كورشى ەلدىڭ بيزنەس كليماتى قانداي؟

فورۋم سپيكەرى, وزبەكستانداعى «Biz Network» كومپانيالار جەلىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ساردار مۇحامەدقاليەۆ ەكى ەل اراسىنداعى ءداستۇرلى تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناستاردى, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سترا­تە­گيالىق ارىپتەستىكتى اتاپ ءوتتى. «ەكى حالىقتىڭ تابيعاتىندا دا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن ۇندەستىكتەر جەتەدى. ىشكى نارىعى دا ءبىر-بىرىنە تارلىق ەتپەيدى» دەيدى ساردار مۇحامەدقاليەۆ.

«وزبەكستان كاسىپكەرلەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا, اسىرەسە جەڭىل ونەركاسىپ پەن تۇرمىستىق تەحنيكا وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا سالسا, قازاق كاسىپكەرلەرى كورشى ەلدىڭ قۇرىلىس سەگمەنتىن باعىندىرۋعا تالپىنىس جاساپ جاتىر. بانك نارىعىندا باسەكەلەستىك ءوسىپ كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا نەسيە كارتالارى سەگمەنتىندە ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە جاڭا ويىنشى پايدا بولدى. حالىققا كرەديت بەرۋ بولiگiندە بانكتەر نەگiزiنەن شاعىن نەسيەنi قولدانادى, سونداي-اق بiرiنشi كەزەكتە شاعىن جانە ورتا بيزنەستi قوسا العاندا, كورپوراتسيا­لار ءۇشiن ۇسىنىستاردىڭ سانى ءوسىپ جاتىر», دەيدى ول.

سپيكەر وزبەكستاندا يسلامدىق قارجى­لاندىرۋ ونىمدەرىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى. بىرقاتار كومپانيا قازىردىڭ وزىندە يسلامدىق قارجى ونىمدەرىن ساتادى, ونىڭ ىشىندە مۋراباحا تاجىريبەسىن قولدانادى ەكەن. ونىڭ شەڭبەرىندە قانداي دا ءبىر وزبەك بانكى مامىلەنىڭ كەپىلى بولىپ سانالادى. سونداي-اق اۆتوموبيلدەردى ءبولىپ ساتۋ قىزمەتتەرى تانىمال, بۇل سەگمەنتتەگى مامىلە سانى جىلىنا 1 ملن-عا جەتەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەلدەر اراسىندا شەشىلمەگەن ماسەلە جوق, تەك ورتاق مىندەتتەر بار.

الەمدىك ەكونوميكا جانە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اكىمجان ارۋپوۆ تا پەرسپەكتيۆا مەن مۇم­كىن­دىكتەر تۋرالى ايتتى.

ء«بىرىنشىسى – ترانزيتتىك-كولىكتىك, لوگيستي­كالىق كونسورتسيۋمدى دامىتۋ. ورتالىق ازيا – ۇلى جىبەك جولىنىڭ ماڭىزدى بولىگى جانە بۇل كونسورتسيۋمنىڭ دامۋى ەڭ الدىمەن ورتالىق ازيانىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. ەكىنشى مۇمكىندىك – ەكى ەلدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءوڭىردىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋمىن قۇرۋ. بۇل جەردە ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. ماسەلەن, قازاقستان مەن وزبەكستاننان مامانداردى, سونداي-اق ينۆەستيتسيالاردى تارتا وتىرىپ, قىرعىزستان اۋماعىندا قامبار اتا گەس-ءىن سالۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار مەن ەنەرگەتيكانىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن نەگىز پايدا بولادى, بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكالارىمىزدى ءوزارا ساۋدانى دامىتۋعا عانا ەمەس, ەكونوميكالىق كووپەراتسيا مەن ودان كەيىنگى ينتەگراتسيانىڭ قانداي دا ءبىر نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋعا ىنتالاندىرادى», دەپ مالىمدەدى ينستيتۋت ديرەكتورى.

مەملەكەتتەر ينتەگراتسياسىنىڭ تاعى ءبىر مىسالى تۇركىستان وبلىسىنداعى ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانىڭ حالىقارالىق ورتالىعىن سالۋ جوباسى بولۋى مۇمكىن. مۇندا ساۋدا عانا ەمەس, بىرلەسكەن ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار دا داميتىن بولادى. سونىمەن قاتار ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارىندا ءبىر-بىرىمەن ۇيلەستىرىپ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باعىتتار دا بارشىلىق.

