– 2024 جىلدىڭ ەڭ باستى ەكونوميكالىق قيىندىعى نە بولدى دەپ ويلايسىز؟
قايىربەك ارىستانبەكوۆ,
ەكونوميست:
– ەكونوميكا كولەمىن ەكى ەسە ۇلعايتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ءوسىم جىل سايىن كەمى 7%-دى قۇراۋى كەرەك. بىزدە بۇل كورسەتكىش 4%-دىڭ دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. قۋانتقان فاكتور – اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن سۋبسيديالاردىڭ جالعاندىعىن راستاۋ. سونىمەن قاتار شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ناقتى سانى ايتىلدى. ءبىز بۇرىن ونىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 20%, 30% دەپ كەلدىك, راسىندا ول شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋ پلاتفورماسىندا ونىڭ كولەمى 7% دەپ مالىمدەدى. مۇنداي مالىمدەمە تۇڭعىش رەت جاسالدى.
عالىم قۇسايىنوۆ, قارجىگەر:
– 2024 جىلدىڭ نەگىزگى سىناعى بيۋدجەت بولدى دەر ەدىم. بيۋدجەت تاپشىلىعى ۇلتتىق قور ەسەبىنەن جابىلدى. مەملەكەتتiك شىعىستاردىڭ ءوسۋi ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردi جەدەلدەتتi, بۇل ۇلتتىق بانكتiڭ بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ قاجەتتiگiنە اكەلىپ سوقتى. جوعارى بازالىق مولشەرلەمە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا نەسيە بەرۋدى تەجەيدى. ءبىر مەزگىلدە كوپتەگەن سالا ءۇشىن 6%-بەن نەسيە بەرگەن مەملەكەت قوسىمشا جۇكتەمەنى ۇلعايتتى, سەبەبى نارىقتىق مولشەرلەمە مەن مەملەكەتتىك مولشەرلەمە اراسىنداعى ايىرماشىلىق ءوستى. ۇلكەن تاپشىلىق پەن جوعارى مولشەرلەمە مەملەكەتتىك بورىشقا قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان بيۋدجەت شىعىستارىن ۇلعايتتى. ۇلتتىق قوردان جوعارى ترانسفەرتتەر تەڭگە باعامىنىڭ قۇنسىزدانىپ كەتۋىنە جول بەرمەدى, بۇل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا جانە ەل بيۋدجەتىنىڭ كىرىسىنە تەرىس اسەر ەتتى. ناتيجەسىندە, 1 دوللار 530 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتادى.
بانك سەكتورىنىڭ تازا پايداسىنىڭ ءوسۋى – قارجى سەكتورىنىڭ جەتىستىگى. ەكىنشى جاعىنان, بانك سەكتورىن قارجىلاندىرۋ داعدارىستىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قازىرگى جاعدايى ەكونوميكالىق داعدارىسقا شىداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– تۇرعىن ءۇي سالاسىندا وسى جىلدىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى مەن تاۋەكەلى تۋرالى نە ايتاسىز؟
نازگۇل ساركە, ساراپشى:
– ەڭ كورنەكتى باستامالاردىڭ ءبىرى «7-20-25» باعدارلاماسىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق يپوتەكالىق نەسيە مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان قوسىمشا تەتىكتەردى ەنگىزۋ بولدى. وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە قارىز الۋشىلار ءۇشىن جەڭىلدىكتى شارتتار بەلگىلەندى, سونداي-اق تابىسى ءارتۇرلى ازامات ءۇشىن يپوتەكانىڭ قولجەتىمدىلىگى ارتتى. ونلاين ءوتىنىم بەرۋ, اشىق باقىلاۋ جۇيەسى سياقتى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىستەرىن جاقسارتۋ يپوتەكا الۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتى.
تاعى ءبىر جەتىستىك – قولجەتىمدى باعامەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ىقپال ەتەتىن مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قورىن دامىتۋ, سونداي-اق حالىق اراسىندا قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ تەتىكتەرىن قۇرۋ. بيىلعى باستى قيىندىق رەتىندە قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاۋىن جانە ينفلياتسيانى ايتساق بولادى. بۇل قۇرىلىس كومپانيالارى ءۇشىن قوسىمشا شىعىندار تۋعىزىپ, تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلدى. سونىمەن قاتار ساتۋ-ساتىپ الۋ مامىلەلەرى ازايىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا قۇلدىراۋ بولدى.
