى ينستيتۋتىندا «تەمىرجول كولىگىن ەلەكترلەندىرۋ» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدىم. 2000 جىلدارعا دەيىن تاڭ­داعان ماماندىعىممەن ءتۇرلى قىزمەتتە بولىپ, 2002 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانشا استانا ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ديستانتسياسى ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردىم. ايتپاعىم, مامانداردى دايارلاعان سوڭ, ونىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى­نا دا جار­دەم­دەسۋ كەرەك. وسى ورايدا بىزگە بۇرىن­عىداي ءبىر-اق جىل وقىتاتىن «تەح­ني­كالىق مەكتەپ» ۇلگىسى قاجەت سەكىلدى. ول جۇ­مىسشىلاردىڭ العاشقى باس­پالداعى بولار ەدى. تەحنيكالىق مەك­تەپتە تۇيگەن-بىل­گەنىمىز تەحنيكۋم, ينستيتۋت بەرگەن بىلىمنەن كەم بولمادى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ كەزەڭىندە تەحنيكالىق مەكتەپتىڭ, ۋچيليششەنىڭ ءتاپ-ءتاۋىر جۇمىس ءتارتىبىن جاڭارتىپ ۇسىنا المادىق. جۇمىسشى مامان­­دىقتاردىڭ قامىن ويلاساق, بىزگە رەفور­مانى وسىدان باستاۋ قاجەت. ۋچي­ليششەنى بىتىرگەندەر بۇرىن مىندەتتى تۇردە ەكى جىل ءبىر مەكەمەدە ەڭبەك ەتەتىن. قازىر وسى ءتارتىپتى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمدارعا الىپ كەلسەك, جۇمىسشى تاپشى دەپ دابىل قاقپاس ەدىك. وزىمىزگە, مەملەكەتكە جانىمىز اشىسا, ەڭبەك نارىعىنا ناعىز بىلىكتى جۇمىسشىلاردى دايارلاۋىمىز قاجەت.

شالقار بايقۇلاقوۆ: جۇ­مىس­شى­عا سۇرانىس ەلىمىزدىڭ سولتۇس­­تىگىن­­دەگى ايماقتاردا كوپ ەكەنى بايقالادى. ماماندار قارتايىپ بارادى. ونىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, جالاقىنىڭ ازدىعى بولسا كەرەك. تۇرعىندار, اسىرەسە جاستار جاعى تاكسي جۇرگىزۋشىسى نەمەسە كۋرەر بولىپ جۇمىسشىدان الدەقايدا كوپ اقشا تابا الادى. بىراق ولار ءومىر بويى كۋرەر بولىپ جۇرمەيدى عوي. قالاي دا مامان يەسى اتانۋى كەرەك ەمەس پە؟ ەڭبەك نارىعىنا قولىندا ديپلومى بار عانا ەمەس, ساپالى, ەكونوميكانى ورگە سۇيرەيتىن مامان قاجەت. سول ءۇشىن دە پرەزيدەنت تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە رەفورما جاساۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. ارىپتەستەرىمىز ايتقانداي, كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن ۇيىم مۇعالىمدەرىنىڭ جالاقىسىن, مارتەبەسىن كوتەرسە, ولاردىڭ ينفراقۇرلىمىن جاڭارتسا قۇبا-قۇپ. جوعارى ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمدا ءبىلىم العان جاستىڭ قالاي دەگەندە دە ماماندىققا قىزىعۋشىلىعى ارتار ەدى. تاعى دا قايتالاپ ايتسام, بىزگە جۇرگىزۋشى, كۋرەرلەر قاجەت ەمەس. ولار قاي كەزدە دە تابىلادى. بىزگە – جۇمىسشى قاجەت.

– سوڭعى جىلدارى مەكتەپ مۇعالىم­دە­رىنە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلىپ, مار­تەبەسى كوتەرىلدى. مۇعالىم بولعىسى كەلە­تىندەر كوبەيدى. جۇمىسشى مامان­دىق­تاردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن دە وسىن­­­­­داي تىڭ, باتىل قادام جاسايتىن كەزەڭ كەلگەن سياقتى ؟

