ەلدە جالعىز اسكەري وقۋ ورنى بولدى
ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرۋعا اتسالىسقان ادامداردىڭ ءبىرى – گەنەرال-مايور مارات نۇعىمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, العاشقى جىلدارى ەلدە اسكەري سالاعا قاجەتتى بىلىكتى وفيتسەرلەر دە, اسكەري وقۋ ورىندارى دا بولعان جوق. بۇرىنعى وفيتسەرلىك قۇرامنىڭ باسىم بولىگىن قۇراعان وزگە ۇلت وكىلدەرى شەتىنەن ءوز تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارىپ جاتقان كەز. ول ۋاقىتتا ەلىمىزدە جالعىز اسكەري وقۋ ورنى – الماتى جوعارى جالپى اسكەري ۋچيليششەسى عانا. بۇل – بۇگىنگى س.نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى. م.نۇعىمانوۆتىڭ ءوزى دە سول ۋاقىتتا ريگادا اسكەري قىزمەت ەتىپ جاتقان. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, حالىق قاھارمانى, ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ شاقىرۋىمەن تۋعان جەرگە ورالعان ول اتالعان ۋچيليششە باستىعىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە قىزمەتكە كىرىسكەنىن ايتادى.
مارات سەرالى ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل وقۋ ورنىندا ەكى ماماندىق بويىنشا عانا كادر دايارلايتىن. الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن تەرريتورياسى بار, بەس مەملەكەتپەن شەكتەسەتىن الىپ ەلدىڭ قاجەتىن جالعىز وقۋ ورنى قالاي وتەي قويسىن؟ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ جانە ۋچيليششە باسشىلىعىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ماماندىقتار سانىن 11-گە جەتكىزىپتى. اتاپ ايتقاندا, موتواتقىشتار, تانكيستەر, ارتيللەريستەر, بايلانىسشىلار, زىمىران-ارتيللەريالىق قارۋ مەن تىل وفيتسەرلەرى, ت.ب. دايارلانا باستايدى.
«پولكوۆنيك اناتولي ماكاۋسوۆ ەسىمدى ۋچيليششە باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولدى. سول كىسى قىسقا ۋاقىت ىشىندە جاڭا ماماندىقتاردىڭ باعدارلامالارىن جاساپ شىقتى. مىنە, وسىلايشا ءبىز قارۋلى كۇشتەرىمىزگە كادر دايارلاۋدا بىرتىندەپ العا باستىق. ەش نارسە ءبىر كۇندە بولمايدى عوي. قازىر ءتۇرلى مەملەكەتتەردە اسكەري جارىستار, وقۋ-جاتتىعۋلار ءوتىپ جاتادى. سوندا ءبىزدىڭ تانكيستەرىمىز, وزگە دە اسكەري قىزمەتشىلەرىمىز ۇنەمى ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءبارى – سول العاشقى كەزدەن باستاپ مامان دايارلاۋدى جاقسى جولعا قويعاننىڭ ارقاسى», دەيدى م.نۇعىمانوۆ.
گەنەرال-مايوردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قازاق ەلىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى زامان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىنداي جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ وتىر. بۇعان دالەل – اسكەرلەرىمىزدىڭ بۇۇ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرى قاتارىندا الەمنىڭ ءار جەرىندەگى وتتى نۇكتەلەرگە بارىپ, جالپى دۇنيەدەگى قاۋىپسىزدىككە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتۋى.
«قازاق جاۋىنگەرلەرى يراكتا, سيريادا, افريكا ەلدەرىندە بۇۇ بىتىمگەرلەرى قاتارىندا تىنىشتىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا اتسالىسىپ ءجۇر. ال بيىل ەلىمىز دەربەس بىتىمگەرلەر قۇرامىن گولان جوتالارىنا جىبەرگەنىن بىلەسىزدەر. بۇۇ تاراپىنان مۇنداي سەنىمنىڭ ارتىلۋى – اسكەرىمىزدىڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكەنىن, وسكەنىن بىلدىرەدى», دەگەن ول بۇل سالادا ءبىر اتتەگەن-اي دەيتىن جاعداي بار ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
«كەڭەس زامانىنان كەيىن قولدان شىعارىپ الا جازداعان تۇسىمىزدىڭ ءبىرى – اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەنىڭ ناشارلاپ كەتۋى. قازىرگى جاستار اسكەرگە بارۋدان قاشادى. ءبىز ولارعا بالا كۇنىنەن اسكەري بورىشىن وتەۋ ەر جىگىت ءۇشىن مارتەبە ەكەنىن ساناسىنا قۇيۋعا ءمان بەرمەي قالدىق. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءبىز, اسكەري سالا ارداگەرلەرى ۇيدە قاراپ جاتپاي, مەكتەپ وقۋشىلارىمەن, جاستارمەن كەزدەسىپ, ولاردى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ, ەل ءۇشىن تەرىن دە, قانىن دا توككەن باتىر بابالارىمىزدى دارىپتەۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىز. ەگەر كەيىنگى ۇرپاق وتانشىل بولسا, قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگى جارقىن, كەرەگەسى بەرىك بولادى», دەپ ويىن تۇيىندەدى.
