– ەرشات اعىباي ۇلى, ەلىمىزدە ءدىني ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسى قاي كەزدەن باستالدى جانە بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا ساي قالاي جاڭعىرىپ جاتىر؟
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءسال كەيىنگە شەگىنىس جاساۋ كەرەك. VII-VIII عاسىردان بەرى ءبىزدىڭ جەرىمىزدە مەدرەسەلەر تەك ءدىني وقۋ ورنى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە عىلىمي ءارى مادەني وشاق رەتىندە قىزمەت ەتكەنى بەلگىلى. ەل اۋماعىنداعى العاشقى مەدرەسەلەر قاراحانيدتەر مەملەكەتى تۇسىندا (X-XII عاسىرلار) بوي كوتەردى. وندا ءبىلىم العان تالاي عۇلامامىز تەك ەلىمىزدىڭ ەمەس, الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. وكىنىشكە قاراي, وتارشىلدىق زاماندا حالقىمىزدىڭ رۋحانياتى قىسىمعا ۇشىراپ, كەڭەس كەزەڭىندە ودان دا اۋىر قيانات كورىپ, ء«دىن – اپيىن» دەگەن يدەولوگيادان دىنىمىزدەن ايىرىلۋعا ءسال-اق قالدىق. تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مەشىت-مەدرەسە جۇمىسى قايتا جاندانىپ, ەلىمىزدە ءدىني ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭعىردى. العاشقى مەدرەسەلەر شىمكەنت, تاراز, الماتى قالالارىندا اشىلسا, قازىر ەلدە قمدب-عا قاراستى 9 مەدرەسە-كوللەدج جۇمىس ىستەپ تۇر. مىسىر مەن قازاقستان اراسىنداعى كەلىسىمگە وراي «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى.
بۇل سالاداعى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى – «يسلامتانۋ» ماماندىعىنىڭ مەملەكەتتىك ماماندىقتار كلاسسيفيكاتورىنا ەنگىزىلۋى. ياعني 2011 جىلدان «يسلامتانۋ» ماماندىعىنا مەملەكەتتىك گرانت بولىنە باستاۋى وتاندىق ءدىني ءبىلىم سالاسىنا جاڭا سەرپىلىس اكەلدى. 2012 جىلى ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا بولىمدەرى اشىلىپ, وزىمىزدە يسلام عالىمدارىن دايارلاي باستادىق. مۇنىڭ بارىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە 17 جىل بويى پرورەكتور قىزمەتىن اتقارعان پروفەسسور ءشامشادين كەرىم مەن وقۋ ورنىنىڭ بۇرىنعى پرورەكتورى, PhD قايرات قۇرمانباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسىن ايتا كەتۋ كەرەك.
قازىر ەلىمىزدەگى جالعىز يسلامي جوعارى وقۋ ورنى – «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىندە يسلامتانۋشىدان وزگە ءدىنتانۋشى, تەولوگ, شەتەل فيلولوگياسى, اۋدارماشى ماماندىقتارى بويىنشا كادر دايارلانادى. 2001 جىلى نەبارى 56 ستۋدەنت ءبىلىم العان بولسا, قازىر ءۇش ساتىلى دەڭگەيدە 2506 ادام وقىپ جاتىر. بيىلدىڭ وزىندە 860 شاكىرت (823 باكالاۆر, 35 ماگيسترانت, 9 دوكتورانت) وقۋعا قابىلداندى. وسى كەزگە دەيىن وقۋدى تامامداعان 2800-دەي تۇلەگىمىز ءتۇرلى قىزمەتتە تابىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
– ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قانداي جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر؟
– بىرىنشىدەن, جاقىندا وسى قىزمەتكە كەلگەننەن كەيىن ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ستۋدەنتتەردەن باستاپ, وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرام, قىزمەتكەرلەر اراسىندا ارنايى ساۋالناما جۇرگىزدىك. ستۋدەنتتەر ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ساي بولەك ساۋالناما وتكىزىلدى. بۇل قادام ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, وقىتۋ جۇيەسىنە زاماناۋي تالاپتارعا ساي ادىستەمەلىك جاڭارتۋلارعا جول اشادى دەپ سەنەمىز.