– مۇناي تاقىرىبى بويىنشا وسى جىلدىڭ ەڭ ەلەۋلى ماسەلەسى دەپ نەنى ايتار ەدىڭىز؟
ابزال نارىمبەتوۆ, ساراپشى:
– وسى جىلى مۇناي سالاسىنداعى ەڭ ەلەۋلى ماسەلە – مۇناي باعاسىنىڭ تومەن ءتۇسۋى. بىلاي قاتتى قۇلدىراپ كەتپەگەنىمەن, ەكى جىل بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەندەدى. ەكى جىل بۇرىن باررەلىنە 100 دوللار بولسا, بىلتىر 80 دوللار, بيىل 70-ءتىڭ ماڭايىندا تۇر. بۇل جاعداي ارينە, الاڭداتادى. سەبەبى ءبىزدىڭ بيۋدجەتىمىز مۇناي باعاسىنا تاۋەلدى. ەكىنشى ماسەلە – مۇناي ءونىمىنىڭ تومەن ءتۇسۋى. قاتارىنان ەكىنشى جىل. 2022-دە 90 ملن توننا بولسا, بىلتىر 89, بيىل 88-گە ءتۇستى. ءۇش الپاۋىت كەن ورنى – تەڭىز, قاراشىعاناق, قاشاعاندا مۇناي ءونىمىنىڭ تومەن ءتۇسۋى, كەن ورىندارىنىڭ ەسكىرۋى, قىسىمنىڭ ازايۋى, جاڭا ينۆەستيتسيانىڭ قۇيىلماۋى, ينۆەستورلاردىڭ جاڭا كەن ورىندارىن اشۋعا قاتتى ىنتالى بولماۋى نەمەسە مۇناي شىعارىپ جاتقان كەن ورىندارىنداعى مۇنايدى ۇستاپ تۇرۋ نەمەسە ونى كوبەيتۋگە قىزىقپاۋى ءبىزدى الاڭداتادى.
– بىلتىر جانە بيىل قازاقستان مۇناي تاسىمالىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا ازەربايجانمەن بەلسەندى كەلىسسوز جۇرگىزدى. تيىسىنشە ول ناتيجەسىز دە بولعان جوق. الداعى ۋاقىتتا مۇناي تاسىمالى تۇرعىسىنان استانا مەن باكۋ قارىم-قاتىناسى قالاي ءوربۋى مۇمكىن؟
– ارينە, ازەربايجانمەن بەلسەندى كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. 1,5 ملن توننادان 20 ملن تونناعا دەيىن ءوسىرۋدى قاراستىرىپ جاتىر. بۇل – ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىنىڭ ءبىر بولىگى جانە گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى. قازاقستان ەكسپورتقا جىبەرگەن مۇنايىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن تاسىمالداۋ بويىنشا «ب» جوسپارىن ويلاستىرىپ جاتىر. باكۋ باعىتىندا كەتىپ جاتقان 3-5% مۇناي كولەمىن 25-30%-عا دەيىن جەتكىزبەكشى. ەگەر گەوساياسي جاعداي قازىرگىدەن دە قاتتى شيەلەنىسسە, كتك نەمەسە اتىراۋ – سامارا باعىتىنداعى مۇنايدىڭ اجەپتاۋىر بولىگىن باسقا جاققا بىردەن جونەلتە ءبىلۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار قىتايعا 10 ملن توننا مۇناي جىبەرە الامىز, بىراق 1 ملن توننا عانا جىبەرىپ وتىرمىز. سوندا 9 ملن توننا كولەمىندە رەزەرۆ بار دەگەن ءسوز. دەگەنمەن الەۋەتتى تەجەپ تۇرعان فاكتورلار بار, ول – اقتاۋ پورتىنداعى ينفراقۇرىلىمدىق مۇمكىندىكتىڭ تومەندىگى جانە وعان مۇناي جەتكىزۋدىڭ قيىندىعى.
