تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق – كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ءجيى كوتەرىلىپ جۇرگەن كۇردەلى پروبلەما. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل سايىنعى جولداۋلارى مەن ءتۇرلى جيىنداعى سويلەگەن سوزدەرىندە تۇرعىنداردى الاڭداتقان ماسەلەگە قاتىستى ويىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى جولداۋىندا زورلىق-زومبىلىق جاسايتىن ادامدارعا جازانى كۇشەيتەتىن كەز كەلگەنىن ايتىپ: «وتباسىندا ويران سالاتىندار جازاعا تارتىلماسا, ولار ودان بەتەر باسىنىپ كەتەدى. ال جاپا شەككەندەر مۇلدەم قورعاۋسىز قالادى» دەگەن بولسا, بىلتىر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ القا وتىرىسىندا كەيىنگى ەكى جارىم جىلدا ەلىمىزدە وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان 300 ادام كوز جۇمعانىن, 37 مىڭنان اسا ادام جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانىن, سونداي-اق مۇنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋ ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋدا وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال وسى جىلدىڭ باسىندا گازەتىمىزگە بەرگەن سۇحباتىندا مەملەكەت باسشىسى: «مەن ەلىمىزدە «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنىڭ ورنىعا تۇسكەنىن قالايمىن. سوندىقتان ناقتى جاۋاپ بەرەيىن, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى جازانى قاتايتۋدى تولىق قولدايمىن. سونىمەن قاتار قوعامدا وزبىرلىق پەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە مۇلدەم توزبەيتىن تۇسىنىك قالىپتاسپاسا, زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن اسا قايىر بولمايدى» دەگەن ەدى.
قاراپايىم جۇرتشىلىقتان باستاپ پرەزيدەنت دەڭگەيىندە تالقىلانعان بۇل ماسەلەنىڭ سوڭى اسا ماڭىزدى زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا ىقپال ەتكەنى ءمالىم. بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا بۇل وقيعانى ءاربىر بالا مەن ايەل ءۇشىن جەڭىس دەپ باعالادى.
«مەملەكەت باسشىسى ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى زاڭعا قول قويدى. ءار بالانىڭ بالالىق شاعى الاڭسىز ءارى باقىتتى وتۋگە ءتيىس. اتالعان زاڭ بۇل ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى ۇلكەن قادام», دەدى ول.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى كريمينالداندىرۋعا باعىتتالعان قۇجات قولدانىستاعى زاڭناماعا 70-تەن اسا تۇزەتۋ ەنگىزۋدى كوزدەيتىنىن ايتقان ۋاكىل وتباسىلارعا, بالالارعا كومەك كورسەتۋ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, الدىن الۋ شارالارىن ەنگىزۋ, سونداي-اق بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق ءتۇرى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋعا باعىتتالعان بۇل جۇمىس ۇەۇ, قۇقىق قورعاۋشىلار, قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ ۇسىنىستارى مەن كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋى ارقاسىندا كەلگەن ناتيجە ەكەنىن اتادى.
زاڭدا قوعام تاراپىنان كوتەرىلگەن تالاپتاردىڭ كورىنىس تاپقانىن كورۋگە بولادى. ماسەلەن, ۇرىپ-سوعۋ مەن دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋگە بۇدان بىلاي اكىمشىلىك ەمەس, قىلمىستىق جازا قاراستىرىلاتىن بولدى. ياعني تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىس قاتارىنا جاتقىزۋ, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق تۇرىنە جازانى قاتاڭداتۋ – زاڭداعى نەگىزگى وزگەرىستىڭ ءبىرى.
ماڭىزدى قۇجاتتاعى ادىلدىك اڭساعان جۇرتتىڭ ايىزىن قاندىرعان نورمانىڭ ءبىرى – پەدوفيلدى ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنىڭ بەلگىلەنۋى. بۇدان بىلاي كامەلەتكە تولماعان بالالارعا جىنىستىق تۇرعىدا تيىسكەن ءاربىر ادام قالعان عۇمىرىنىڭ ءبارىن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا وتكىزەدى. بۇل – شىن مانىندەگى ءادىل قوعامنىڭ بەت-بەينەسىن كورسەتكەن شەشىم ەدى.