ەكىنشىدەن, وقۋ باعدارلاماسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولۋ ءۇشىن الەمدىك تاجىريبەلەردى ەنگىزۋ ءاردايىم كۇن تارتىبىندە. مىسالى, ستۋدەنتتەرىمىز تەك ءداستۇرلى يسلامي ءىلىم الىپ قانا قويماي, شەتەلدىك جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردە تاجىريبەدەن وتەدى. سونداي-اق زاماناۋي تەحنولوگيالار, وقىتۋدىڭ ونلاين پلاتفورمالارى, تسيفرلىق كىتاپحانالار جانە ينتەراكتيۆتى وقۋ قۇرالدارى قولجەتىمدى. بۇل ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, ونى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان وتاندىق بىرەگەي يسلامي ۋنيۆەرسيتەت رەتىندە جوعارى ءدىني ءبىلىم بەرۋ سالاسىن زامان تالابىنا ساي ۇزدىكسىز جاڭارتىپ, باسەكەگە قابىلەتتى, رۋحاني جانە زياتكەر تۇلعالاردى تاربيەلەۋدى ماقسات ەتەمىز. بۇل – ءدىني جانە زايىرلى ءبىلىمدى ۇيلەستىرە وتىرىپ, جان-جاقتى دامىعان تۇلعا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى قادام.
– باسەكەگە قابىلەتتى تۇلعا قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتامىز دەدىڭىز. وسى ورايدا ەلشىل, مەملەكەتشىل ءدىندار تاربيەلەۋدىڭ جولى قانداي؟
– ساۋالىڭىز وتە ورىندى. قازىرگى جاھاندىق كەزەڭدە ەلىمىزدەگى رۋحاني دامۋ مەن ۇلت بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ – ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى. ءبىز ءاردايىم الاش زيالىلارىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن ۇلگى ەتەمىز. «يلانباسام, ايتپايمىن, يمانىمنان قايتپايمىن» دەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى سەكىلدى ارداقتى ارىستارىمىز ءدىن مەن ءبىلىمدى قاتار ۇستانىپ, ناسيحاتتاي بىلگەن. ءدىندى جەلەۋ ەتىپ, ەلدى الداۋشى دۇمشەلەردى قاتتى سىناعان اقاڭنىڭ سوزدەرى قازىرگى ۋاقىتتا دا وزەكتى. اسىرەسە جات ءدىني اعىمدار رۋحانياتقا ۇمتىلعان جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاپ, ەل تاريحى مەن ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزگە, مەملەكەت ساياساتىنا قىرىن قاراپ جۇرگەنى بەلگىلى.
بۇل كەلەڭسىزدىككە قاتاڭ ساياسات نە جالاڭ ەموتسيالىق ارەكەت توسقاۋىل بولا المايدى. ءبىز الاش زيالىلارىنىڭ جولىن جاڭعىرتا وتىرىپ, قازاق جاستارىنا ءدىننىڭ دۇرىس نەگىزدەرى مەن شىنايى قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتاۋدى ماقسات ەتەمىز. ستۋدەنتتەرگە تاريح, مادەنيەتىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ ءمان-ماڭىزىمەن قاتار, جات اعىمداردىڭ تۇپكى ماقساتتارىن تۇسىندىرە وتىرىپ, قوعامدىق ساناعا ىقپال ەتۋگە تىرىسىپ كەلەمىز. ياعني وتانشىل, مەملەكەت مۇددەسىن قورعايتىن ءدىندارلاردى ەڭ الدىمەن دۇرىس باعىتتاعى جۇيەلى ءبىلىم مەن بابادان مۇرا بولعان ونەگەلى تاربيە ارقىلى قالىپتاستىرا الامىز.