قازىر ەلىمىزدە ىشكى نارىققا مۇناي جونەلتۋ جىلدان جىلعا كوبەيىپ جاتىر. سەبەبى مۇناي ونىمدەرىن تۇتىنۋ كولەمى ارتتى. سونىمەن قاتار مۇناي-گاز حيميا زاۋىتتارى اشىلۋدا. پوليپروپيلەن وندىرەتىن KPI اشىلدى. پوليەتيلەن زاۋىتى دا جۇمىس باستاعالى جاتىر. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا ەكسپورتتاۋ كولەمى ازايىپ, ىشكى نارىققا جونەلتۋ كوبەيەدى.
– تەڭگە باعامىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي باسىمدىققا يە بولۋىمىز كەرەك؟
عالىم قۇسايىنوۆ, قارجىگەر:
– ۆاليۋتامىزعا بيۋدجەت تاپشىلىعى, تەڭگەرىمسىز فيسكالدىق ساياسات جانە ەكونوميكانى ۇدايى سۋبسيديالاۋ سياقتى ىشكى فاكتورلار اسەر ەتتى. سونىمەن بىرگە, ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ (مۇناي, گاز, ۋران), مەتالدار مەن باسقا دا پايدالى قازبالاردىڭ باعاسى سياقتى سىرتقى فاكتورلار دا بار. بۇل قاتارعا رۋبل باعامىن دا ەنگىزە الامىز, سەبەبى رەسەي – نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسىمىز. رەسەيدە باعام قۇلدىراسا, بىزدەگى رەسەيلىك تاۋارلاردىڭ بالاما تاۋارلارى ارزاندايدى. مۇنداي جاعدايدا ەلدىڭ ساۋدا تەڭگەرىمى ناشارلاپ, تەڭگە باعامى قۇنسىزدانادى. ەكونوميكانى قۇرىلىمدىق تۇرعىدان قالاي وزگەرتۋ كەرەكتىگى تۋرالى تۇسىنىك بولماسا, كەز كەلگەن ۆاليۋتا باعامىن رەتتەۋدىڭ ەكونوميكالىق ءمانى جوق. ۆاليۋتا باعامى ەلدىڭ تولەم بالانسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى جانە باعام تۇراقتى بولۋى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە بىزدە سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدى ەمەس تۇراقتى ەكسپورت بولۋعا ءتيىس. قازىر ەكسپورتىمىزدىڭ نەگىزىن پايدالى قازبالار قۇرايدى, ال وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي كوپ ەمەس.
– 2024 جىلى رەسەيلىك بانكتەر ىشكى نارىقتان كەتتى. ءبىز بۇل جاعدايدان نە ۇتتىق؟
– كەز كەلگەن قىسقارۋ باسەكەلەستىككە وڭ اسەرىن تيگىزبەيدى. باسەكەلەستىك بارلىق سالانىڭ دامۋىن ىنتالاندىرادى. رەسەي بانكتەرىنىڭ كەتۋى قارجى سەكتورىنىڭ دامۋىنا تەرىس اسەر ەتتى. ولار ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەندىرگەن ءىرى ينستيتۋتتار بولعاندىقتان, كاسىپكەرلەر ءۇشىن نەسيە قولجەتىمدىلىگى ەداۋىر قىسقاردى. ءبىزدىڭ قارجى نارىعىنا كىرۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان ماڭىزدى جاڭا ويىنشىلاردى كورىپ وتىرعان جوقپىز. قازىر بانكتەر تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە رەتتەۋ اگەنتتىگى جاريالاعان العاشقى باستامالار ۇمىتتەندىرەدى, سەبەبى شەكتەۋلى ليتسەنزيالار ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. بۇل باسەكەلەستىكتى ايتارلىقتاي كۇشەيتۋى مۇمكىن. بىراق وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىن 3-4 جىلدان كەيىن كورەمىز.