قۇقىق قورعاۋشى, ادۆوكات ايمان وماروۆا بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا: «وتكەن جىلى قاراعاندى وبلىسىندا ەكى وگەي قىزىنا سەكسۋالدى سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەن ەر ادام ءومىر بويىنا سوتتالدى. ونىڭ مۇنداي جازا الۋىنا بۇعان دەيىن دە سوتتالعانى سەبەپشى بولعان ەدى. ياعني ول رەتسيديۆيست رەتىندە ەڭ جوعارى جازاعا لايىق دەپ تانىلدى. ال شىعىسقازاقستاندىق ز. ەسىمدى ازامات وگەي قىزىن زورلاعانى ءۇشىن 17 جىلعا عانا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ەگەر بۇل ءىس وسى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ورىن العاندا وعان بىردەن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالار ەدى. زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇدان بىلاي مۇنداي قىلمىستار جاسالسا, ادامنىڭ بۇعان دەيىن سوتتالعان-سوتتالماعانىنا قاراماستان, ەڭ اۋىر جازاعا كەسىلەدى», دەدى.
زاڭعا سايكەس ەنگىزىلگەن بۇدان باسقا دا وزگەرىستەرگە كەلسەك, دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرگەن ادامعا 200 اەك (738 400 تەڭگە) ايىپپۇل, نە 200 ساعات قوعامدىق جۇمىسقا جەگۋ نەمەسە 50 كۇنگە قاماۋ جازاسى تاعايىندالادى. ال ايەل مەن بالاعا قول كوتەرگەن ادامعا 80 اەك
(295 360 تەڭگە) ايىپپۇل نە 80 ساعات قوعامدىق جۇمىس نەمەسە 25 كۇنگە قاماۋ جازاسى قاراستىرىلعان. ەگەر مۇنداي ارەكەتتەر كامەلەتكە تولماعان بالاعا, قىزمەتتەگى نەمەسە قوعامدىق بورىشىن ورىنداپ جۇرگەن ادامعا اسا قاتىگەزدىكپەن جاسالسا, باس بوستاندىعىن ەكى جىلعا دەيىن شەكتەۋ نە باس بوستاندىعىنان ەكى جىلعا ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى. ادامدى ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە نەمەسە وعان يتەرمەلەۋگە 5 جىلدان 9 جىلعا دەيىن تۇرمەگە قاماۋ كوزدەلگەن. بۇعان قوسا ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاعاندارعا 200 اەك (738 400 تەڭگە) ايىپپۇل سالىنادى.
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى اياۋلىم ساعىنباەۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭنىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزى ايرىقشا.
«اتالعان قۇجاتتا كوتەرىلگەن باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى بۋللينگ, كيبەربۋللينگ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەنگىزىلۋى. مۇنداي ۇعىمنىڭ پايدا بولۋى مەكتەپكە دەيىنگى جانە جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردەگى بالالار قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. جاقىندا تانىسىمنىڭ بالاسى ءوز سىنىپتاستارى تاراپىنان بۋللينگكە ۇشىرادى. بۇل سول بالا مەن ونىڭ وتباسى ءۇشىن وتە اۋىر كەزەڭ بولدى. وكىنىشكە قاراي, وسىنداي ساتتەردە بالالاردى قولداۋ جونىندە ايتا بەرمەيمىز, مەكتەپتەردە ۇلكەندەردىڭ ارالاسۋىنسىز رەتتەۋگە كومەكتەسەتىن «جاس ۇلان» ۇلگىسىندەگى قوعامدىق بىرلەستىكتەر جوق», دەيدى ول.