مۇرات ىرگەباەۆ: شىنىندا, جۇمىس­شى ماماندىقتاردىڭ تاپشىلى­عىنا بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى. سونىڭ ىشىندە وتباسىنداعى تاربيەدەن باستاپ, مامان دايارلايتىن ۇيىمداردىڭ احۋالى, جالاقىنىڭ ازدىعى, جۇمىس ورىندارىنىڭ جاس ماماندارعا سەنىم ارتپاۋى, تاعىسىن-تاعى, جالعاسا بەرەدى. مۇنداعى ءتورت ءتۇرلى كەدەرگى جۇمىسشىنىڭ ەرتەڭىنە تىكەلەي ىقپالى بار. سالدارىنان جۇمىسشى ءوزى تاڭداعان سالانىڭ شەبەرى بولسام دەگەن وينىنان اينىپ, باسقا سالاعا جارماسادى. وقۋىن كەشە بىتىرگەن جاستان ەڭبەك ءوتىلىن سۇراۋ اقىلعا سىيمايتىن دۇنيە. جاس ماماندى شىڭداۋ كەرەك. سوندا ول ۋاقىت وتە شەبەرلىك جاعىنان باسقا, تاجىريبەلى دەپ جۇرگەن ماماننان وق بويى وزۋى بەك مۇمكىن. جۇمىسشى مارتەبەسى تومەندەپ بارادى. جۇمىسشى بولۋدان جاسقاناتىندار كوپ. جۇمىسشى ادامنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, ولارعا دۇرىس باعا بەرەتىن شاق تۋدى. ءانشى, سپورتشىلاردى جارنامالاعانداي, جۇمىسشىنى دا ەلگە تانىتۋ قاجەت. جىل سايىن وتەتىن, شاعىن اۋديتوريانى قامتيتىن, شىعىنى كوپ ناۋقاندىق ءىس-شارالاردى تىيىپ, وسى دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا ايتىلعان, مامان دايارلاۋداعى جۇيەلىلىكتى, جۇمىسشى مەن جۇمىس بەرۋشى اراسىنداعى بايلانىستى رەتتەسەك, ولاردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ مۇمكىندىگىن مولىنان پايدالانساق, جۇمىسشىنىڭ ابىروي-بەدەلى دە, جالاقىسى دا ارتا تۇسەر ەدى.

كەنداي احمەتوۆ: ءوزىم ەڭبەك جولىن قاراپايىم جۇمىسشىدان باستاپ, كەيىن باسشىلىق قىزمەتتى دە اتقارعان سوڭ جۇمىسشىلاردىڭ جاي-كۇيىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىن. مەكەمەدە 400-گە جۋىق جۇمىسشى ەڭبەك ەتتى. باسشىلىقتا جۇرگەندە تالاي جۇمىسشى كەلدى. جۇمىسقا الايىن دەسەك, بىرىندە وقىعانىن راستايتىن قۇجات جوق, قۇجاتى بارلارىنىڭ كەيبىرىندە كاسىبي داعدى, شەبەرلىك جوق. قولىنا وقىدى دەگەن كۋالىكتى قالاي العانىنا تاڭعالاسىڭ. بىراق ەكەۋى دە تاجىريبەسى جوعىنا قاراماي, جۇمىس ىستەپ, بىردەن كوپ تابىس تاپقىسى كەلەدى.

قازىر جاستاردىڭ ەڭبەككە دەگەن كوزقاراسى وزگەردى. ءبىرىنشى كەزەكتە جۇ­مىس­شىلار جاقسى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. جالاقىسى, قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلۋى, قاۋىپسىزدىگى, دەنساۋلىق جاعدايى باقىلاۋدا بولۋى ءتيىس. ءوزىمىز دە وقۋدى كەشە تامامداعان جاستارمەن جۇمىس ىستەدىك. بارلىعىن ۇيرەتتىك. قيىن, قاۋىپتى جەرگە بىردەن نۇسقامايتىنبىز. مىسالى, 220 000 كۆت توقپەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندار بولدى. ءبىز ولارعا قۇرمەتپەن قارايتىنبىز. كۇندە قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋ كەرەگىن ەسكەرتەمىز. ودان بولەك وتباسى جاعدايىن, كوڭىل كۇيىن سۇرايمىز. قولدان كەلگەنشە جوعىن تۇگەندەۋگە, ىنتالاندىرۋعا تىرىساتىنبىز. لايىقتى جۇمىسشىعا كولىك الىپ بەرگەن كەزدەر بولدى. قازىر سىي-سياپات دەگەن قالىپ بارادى. تەكسەرىس كوپ. قايىرىمدىلىقتى ون ويلانىپ بارىپ جاسايسىڭ. ورايلى ءساتتى پايدالانىپ, تەمىرجولدىڭ دا دارەجەسىن كوتەرۋ كەرەك دەگىم كەلەدى. ونداعى توزعان قۇرال-جابدىقتاردى اۋىس­­­­تىرۋ قاجەت. سالا­داعى جەمقورلىق تا كوپ نارسەگە قول­بايلاۋ. وسىنىڭ بارلىعى رەتتەلسە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى تەمىرجول سالاسى دا تۇزەلەدى. پاراقورلىق, جەمقورلىق – جالپى تەمىرجولدا عانا ەمەس, باسقا دا سالالاردىڭ دامۋىن تەجەپ وتىرعان كەسەل. زامان وڭالىپ كەلەدى دەيمىز. سول تۇرعىدا كۇيىپ تۇرعان ماسەلەنى اشىپ ايتۋدان يمەنبەۋ كەرەك, سوندا عانا جۇمىسشى مارتەبەسى ارتادى, تۇزەلەمىز, جاڭارامىز, داميمىز.