– بيىل قۇرىلىس كومپانيالارى نەنى ەسكەرمەدى دەپ ويلايسىز؟
نازگۇل ساركە, ساراپشى:
– قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ كوبى ەكولوگيالىق تازا جانە ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالارعا جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل بولمەي جاتىر. بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەمەي, ءداستۇرلى قۇرىلىس ادىستەرىن قولدانۋ ۇزاق مەرزىمدە ەكولوگيالىق جانە قارجىلىق تۇرعىدان شىعىنعا باتىرۋى ىقتيمال. سونداي-اق قۇرىلىس ساپاسىنىڭ تومەندەۋى مەن مەرزىمدەردىڭ بۇزىلۋى دا تۇتىنۋشىلاردى الاڭداتاتىن جاعدايلار بولىپ وتىر. جىلدان جىلعا ءورشىپ بارا جاتقان ەڭ باستى ماسەلە – تۇراق كولىكجايلارىنىڭ جەتىسپەۋى. وسىنداي ماسەلەلەر بويىنشا جاقىندا الماتى ءماسليحاتى كەزەكتەن تىس سەسسيا بارىسىندا قالانى سالۋدىڭ جاڭا قاعيدالارىن بەكىتتى. قۇجاتتى اكىمدىك نۇكتەلىك قۇرىلىسقا, تاۋ بوكتەرلەرىن, جاسىل ايماقتار مەن اۋلالاردى سالۋعا رۇقسات بەرمەۋ ءۇشىن ازىرلەگەن. جاڭا ەرەجەلەر تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن قابىلداۋ بولىگىندە قۇرىلىسقا قاتاڭ شەكتەۋلەر مەن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. بۇل ەرەجە بويىنشا ەندى تەك 3-ساناتتان تومەن ەمەس ۇيلەر, ءار پاتەرگە كەمىندە 1 كولىكجايدان سالۋ كەرەك. بىراق بۇل شەكتەۋ ءالى دە جەتكىلىكسىز. 4-ساناتتاعى ۇيلەرگە دە سونداي تالاپ قويىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. سەبەبى قازىر ءار وتباسىندا جوق دەگەندە 1 كولىك بار.
– ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بيىل ەلىمىزدە 87,8 ملن توننا مۇناي وندىرىلەتىنىن مالىمدەدى. بۇل بىلتىرمەن سالىستىرعاندا تومەن. ءمينيستردىڭ سوزىنشە, بۇعان جوسپاردان تىس جوندەۋ جۇمىستارى قاشاعان, قاراشىعاناقتاعى جۇمىستىڭ توقتاپ تۇرۋى سەبەپ. بۇل ماسەلەلەر جاقىن ارادا شەشىمىن تابا ما؟
ابزال نارىمبەتوۆ, ساراپشى:
– مەنىڭشە, نەگىزگى سەبەپ – كىشى جانە ورتا كەن ورىندارىنداعى ونىمدەردىڭ ازايىپ كەتۋى. ويتكەنى ينۆەستيتسيا ازايعان. تەڭىز, قاشاعان, قاراشىعاناقتا ايتارلىقتاي پروبلەما جوق. ولاردىڭ قازىرگى ونىمنەن دە كوبىرەك وندىرۋگە الەۋەتى جەتەدى. بىزدەگى پروبلەما – ولاردان باسقا, ەسكىرگەن كەن ورىندارىندا. مۇنى ازىرگە ايتىپ جاتقان جوق. بىراق قاشان ايتادى ەكەن دەپ كۇتىپ ءجۇرمىن. سەبەبى ءبىر كۇنى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى قاتتى ءتۇسىپ كەتكەن كەزدە ول بايقالىپ قالادى.
– ءدال قازىرگى ساتتە مۇناي-گاز سالاسىنداعى باستى تاۋەكەلدەر قانداي جانە ولاردى جەڭىلدەتۋ بويىنشا ءتيىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر ما؟
– 2022 جىلى باستى تاۋەكەل ەكسپورت بولسا, قازىرگى باستى تاۋەكەل – مۇناي باعاسى. سول سەبەپتى, بيۋدجەت تاپشىلىعى ارتىپ جاتىر. تەڭگە دە سوعان بايلانىستى قۇلدىراپ كەتتى. مۇناي قانشا كوپ شىققانىمەن, ودان تۇسكەن تابىستى ءتيىمدى قولدانبايتىن بولساق, مۇناي قورىمىز كوپ بولسا دا, قيىندىق تۋىنداي بەرەدى. ارينە, مۇناي ءونىمىن تۇسىرمەۋىمىز كەرەك. كەيىنگى 30 جىلدا مۇناي باستى تابىس كوزى بولىپ كەلدى. بيۋدجەتتىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرايدى, ەكسپورتتىق تابىستىڭ 60%-ىن, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 20%-ىن قۇراپ وتىر. مۇنايدان شىعاراتىن ءونىمدى كوبەيتۋ كەرەك. مۇنايعا شيكىزات رەتىندە قاراي بەرمەي, ودان كەيىنگى تۇتىنىلاتىن تاۋار شىعارۋعا تىرىسقان ءجون. ءوزىمىز شيكىزات ساتىپ, سودان جاسالعان تاۋاردى سىرتتان ساتىپ الا بەرسەك, ەكونوميكامىز كوپكە بارمايدى. مىسالى, جاپونيا, گەرمانيا, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرى شيكىزات ساتىپ الىپ, سودان جاساعان ونىمدەرىن بىزگە ساتىپ وتىر عوي. ەكونوميكانى سولاي دامىتىپ وتىر. قىتاي دا سول قاتاردا.