الەمدە 58-ورىندامىز
ءيا, ءبىز قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قالىپتاستىرۋ جولىنان ءساتتى وتتىك دەۋگە نەگىز بار. الايدا زامان دا ءبىر ورىندا تۇرماعانى بەلگىلى. جىل وتكەن سايىن جاڭا قاتەرلەر بوي كورسەتىپ, دۇنيەنىڭ تىنىشتىعىن الىپ تۇر. وسى ورايدا قازاق ەلىنىڭ اسكەرى ءتۇرلى قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋعا قانشالىقتى قاۋقارلى؟ اسكەري ساراپشى امانگەلدى قۇرمەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, «قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ بۇگىنگى الەۋەتى قانداي؟» دەگەن سۇراققا ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرۋ قيىن. ءيا, ەل بيۋدجەتىنەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قارجى ءبولىنىپ جاتىر. العا قويىلعان جوسپار بويىنشا جىل سايىن قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ تەحنيكاسىن, قۇرال-جابدىقتارىن بىرتىندەپ جاڭعىرتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. 2030 جىلعا دەيىن قارۋ-جاراعىمىز بەن اسكەري تەحنيكامىزدى جاڭالاپ الۋ جوسپاردا تۇر.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«دەگەنمەن قارۋلى كۇشتەردىڭ الەۋەتى مىقتى بولۋى ءۇشىن, مەنىڭشە, ارميا مەن حالىقتىڭ اراسىنداعى ءوزارا رۋحاني, ماتەريالدىق بايلانىستار وتە مىعىم بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازىر قارۋلى كۇشتەردە سۋيتسيد سەكىلدى ءتۇرلى كەلەڭسىز جاعدايلار تىركەلىپ جاتىر. اسكەري پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتى بويىنشا, كەيىنگى جىلدارى 90-نان اسا سۋيتسيد وقيعاسى تىركەلگەن. بۇل – جاقسى كورسەتكىش ەمەس. وفيتسەرلەر دە مەرت بولىپ جاتىر. مىسالى, كۇزدەن بەرى بىرنەشە وفيتسەردىڭ قازاسىن ەستىدىك. مۇنداي جاعدايدا ارميانىڭ جالپى الەۋەتىنىڭ جوعارى بولۋى قيىن. حالىق پەن ارميانىڭ اراسىنداعى بايلانىس جاقسى بولماسا, ساربازداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كوڭىلدەن شىقپاسا, قارۋلى كۇشتەردىڭ ساپاسى دا تومەندەي بەرەدى. بىراق كەيبىر الەمدىك رەيتينگتەردە اسكەرىمىزدىڭ قۋاتى 58-ورىندا دەپ جاتىر. ال نەگىزىندە قارۋلى كۇشتەردىڭ الەۋەتىنە ناقتى باعا تەك سوعىس جاعدايىندا عانا بەرىلەدى. ونىڭ بەتىن ءارى قىلسىن. سوندىقتان مەن اسكەرىمىزدىڭ الەۋەتىن جوقتان ءتاۋىر دەپ باعالايمىن جانە الداعى ۋاقىتتا دامي بەرەدى دەگەن سەنىممەن قارايمىن», دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قاسىم حاننىڭ تۇسىندا 200 مىڭ اتتى اسكەر شىعارا الاتىن دەڭگەيگە جەتكەنىمىز, حح عاسىردىڭ باسىندا الاش اسكەرى قۇرىلعانىن بىلەمىز. الايدا اسكەري عىلىمداعى تۇراقتى كلاسسيكالىق ارميانى ءبىز تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا قالىپتاستىردىق. ال ونىڭ زاماناۋي سىن-قاتەرگە, تەگەۋرىندەرگە توتەپ بەرۋ قابىلەتى – باسقا ماسەلە.