مەيرامگۇل يماشەۆا: كىم-كىم دە بولسا جاقسى جۇمىس ىستەسەم, قارجىلىق جاعداي تۇراقتى بولسا دەيدى. وسى سالادا جۇرگەن سوڭ كوپ نارسەنى تۇسىندىك. قازىر بالالارىمىزعا كەلەشەكتە زاڭگەر, بۋحگالتەر بولامىن دەپ ويلاما, جۇمىسشى ماماندىعىن يگەر دەگەندى ءجيى ايتامىز. جارىق, سۋ, جىلۋ بەرەتىن, قالا تازالىعىنا جاۋاپتى ماماندارعا كوكتەن قارايتىندار, وكىنىشكە قاراي, قوعامدا كەزدەسەدى. مۇنىڭ بارلىعى تۇپتەپ كەلگەندە ۇيدەگى تاربيەدەن, تانىم-تۇسىنىكتەن باستالادى. ەرتەرەكتە ۇلكەندەر ۇرپاقتارىنا جوعارى ءبىلىم ال, عالىم بول دەسە دەگەن شىعار. دەگەنمەن قازىر قولمەن ىستەيتىن شارۋاعا قىرى بارلار جەردە قالمايدى. ادامنىڭ شەبەرلىگىن, قابىلەتىن, ونەرىن ەشكىم تارتىپ الا المايدى.

جاسىرىپ نەسى بار, كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجگە بارۋعا نامىستاناتىندار كوپ. اتا-انالار دا بالانىڭ كاسىپتىك ءبىلىم السام دەگەن ۇسىنىسىن قولداي بەرمەيدى. بالالارعا مەكتەپتە, وتباسىندا دۇرىس باعىت-باعدار بەرمەگەن سوڭ قايدا بارارىن, كىم بولارىن بىلمەي جۇرگەن جاستار كوپ. ولارعا جۇمىسشى ماماندىقتارى بولاشاقتىڭ ماماندىعى ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك. بۇل ورتاق شارۋاعا ۇيدە اتا-انا, مەكتەپتە مۇعالىمدەر ارالاسۋى قاجەت. سوندا عانا كەلەشەكتە جۇمىس­شى مارتەبەسىن قالاي ارتتىرامىز دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ الامىز.

جۇمىسشى مامان دارىپتەلۋى شارت

– وتە ورىندى ايتىپ وتىرسىزدار. جۇمىسشى مامانداردىڭ, ەڭبەك ادامدارىنىڭ وراسان شارۋا اتقارىپ جۇر­گەنىن قوعام بولىپ ناسيحاتتاۋ ءىسىن قول­عا الۋدىڭ ۋاقىتى الدەقاشان تۋعان سەكىلدى؟

وماربەك ورىنبەك ۇلى: ارينە, كوپشىلىك­­تىڭ كوزقاراسىن, قوعامدىق تۇسىنىكتى وزگەرتۋ جىلدام بولا قويمايدى. مىسالى, جۋىردا مىناداي كورىنىسكە تاپ بولدىم. قوعامدىق كولىك ىشىندە الدىمدا وتىرعان كەلىنشەك جەتكىنشەك بالاسىنا اقىل ايتىپ وتىر. تەرەزەدەن سىرتقا قارادى دا كوشە تازالاپ جۇرگەن ەڭبەك ادامدارىن بالاسىنا كورسەتتى. ءسويتتى دە «ساباقتى جاقسى وقىماساڭ, كەيىن سەن دە وسىلاي كوشە سىپىرۋشى بولاسىڭ» دەپ جەكىدى. وسى قانشالىقتى ورىندى؟ ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن, بەدەلىن قالاي تاپتاپ وتىر؟ 1980-جىلدارى شۇبارتاۋلىقتاردىڭ باستاماسىمەن مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەردى جوعارى وقۋ ورنىنا ەمەس, قوي باقتىرۋعا جىبەرگەن. كومسومول جاستار بريگاداسى قۇرىلىپ, باسقا دا قوعامدىق جۇمىستارعا سالدى. بۇل قانشالىقتى ءتيىمدى, ءتيىمسىز بولعانى باسقا اڭگىمە. ايتپاعىم, ەڭبەك ادامدارىن, جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىن جان-جاقتى ناسيحاتتاپ, دارىپتەۋ ارقىلى مارتەبەسىن كوتەرۋىمىز كەرەك.