– ەكونوميكانىڭ, قارجى سەكتورىنىڭ دامۋىن تەجەيتىن باستى پروبلەما نە؟
عالىم قۇسايىنوۆ, قارجىگەر:
– ەكونوميكامىزدى دامىتۋ ءۇشىن نارىقتى ىرىقتاندىرۋعا, ينستيتۋتسيونالدىق ورتانى دامىتۋعا جانە جاڭا ويىنشىلاردىڭ كىرۋىنە كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان نەعۇرلىم تاباندى قۇرىلىمدىق رەفورمالار قاجەت. ەكونوميكانى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءوزى تولىعىمەن قايتا قارالۋعا ءتيىس, ويتكەنى قازىرگى ىنتالاندىرۋ ءتيىمسىز جانە مەملەكەت جۇمساعان كەز كەلگەن تەڭگەنىڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى جوق. وسى تۇرعىدان العاندا, ماعان ۇلىبريتانيانىڭ مارگارەت تەتچەر زامانىنداعى مىسالى ۇنايدى. تەتچەر بيلىك باسىنا كەلگەندە تۇبەگەيلى رەفورما جۇرگىزدى. ولاردىڭ 70-جىلداردىڭ سوڭى مەن 80-جىلداردىڭ باسىنداعى جاعدايى ءبىزدىڭ قازىرگى جاعدايىمىزعا قاتتى ۇقسايدى: سالالاردىڭ رەتتەلۋى, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلكەن ۇلەسى جانە ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك باعىتى.
بىزگە جەكەشەلەندىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن قىسقارتۋ, باعانى ىرىقتاندىرۋدى جەدەلدەتۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋدى ىرىقتاندىرۋدى جەدەلدەتۋ, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, رەتتەۋدەگى سالالىق كەدەرگىلەردى قىسقارتۋ قاجەت. بانك جۇيەسىندە مەملەكەت بانكتەر تاۋەكەلسىز كوپ اقشا تابا الاتىن جۇيەنى قۇرعانىن كورىپ وتىرمىز, بۇل ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەندىرۋدى تەجەيدى. بانكتەر جەكە تۇلعالارعا قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قاتتى العا كەتتى, الايدا زاڭدى تۇلعالاردى نەسيەلەندىرۋگە اسا ق ۇلىقسىز. ونىڭ كوپتەگەن سەبەبى بار. اعىمداعى شوتتارعا پايىزداردى ەسەپتەۋگە تىيىم سالىپ, سالدارىنان بازالىق مولشەرلەمە ءوستى جانە بانكتەردىڭ كىرىسى ءوستى. ال نولدىك مولشەرلەمەسى بار قالدىقتاردىڭ نەگىزگى ۇستاۋشىلارى بيۋدجەتتىك ۇيىمدار مەن جەكە تۇلعالار بولعاندىقتان, ءبىز وسى سەگمەنتتەردىڭ ەدب پايداسىنا كەتەتىن ميللياردتاعان تەڭگەنى جوعالتاتىنىن كورىپ وتىرمىز.