«البەتتە, قۋاتتى اسكەردىڭ ارتىندا قۋاتتى اسكەري-وندىرىستىك كەشەن تۇرادى. ءبىز, شىنىن ايتقاندا, ءىرى اسكەري ءوندىرىس كەشەنىن قالىپتاستىرعان جوقپىز. ەلىمىزدە شىعارىلىپ جاتقان اسكەري تەحنيكالار مەن قۇرال-جابدىقتار ارميا ءۇشىن پايدالى بولعانمەن, شەشۋشى كۇشكە يە ەمەس, – دەيدى ا.قۇرمەت ۇلى. – مىسالى, ءبىز سنارياد وندىرە المايمىز, تانك شىعارمايمىز. بىزدە زىمىران ءوندىرىسى جوق. ءتىپتى قازىرگى زاماناۋي ۇرىستا وتە كوپ قولدانىلاتىن درونداردى دا قۇراستىرۋ جاعىنان ءالى كەمشىنبىز. ءيا, بىزدە بروندى كولىك, تانك جوندەيتىن زاۋىت, ەلەكتروندى قۇرال-جابدىق وندىرەتىن ورىندار بار. دۇركىندەتىپ اتاتىن قوندىرعىلاردى ازدى-كوپتى قۇراستىرىپ تا ءجۇرمىز. پەتروپاۆلدا شاعىن كاتەرلەر جاسايمىز. پاترون زاۋىتىن ىسكە قوستىق. وعان دا شۇكىر ەتۋ كەرەك. بىراق بۇل سالانى ءدال تۇركياداعى سەكىلدى ۇلكەن تابىس اكەلەتىن جانە ءىرى عىلىمي جەتىستىكتەرگە باستايتىن مىقتى ينجەنەرلەردىڭ باسىن قوساتىن كلاستەر حالىنە جەتكىزە العان جوقپىز».
وسى ورايدا «قازاق ەلىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى رەسەيدىڭ اسكەري-وندىرىستىك كەشەنىنە تاۋەلدى» دەگەن اڭگىمە كوپتەن ايتىلىپ كەلەدى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, بۇعان دەيىن جاسالعان كەلىسىمدەر نەگىزىندە ءبىز ءالى كۇنگە رەسەيدەن اسكەري تەحنيكا الىپ جاتقانىمىز راس. الايدا قورعانىس ونەركاسىبى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىز تەك رەسەيمەن عانا بايلانىپ قالعان دەپ ويلاماۋ كەرەك.
ء«بىزدىڭ فرانتسيا, يزرايل مەملەكەتتەرىمەن جاقسى ىنتىماقتاستىعىمىز بار. تۇرىكتەرمەن دە بەرىك بايلانىس ورناتىپ جاتىرمىز. كەيىنگى كەزدە قازاق نارىعىنا قىتايلىق كومپانيالار دا قىزىعا باستادى. سوندىقتان بۇل سالادا كوپۆەكتورلى باعىتتى ۇستانامىز. بىراق سوعان قاراماستان ءبىز قارۋلى كۇشتەردەگى نەگىزگى تەحنيكانىڭ كوبىن تولىق جاڭعىرتا العان جوقپىز. مىسالى, بۇل تانكتەرىمىزگە قاتىستى. ءيا, جاڭعىرتىلعان, جەتىلدىرىلگەن ت-72 تانكتەرىن ءالى دە قولدانامىز. بىراق قانشا دەگەنمەن ولار – اقش-تىڭ «ابرامسى», نەمىستىڭ «لەوپاردى» نەمەسە اعىلشىننىڭ «چەللەندجەرى» ەمەس. وسىعان قاراپ, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە رەسەيگە تاۋەلدىمىز دەپ ايتۋعا نەگىز بار. بىراق ءبىز تەحنيكالارىمىزدى جاڭعىرتۋمەن شەكتەلىپ قالماي, اسكەري الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋدىڭ جان-جاقتى جولىن ىزدەۋىمىز كەرەك», دەيدى ول.
ەل باسىنا كۇن تۋسا...
ا.قۇرمەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قانشا جەردەن بەس قارۋىمىز ساي دەگەنمەن, ناقتى وقيعا كەزىندە جاعداي كۇرت وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن.