نۇرگۇل تاۋ: جالپى كاسىپتىك بەيىم­دەۋ ىسىندە اتقاراتىن شارۋا ءالى كوپ. جاسى­­راتىنى جوق, مەكتەپتە وقۋ ۇلگەرىمى تومەن, ءتارتىبى قيىن بالالاردى كوللەدجگە تۇسۋى­نە ۇگىتتەيدى. وسى قاساڭ تۇسىنىكتى جويۋ كەرەك. كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى­نا جۇمىسشى ماماندىقتارعا بەيىمى بار, قىزىعۋشىلىعى جوعارى, كەلە­شەك­تە بىلىكتى مامان اتاناتىن تالاپتى جاستاردى تارتۋ كەرەك. قاي سالا بويىنشا قانداي ماماندىق يەلەرى كەرەك دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تاۋىپ, سۇرانىسقا ساي ماماندىق يەلەرىن وقىتۋعا باسىمدىق بەرگەن ءلازىم. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الاڭىن ناسيحات قۇرالىنا دۇرىس اينالدىرا بىلسەك, جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا زور سەرپىن بەرەدى. ماسەلەن, مەنىڭ فەيسبۋكتەگى پاراقشاما جازىلۋشى سانى 3 مىڭ عانا. جاقىندا جاتاقحانا ماسەلەسىن كوتەرىپ پوست جاريالاپ ەدىم, 320 مىڭ ادام وقىدى, قىزۋ پىكىر ءبىلدىردى. ونى تاعى ءبىر ارىپتەسىم قولداپ, ءبولىسىپ ەدى, قارالىمى 1 ميلليوننان اسىپ جىعىلدى. جوعارىدا ايتقانىمداي, ەڭبەك ادامدارىن, جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىن ناسيحاتتاۋدا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كۇشىن ۇتىمدى پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك.

مايرا سەمبينا: سونىمەن قاتار كوللەدجدەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن, ينفرا­قۇ­رىلىمىن زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور. كاسىپتىك-تەح­نيكالىق ماماندىقتارعا باۋليتىن وقۋ ورىندارى قالانىڭ شەتىندە ەمەس, ورتا­لى­عىندا ورنالاسۋى كەرەك. «Binom» سىندى وزىق تەحنولوگيامەن قامتاماسىز ەتىلگەن زاماناۋي ۇلگىدەگى مەكتەپتە ءبىلىم الىپ كەلگەن بالا كوللەدجدىڭ قازىرگى جاعدايىن كورگەندە كوڭىلى قوڭىلتاقسيتىنى انىق. ءتىپتى ەسكىرگەن دەپ پارتاعا دا وتىرعىسى كەلمەيتىن سىڭاي تانىتادى. ءبىزدىڭ كوللەدج 1949 جىلى بوي كوتەرگەن عيماراتتا ورنالاسقان. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتىپ, جاڭارتپاي بولمايدى.

تاجىريبەدە انىقتالعانداي, جۇمىس بەرۋشىلەر وقۋ بىتىرگەن جاس كادرلاردى قابىلداعاندا كوبىنە كوللەدج تۇلەك­تە­رىنە باسا نازار اۋدارادى. سەبەبى وقۋ بارىسىندا ولار تەوريالىق ءبىلىمدى تا­جىريبەمەن ۇشتاستىرىپ, دايىن مامان بولىپ شىعادى. كوللەدجدەرگە جۇمىس بەرۋشىلەردى كوپتەپ تارتىپ, ەتەنە بايلانىس ورناتقان ابزال. مىسالى, ءبىزدىڭ كوللەدجدە ەلدەگى ىرگەلى التى كومپانيانىڭ رەسۋرستىق ورتا­لى­عى اشىلعان. جۇمىس بەرۋشىلەرگە قانداي ماماندىق يەلەرى كەرەك, سوعان ساي وقى­تىپ, كوللەدجدە بەيىمدەيدى. ياعني ءبىزدىڭ تۇلەگىمىز وقۋىن بىتىرگەن سوڭ سول التى كومپانيانىڭ بىرىنە جۇمىسقا بار­عان­دا ءوندىرىس ورنىنا كىرگەندە ىركىلمەي جۇ­مىسىن جالعاستىرىپ اكەتەدى.

دوڭگەلەك ۇستەلدى ازىرلەگەندەر –

قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,

ساندىبەك ءاسانالى,

«Egemen Qazaqstan»