ساراپشى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ەندىگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن جۇمىس – بۇل باستامالاردى اقپاراتتىق قولداۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«زاڭنىڭ ءاربىر تارماعىن ۇيدە, ءبىلىم مەكەمەلەرىندە, جۇمىستا, ساراپشىلىق الاڭداردا, باق پەن الەۋمەتتىك جەلىدە تالقىلاۋ قاجەت. ەشكىمدى ماقتاپ-ماداقتاۋ كەرەك ەمەس, ءاربىر ادام ەشقانداي بوياماسىز, ۇيالماي-قىسىلماي, زاڭ تالاپتارى تۋرالى ويىن اشىق ايتقانى دۇرىس. قوعامداعى ءاربىر جان جاسىنا, جىنىسىنا, ەتنوستىق جانە ءدىني سيپاتىنا قاراماستان, زاڭ نورمالارىن بىلۋگە ءتيىس», دەپ ويىمەن ءبولىستى ا.ساعىنباەۆا.
ال ساياساتتانۋشى ورازعالي سەلتەەۆتىڭ ايتۋىنشا, اتالعان زاڭنىڭ قابىلدانۋى – تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى بۇكىل قوعام مەن جاۋاپتى ورگانداردىڭ بىرلەسكەن جانە كەشەندى كۇرەسى باستالعانىن بىلدىرەدى.
«ەلىمىزدەگى ءاربىر ايەل مەن ءاربىر بالا ءوز قۇقىقتارىنىڭ زاڭمەن قورعالعانىن بىلۋگە, وزدەرىن تولىقتاي قاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس. ال ايەلدەر مەن بالالارعا قارسى جاسالىپ جاتقان كەز كەلگەن زورلىق-زومبىلىق ءتۇرىن كورگەن ادام ءۇنسىز قالماي, زاڭسىزدىقتىڭ جولىن كەسۋگە اتسالىسۋعا ءتيىس. ءبىز وسىلاي بىرىگىپ ارەكەت قىلعاندا عانا اتالعان قوعامدىق كەسەلدى جەڭە الامىز. بۇل ەلىمىزدىڭ دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى», دەيدى ساياساتتانۋشى.
ساراپشىلار وتباسىلىق جانجالداردىڭ پايدا بولۋىنا كوبىنە-كوپ ماتەريالدىق جاعداي, ماسكۇنەمدىك, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردىڭ تومەندىگى سەكىلدى جايتتار سەبەپ بولاتىنىن ايتادى. قازىرگى كۇنى ينتەرنەت بارلىق ادام ءۇشىن قولجەتىمدى. ال ول جەردە الكوگولدى, ويىنقۇمارلىقتى, زورلىق-زومبىلىق كورىنىستەرىن, پورنوگرافيانى ناسيحاتتاۋ كەڭ ەتەك العان. ماسەلەن, قۇقىق قورعاۋشى سالتانات تۇرسىنبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەسكە بارلىعى بەلسەندى اتسالىسۋعا ءتيىس.
«پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, مينيسترلىك باسشىلارى ءوز قىزمەتتەرىنىڭ ناتيجەلىلىگىن كورسەتۋ, حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ءۇشىن قوعام بەلسەندىلەرى مەن اتا-انا كوميتەتتەرى وكىلدەرىن شاقىرىپ, ءاربىر وڭىردە قانداي پروبلەما بار ەكەنىن تەكسەرۋى كەرەك. ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار ءوزارا تىعىز جۇمىس ىستەپ, حالىق اراسىنا كوپ شىعۋى قاجەت. قاجەت بولسا, اۋىلدىق جەرلەرگە بارىپ, وتباسىلىق جانجالداردىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىس», دەيدى ول.
ءيا, تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن ماسەلەنى ءبىر كۇندە جويىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس. وعان قاجىرلى ەڭبەك پەن قايرات كەرەك. ەڭ باستىسى, پرەزيدەنتىمىز اتاپ وتكەندەي, وزبىرلىق پەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە مۇلدەم توزبەيتىن تۇسىنىك قالىپتاسپاي, زاڭعا ەنگىزىلگەن بۇل ءتيىمدى وزگەرىستەردەن اسا قايىر بولمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى, قاۋىپسىز قوعامنىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن ءاربىر تۇرعىن ەڭ الدىمەن وزىنەن باستاپ زاڭدى قۇرمەتتەپ, وزگەلەردى دە بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا شاقىرعانى ابزال. سوندا عانا زاڭ ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەيدى, ناتيجەسى كوزگە كورىنەدى.