ۆاليۋتالىق دەپوزيتتەرگە دە قاتىستى, ەدب 1%-بەن تارتادى, 3-4%-بەن ورنالاستىرادى, سەبەبى بىزدە ۆاليۋتالىق دەپوزيتتەر بويىنشا مولشەرلەمە بويىنشا شەكتەۋ بار. نە بولماسا, باعالى قاعازدار بويىنشا جەڭىلدىكتەر اقشانى كرەديتتەرگە ەمەس, باعالى قاعازدارعا سالۋعا ىنتالاندىرادى, سەبەبى نەسيە بەرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق تيىمدىلىك بولۋى كەرەك. ال مولشەرلەمە باعالى قاعازدار بويىنشا مولشەرلەمەدەن 20% جوعارى بولۋعا ءتيىس. ايتا بەرسەڭ قارجى جۇيەسىن ەل ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرمايتىن مىسالدار كوپ.
– 2025 جىلى باسپانا نارىعىندا قانداي وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن؟
نازگۇل ساركە, ساراپشى:
– 2025 جىلى يپوتەكالىق باعدارلامالارعا قاتىستى زاڭناماعا جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى دەپ كۇتىلەدى. بۇل ەڭ الدىمەن, يپوتەكا الۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋعا جانە جەڭىلدىكتى مولشەرلەمەلەردى الۋ شارتتارىن جەڭىلدەتۋگە قاتىستى. سونداي-اق ازاماتتارعا جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋ جوسپارلانعان. «7-20-25» باعدارلاماسىنا دا وزگەرىستەر ەنگىزبەكشى. مىسالى, اسكەري بورىشىن وتەۋشىلەرگە قىزمەت وتكەرۋ مەرزىمىندە جانە ول اياقتالعاننان كەيىن 60 كۇندى قامتيتىن كەزەڭگە نەگىزگى بورىش پەن سىياقى بويىنشا مەرزىمدى كەيىنگە قالدىرۋ كوزدەلەدى.
– بجزق-دان قارجى الۋ كەلەسى جىلى دا جالعاساتىن سەكىلدى. بۇل باستامانى توقتاتۋ كەرەك پە؟ الدە ازاماتتارىمىز ءۇشىن ءتيىمدى تەتىك بولىپ تۇر ما؟
– بجزق-دان قارجى الۋ باستاماسى ازاماتتار ءۇشىن ءتيىمدى تەتىك بولىپ تۇر, سەبەبى بۇل ءوز قاراجاتى مەن جيناعىن ءتيىمدى پايدالانۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. الايدا بۇل باستامانىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعى مەن قوعامعا اسەرى جونىندە جۇيەلى تالداۋ قاجەت. ەگەر بۇل تەتىك تەك قانا باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە ەمەس, ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى جيناعىنىڭ بولاشاعىنا زيان كەلتىرمەسە, وندا ونى جالعاستىرۋ پايدالى بولۋى مۇمكىن.
قايىربەك ارىستانبەكوۆ,
ەكونوميست:
– بىزدەگى حالىقتىڭ قالتاسىنا اۋىر تيەتىن سالىقتىڭ ءتۇرى – ينفلياتسيا. ۇكىمەت ينفلياتسيامەن بارىنشا كۇرەسىپ جاتىر. بىراق ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتى مەن ۇكىمەتتىڭ فيسكالدى ساياساتىنىڭ اراسىندا قاراما-قايشىلىق بار. سول ماسەلە ءالى شەشىلەر ەمەس.
ابزال نارىمبەتوۆ, ساراپشى:
– شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا كوبىرەك ءمان بەرۋ ماڭىزدى. ول – ادامي كاپيتال: ءبىلىم, تەحنولوگيا, يننوۆاتسيا. وسى ءۇش ەڭ باستى قۇندىلىقتار نەگىزىندە ەل داميدى. مۇنايى ازايعان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى باستى كوزىرىن جىلجىمايتىن م ۇلىككە, تۋريزمگە قاراي اۋىستىردى. ساۋد ارابياسىنىڭ دا كوشكەن جولى وسى. جالپى, مۇناي شىعاراتىن ەلدەر ءارتاراپتاندىرۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. ەلىمىز دە وسى ساياساتتى ۇستانعان, بىراق ونىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بولعانىن ۋاقىت كورسەتەدى. مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىك ءالى دە بولسا قاتتى بايقالادى. بيۋدجەتتەگى مۇناي باعاسىن قىمباتىراق كورسەتىپ, كوبىرەك وندىرۋگە تىرىسامىز. ول جاقسى ءۇردىس ەمەس.
– اڭگىمەلەرىڭىزگە راحمەت.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن –
اباي ايماعامبەت,
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