«ماسەلەن, سيريانىڭ قارۋلى كۇشتەرى جاتتىققان ارميالاردىڭ ءبىرى ەدى. بىراق اسكەردەگى جەمقورلىق, ادامدى باعالاماۋ, ونىڭ ىشكى قالاۋىمەن ساناسپاۋ, دۇرىس اقى تولەمەۋ سەكىلدى كوپتەگەن فاكتوردىڭ سالدارىنان كۇنى كەشە جەمە-جەمگە كەلگەندە ارميانىڭ تاراپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتى. سول سياقتى وقيعا اۋعانستان ارمياسىندا دا بولعان. قاعاز جۇزىندە ءبىرشاما ءتاۋىر دەپ ەسەپتەلگەن ارميالار وسىلاي بىرنەشە كۇن ىشىندە قارسىلىق كورسەتۋگە جاراماي, ءىزىم-عايىم جوعالدى. ال ۋكرايناداعى سوعىسقا كەلسەك, ول ەلدىڭ ارمياسىن ەشكىم الەمدەگى ەكىنشى مىقتى قارسى تۇرادى دەپ ويلاعان جوق. ءتىپتى كوپتەگەن ساراپشى بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە تاس-تالقانى شىعادى دەگەن كوزقاراس ايتقان. بىراق ءىس جۇزىندە حالىق بولىپ ورەتۇرەگەلگەننەن كەيىن جانە ولار ءوز ارمياسىن ءبىراۋىزدان قولداپ, تىرەك بولا بىلگەنىنىڭ ارقاسىندا ءالى كۇنگە قارسىلاسىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار زاماناۋي سوعىستىڭ دا ءتۇرى وزگەرگەنىن ەسەپكە الۋ كەرەك. قانداي دا ءبىر ەلدى السىرەتۋ ءۇشىن وعان قارسى گيبريدتى امالدار قولدانىلادى. ول دەگەنىڭىز – ديۆەرسانتتار, ءتۇرلى جەكە ادامدار, سەپاراتيستىك كوزقاراستاعى ادامدار, ەل ءىشىن دۇرلىكتىرەتىن اقپاراتتار, ادامنىڭ ساناسىن ۋلايتىن ءتۇرلى امال-ايلالار. ونى قالاي ۇسىنادى, قالاي حالىققا جەتكىزەدى, ونى قالاي قابىلدايدى دەگەنگە بايلانىستى ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتى وزگەرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى حح-ءححى عاسىردىڭ جاعدايىندا ەلدىڭ قورعانىسى تەك قارۋلى كۇشتەرگە بايلانىستى ەمەس ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ەل ىشىنە ىرىتكى سالاتىنداردىڭ جولىن كەسۋ, ەكونوميكانى جەتىلدىرۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, ينفراقۇرىلىمدى ساقاداي ساي ەتۋ, بايلانىس قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ, ونىڭ ىشىندە زاماناۋي بايلانىس قۇرالدارى, انالوگتىك بايلانىس قۇرالدارى, ءتىپتى حالىقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان كونە امال-ايلالارىنا دەيىن ەلدىڭ قورعانىسقا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىستى دۇنيەلەرى, سونداي-اق عارىش ماسەلەسى, ءتىپتى ادامداردىڭ دەنساۋلىعى مەن پاتريوتتىق تاربيەسى – مۇنىڭ بارلىعى شىنداپ كەلگەندە, قورعانىس قابىلەتىن ارتتىراتىن ماڭىزدى ەلەمەنتتەر», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭ دۇرىسى – قانداي ماسەلەنى بولسىن, ەل باسىنا كۇن تۋاتىن كەزگە دەيىن جەتكىزبەي شەشۋ, ونداي جاعدايدىڭ قالىپتاسۋىنا جول بەرمەۋ.
«سونداي-اق تاعى قايتالاپ ايتايىن, قارۋلى كۇشتەرىمىزدى زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرە بەرۋىمىز كەرەك. ازىرگە كوڭىلىمىزدەن شىعاتىن دەڭگەيدە جەتە قويعان جوقپىز. اسكەري سالانى قارجىلاندىرۋ جاعى دا كوڭىل كونشىتپەيدى. قورعانىسى مەن قارۋى مىقتى ەلدىڭ عانا ۇيقىسى تىنىش بولىپ, دامۋعا باعىت الاتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك», دەيدى ا.قۇرمەت ۇلى.
