قىلمىستىڭ ازايۋ ءۇردىسى بايقالادى

جاقىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆ جىل باسىنان بەرى قىلمىس­تىڭ تومەندەۋى بايقالاتىنىن باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق – 5,5 مىڭعا, قىلمىس 10 مىڭعا ازايعان. سونداي-اق جىل باسىنان بەرى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جولىن كەسۋ 40 پايىزعا ارتقان. كولىك جۇرگىزۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان جۇرگىزۋشىلەر 32 پايىزعا وسسە, ولاردىڭ قاتارىندا ماس كۇيدە رۋلگە وتىرعانى ءۇشىن جاۋاپقا تار­تىلعان ازاماتتار دا بار. ىزدەۋدە جۇرگەن 1,6 مىڭنان اسا قىلمىسكەر ۇستالسا, ولاردىڭ 158-ىنە شەتەلدە قولىنا كىسەن سالىنعان.

ەڭ ماڭىزدىسى, وسى ۋاقىتقا دەيىن قوعام ۇزاق كۇتكەن تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىق جانە كامەلەت جاسقا تول­ما­عاندارعا قاتىستى جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جازانى قاتايتۋ تالابى ەسكەرىلدى. ءسويتىپ, تالاي جىلدان بەرى زاڭ شىعارۋشىلار مەن ساراپشى مامانداردىڭ ايتىس-تارتىسىنان اسا الماي جۇرگەن بىرقاتار باپ قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلدى. ماسەلەن, بىلتىر ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, ايەلدەر مەن بالالاردى قورعاۋ, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىسپەن كۇرەس جانە جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى بىرقاتار نەگىزگى باعىتتاعى جۇمىسىن ەداۋىر كۇشەيتتى. بيىل پوليتسياعا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى 100 مىڭعا جۋىق حابارلاما كەلىپ تۇسكەن. سونىڭ ىشىندە 72 مىڭ قورعاۋ نۇسقاماسى, سونداي-اق 16 مىڭ جاعدايعا سوت شەشىمدەرى قابىلداندى. ىشكى ىستەر ورگاندارى قوعامدىق ورىنداردا قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدە كۇشەيتىلگەن جۇمىستى جالعاستىرىپ جاتىر. كۇن سا­يىن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قورعاۋعا 14 مىڭ پوليتسيا جانە ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى شىعادى. جىل باسىنان بەرى قاراي 8 رەت وتكىزىلگەن «قۇقىقتىق ءتارتىپ» وپەراتسياسى شەڭبەرىندە قىلمىس­تىق قۇقىق بۇزۋشىلىق سانى 6%-عا, سونىڭ ىشىندە كوشەلەردەگى قىلمىس 7%-عا تومەندەگەن. ەلىمىزدە تىركەلگەن 12 ملن اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا 91 مىڭ ادام جاۋاپقا تارتىلىپتى. بۇعان قوسا ءموبيلدى جۇيەلەر كومەگىمەن 11 ايدا جولداردا 1,02 ملن-نان اسا جىلدامدىق رەجىمىن بۇزۋ فاكتىسى تىركەلدى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن توتەنشە جاعدايلار جۇيەسىن رەفورمالاۋ اياسىندا ەنگىزىلگەن جاڭا تاسىلدەر مەن زاڭنا­ما­لىق قۇجاتتارداعى كورىنىس تاپقان وزگەرىستەر دە كوپ. مىسالى, بيىل بالا­لار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستى بولدىرماۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. اتاپ ايتساق, 12 مىڭنان اسا پروفيلاكتيكالىق شارا وتكىزىلىپ, ءاربىر مەكتەپكە يۋۆەنالدى پوليتسيا قىزمەتكەرى بەكىتىلدى. ولار قۇقىقتىق دارىستەر وقىپ, بالالاردى قۇقىقتىق مادەنيەتكە تاربيەلەپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى ينتەرنەتتەگى 35 مىڭنان اسا زاڭسىز رەسۋرس انىقتالسا, ونىڭ ىشىندە سۋيتسيد پەن زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتايتىن 127 سايت بۇعاتتالعان.

بىلتىر ەلدە تىركەلگەن جالپى قۇقىق بۇزۋشىلىق سانى 132 995 بولسا, بيىل ون ءبىر ايداعى تىركەلگەن ىستەر 127 313-كە جەتكەن. ايتكەنمەن بىلتىر مەن بيىلعى قۇقىق بۇزۋشىلىق ستاتيستيكاسىن سارالاي كەلە ەلدەگى كەيبىر قىلمىستاردىڭ وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم ارتقانىن دا اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن, بىلتىر تىركەلگەن اسا اۋىر قىلمىس سانى – 2 402, بيىل 11 ايدا بۇل ساناتتاعى قىلمىس 2 937-گە جەتكەن. بىلتىر ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە دەيىن جەتكىزۋگە قاتىستى 718 فاكتى انىقتالسا, بيىل وسىنداي 746 ءىس تىركەلگەن. بۇدان باسقا, دەنساۋلىققا ابايسىزدا زيان كەلتىرۋ بىلتىر 103 بولسا, بيىل مۇنداي 109 ءىس بار. ال قورقىتۋ بابىمەن بىلتىر – 164, بيىل 173 ءىس كورسەتىلگەن. زاڭنىڭ قاتايعانىنا قاراماستان 16 جاسقا تولماعان اداممەن جىنىستىق قاتىناس نەمەسە سەكسۋالدىق سيپاتتاعى وزگە دە اركەتتەر جاساۋ بىلتىر 279 بولسا, بيىل 317 ىسپەن ارتىپ كەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ادام ۇرلاۋعا قاتىستى بىلتىر 42, بيىل 74 ءىس تىركەلگەن. ادام ساۋداسى دا وسكەن. ايتالىق, بىلتىر بۇل باپپەن – 8, بيىل 16 ءىس قوزعالعان. كامەلەتكە تولماعان ادامدى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋعا تارتۋ ءىسى بىلتىر – 11, بيىل 22-گە جەتتى. كامەلەتكە تولماعانداردى جەزوكشەلىكپەن اينالىسۋعا تارتۋ بىلتىر – 5, بيىل 15-كە ءوسىپ كەتكەن. سونداي-اق الاياقتىق, تەر­روريزمدى ناسيحاتتاۋ, تەررورلىق ارە­كەتتى جاساۋعا اشىق شاقىرۋ, تەرروريزم اكتىسى تۋرالى جالعان اقپارات تاراتۋ, بۇزاقىلىق, ەسىرتكى زاتتارىمەن زاڭسىز جۇمىس ىستەۋ, جەزوكشەلىكپەن اينالىسۋعا تارتۋ, وكىلەتتىگىن اسىرا پايدالانۋداعى كەيبىر قىلمىس تۇرلەرى دە ارتقان.

قالاي دەسەك تە, زاڭنامالىق نورما­لار­دىڭ قاتاڭداتىلۋى مەن ىشكى ىستەر سا­لاسىنداعى رەفورمالار ەل ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىمدى نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. دەگەنمەن قوعامداعى تىنىشتىقتى ساقتاپ, كريمينوگەندىك جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا قۇقىق قورعاۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرى عانا ەمەس, تارتىپكە باعىنىپ, تاربيە تىزگىنىن وتباسىندا ساقتاۋ دا وڭ ىقپال ەتەتىنىن ەستە شىعارماعان ابزال.