«وزبەكستاندا دا, قازاقستاندا دا پايدالى قازبالار بار. بۇل جەردە ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە كومەكتەسە الار ەدىك. ماسەلەن, وزبەكستان تاراپىنان شەكارالاس وڭىرلەردە ۋراندى بارلاۋ, يگەرۋ جانە ءوندىرۋ سياقتى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن قازاقستان ماماندارىنا سۇرانىس بار. ءبىز وسى باعىتتا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي الامىز», دەيدى ارۋپوۆ.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازىر وزبەك­ستانداعى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى وڭ دەپ باعالاۋعا بولادى. ەل باسشىلىعى بەلگىلى ءبىر شارالار قابىلداعاننان كەيىن – ءبىرىنشى كەزەكتە ۆاليۋتانى ايىرباستاۋعا رۇقسات بەرگەننەن كەيىن ەلگە شەتەلدەن ينۆەستيتسيا بەلسەندى تۇردە قۇيىلا باستاعان. سوڭعى 6-7 جىلدا شەتەلدىك كومپانيالار كوپتەپ كەلگەن. ەگەر بۇرىن «Procter & Gamble» نەمەسە «Unilever» سياقتى الەمدىك الىپتار ەلدەن كەتىپ, تەك ديستريبيۋتورلار ارقىلى جۇمىس ىستەسە, قازىر ولار قايتا ورالىپ, وزبەكستاندا كەڭسەلەرىن قايتا اشقان. ماركەتولوگ ازيزبەك ءيۋسۋپوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بىرەر جىلدا وزبەك جانە قازاق ينۆەستورلارى قۇرىلىس, ريتەيل نارىعىنا كوپتەپ قارجى سالا باس­تادى. ءتىپتى قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ءبىرى تەلەديدارداعى جارناما بەرۋشىلەردىڭ وندىعىنا كىرىپ ۇلگەرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, وزبەكستان نارىعى شىنىمەن دە وتە ەرەكشە جانە ءتىپتى ويىن ەرەجەلەرى بويىنشا دا, تۇتىنۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقى بويىنشا دا ءبىزدىڭ نارىقتان ەرەكشەلەنەدى.

«بىزدە ءمونوتىلدى ەل بار. حالىقتىڭ شامامەن 97%-ى وزبەك تىلىندە سويلەيدى. ەگەر قازاقستاندا ورىس ءتىلىنىڭ كوممۋنيكاتسياداعى ۇلەسى ءالى دە بولسا جوعارى بولسا, وزبەكستاندا ولاي ەمەس. تەلەشوۋدىڭ 95%-دان استامى تەك وزبەك تىلىندە جۇرەدى. وڭىرلەردىڭ ءبىر بولىگىندە, مىسالى, سامارقاند پەن بۇحارادا جەرگىلىكتى حالىق نەگىزىنەن تاجىك تىلىندە سويلەيدى. برەندتەر تۇتىنۋشىمەن كوممۋنيكاتسيا قۇرعان كەزدە مىندەتتى تۇردە وسىنى ەسكەرۋلەرى قاجەت», دەيدى ساراپشى.

«BI Group» حولدينگى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا تاشكەنتتە ءوزىنىڭ العاشقى جوباسىن جاريالادى. مۇناي مەن سۋدى تازارتۋعا ارنالعان ءتۇرلى حيميالىق رەاگەنتتەردى وندىرەتىن وتاندىق «EASY 860» كومپانيا­سىنىڭ دا ءوز فيليالىن اشقانى اقپارات قۇرالدارىندا ايتىلىپ جاتتى. قازاقستان بيزنەسمەندەرى ءۇشىن سامارقاند, بۇحارا, حيۋا جانە تاشكەنت وبلىسىنداعى تۋريستىك جوبالار دا تارتىمدى بولىپ سانالادى.

فورۋم سپيكەرلەرىنىڭ ءبىرى, «BI Group» وكىلى اسان-ءالى جۇماباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن وزبەكستاندا جىلجىمايتىن م ۇلىك ازاماتتار اراسىندا دا, ينۆەستورلار اراسىندا دا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. قازاقستاندا ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرىنىڭ سانى وزبەكستانداعىدان ورتاشا العاندا جوعارى. 2023 جىلى قازاقستاندا 371 مىڭ تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەسى جاسالعان, بۇل وزبەكستانداعىدان ءسال كوپ (342 مىڭ مامىلە). تۇرعىن ءۇي جىلجىمايتىن م ۇلىگىنە سۇرانىس ەكى ەلدە دە حالىقتىڭ بەلسەندى ۋربانيزاتسياسى جانە ءوسۋى ەسەبىنەن ىنتالاندىرىلادى.

«ەكى ەلدىڭ قۇرىلىس يندۋسترياسىندا ءبىراز ەرەكشەلىكتەر بار. كورشىلەرىمىز قۇرى­لىس­تىڭ باستاپقى كەزەڭىن قازاقستاندىق ينۆەستورلارعا تاپسىرسا, ەكىنشى, ءۇشىنشى كەزەڭىن وزدەرىنە تاپسىرۋعا باسىمدىق بەرەدى. سەبەبى كورشى ەلدىڭ قۇرىلىسشىلارى بۇل باعىتتا ماماندانعان جانە جۇمىس كۇشى دە ارزان. ەكىنشى ەرەكشەلىك, وزبەك نارىعىندا ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي يپوتەكالىق باعدارلامالار از, ءبىراز قوزعالىس بار. يپوتەكا نارىعىن نەسيەلەندىرۋگە مۇددەلى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قاتارى ءوسىپ كەلەدى. دەمەك قازاق ينۆەستورلارىنا بيزنەسىن ارتاراپتاندىرۋعا دا مۇمكىندىك بار دەگەن ءسوز», دەيدى اسان-ءالى جۇماباەۆ.

الماتى