وسى ورايدا, «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەرگە تەك ءدىني ىلىمدەردى عانا ەمەس, زايىرلى قۇقىق نەگىزدەرى, قازاقستان تاريحى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قۇندىلىقتار, زاڭ, ساياسات, ەكونوميكا, شەشەندىك ونەر, ت.ب. پاندەر وقىتىلاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ساباق بارىسىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحى, مادەنيەتى, سالت-ءداستۇرى, اباي مەن شاكارىم, الاش زيالىلارى مەن ويشىلداردىڭ ەڭبەكتەرىنەن مىسالدار كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل جاستارعا ۇلتتىق, رۋحاني جانە مادەني مۇرالارىمىزدى قۇرمەتتەۋگە, ءوز بويىنداعى قابىلەتتەرىن دامىتىپ, پىكىرىن ايتا الاتىن ءارى جان-جاقتى تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا, مەملەكەتتىڭ زايىرلى قاعيداتتارى مەن ءدىننىڭ رۋحاني ءرولىن قاتار تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز.
– ءدىني قىزمەت پەن ءدىني پەداگوگتىك قىزمەتتىڭ پارقى قانداي؟
– ءدىني قىزمەت پەن ءدىني پەداگوگتىك قىزمەت ەكەۋىنىڭ دە نەگىزگى ماقساتى قوعامدى رۋحاني ساۋاتتاندىرۋ مەن ىزگىلىككە تاربيەلەۋ بولعانىمەن, ولاردىڭ ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى بار. مىسالى, ءدىني پەداگوگيكا تەوريالىق ءبىلىم بەرۋگە باعىتتالعاندىقتان, ونىڭ قىزمەتى ءبىلىم سالاسىندا جۇزەگە اسادى. ال ءدىني قىزمەتتەگىلەر حالىقپەن تىكەلەي قارىم-قاتىناستا بولاتىندىقتان, ءدىندى تاجىريبەدە قولدانۋعا ماشىقتانادى. جالپاق تىلمەن ايتساق, پەداگوگ قىزمەتى ستۋدەنتتەر مەن ءبىلىم الۋشىلارعا نەگىزدەلىپ, حالىقپەن, جاماعاتپەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندار تاربيەلەيدى. ايتا كەتەرلىگى, ءاربىر ءدىن قىزمەتكەرى ءۇشىن پەداگوگتىك قابىلەتتى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى مەشىتتەر مەن ءدىني ورتالىقتاردا حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا ارنالعان كۋرستار مەن دارىستەر وتكىزگەندە وزدەرى ءبىلىم العان پەداگوگيكالىق ءادىس-تاسىلدەردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەت كەشەنىندە وقۋ-تاجىريبەلىك مەشىتى بار.
ءدىني پەداگوگ بولاشاق ءدىن قىزمەتكەرلەرىن تەك بىلىممەن عانا ەمەس, عىلىمي كوزقاراسپەن, زاماناۋي ءبىلىم مەن تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. بۇل قوعامنىڭ رۋحاني تۇراقتىلىعى مەن ءدىن ماماندارىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. سوندىقتان بۇل ەكى باعىت ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى. بىلىكتى پەداگوگ دايىنداعان ءدىني ماماندار قوعاممەن جاقسى جۇمىس ىستەپ, ءدىني قىزمەتتى جوعارى دەڭگەيدە اتقارا الادى. ءوز كەزەگىندە, تاجىريبەلى ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ ناسيحات قىزمەتى پەداگوگتەرگە جاڭا يدەيالار مەن باعىتتاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ءدىني ءبىلىم سالاسىندا قانداي ەلدەرمەن بايلانىستارىڭىز بار؟ جالپى وتارشىلدىق, كەڭەستىك زاماندا سەنىم سالاماتتىلىعى السىرەگەن بىزگە قاي ەل ۇلگى؟
– الەمدە ءدىني ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەن بىرنەشە مەملەكەت بار. اتاپ ايتساق, مىسىر, تۇركيا, مالايزيا, سينگاپۋر, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ت.ب. سونداي-اق كورشى رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان دا ءدىني ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتىپ جاتىر.
ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جاستارىمىزعا ءدىني ءبىلىم الۋعا بولاتىن ەل رەتىندە مىسىردى تاڭداۋىمىز بەكەر ەمەس. سەبەبى يسلام ءبىلىمىنىڭ ءماشھۇر ورتالىعى سانالاتىن ء«ال-ازھار» ۋنيۆەرسيتەتى وسى ەلدە ورنالاسقان. بۇل وقۋ ورنىنىڭ تاريحى X عاسىردان, ناقتىراق ايتقاندا 970 جىلدان باستالادى. ءبىلىم بەرۋ اياسى ءتورت ءمازھابتى دا قامتىعاندىقتان, ول جەرگە شاكىرتتەر الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالادى. كەزىندە ماملۇك مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى بولعان بەيبارىس سۇلتان (1260-1277) مىسىردا يسلام مادەنيەتى مەن ءبىلىمىن وركەندەتۋگە, ء«ال-ازھار» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قايتا جاندانۋىنا ىقپال ەتىپ, ونى نىعايتۋ جولىندا ەرەكشە كوڭىل بولگەن ەرەن تۇلعا رەتىندە تانىمال. بۇل تاريحتى مىسىرلىقتار جاقسى بىلەدى جانە ولاردىڭ قازاق ەلىنە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە. «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلگەن عالىمدار «كەزىندە سىزدەردىڭ بابالارىڭىز بىزگە كومەكتەسكەن, ءبىز سونى قايتارىپ جاتىرمىز» دەپ قۇرمەت ءبىلدىرىپ جاتادى.
ءتۇبىمىز ءبىر تۇركيا ەلى دە ءدىني ءبىلىم بەرۋدە وزىق ەلدەردىڭ ءبىرى. ولاردىڭ ەرەكشەلىگى – زايىرلى جانە ءدىني ءبىلىمنىڭ ۇيلەسىمىندە. تۇركيانىڭ تەولوگيالىق فاكۋلتەتتەرى يسلام عىلىمدارىنا تەرەڭ بويلاپ, سونىمەن قاتار زايىرلى گۋمانيتارلىق پاندەردى دە وقىتادى. تۇركيانىڭ تاجىريبەسى ەلىمىز ءۇشىن پايدالى. سەبەبى ءبىز دە زايىرلى مەملەكەت قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن قوعامدا ءدىني ءبىلىمدى دامىتامىز. سوندىقتان تۇركيانىڭ ءدىن قىزمەتكەرلەرىن دايارلاۋ جۇيەسى مەن ءدىني كادرلاردىڭ قوعامداعى ءرولىن ايقىنداۋ تاجىريبەسى بىزگە ۇلگى.
«نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىندە مىسىر مەن تۇركيادان كەلگەن 24 عالىم, پروفەسسور ساباق بەرەدى. وعان قوسا ارىپتەس وقۋ ورىندارمەن كەلىسىمشارت جاسالعان, ستۋدەنتتەر اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى اياسىندا جانە دوكتورلىق تاعىلىمداما كەزەڭدەرىندە وسى ەلدەرگە بارىپ, ءبىلىم الىپ, تاجىريبە جيناقتاپ قايتادى. زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن يسلام ءبىلىمىن ۇشتاستىرىپ وتىرعان مالايزيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن دە ارىپتەستىك بايلانىستامىز. ولار يسلام ىلىمدەرىن IT تەحنولوگيامەن, ينكليۋزيۆتى بىلىممەن جانە حالىقارالىق تاجىريبەمەن بىرىكتىرۋدە الدىڭعى قاتاردا. سوندىقتان ءدىني ءبىلىمدى زاماناۋي الەمگە بەيىمدەۋ باعىتىندا بىزگە پايدالى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
