جۇلدى­زداي جارقىراعان جاسىل شىر­شا

كوركى ەرەكشە كوز تارتاتىن باس شىرشانىڭ ماڭىنا جينالعان جۇرت ءبىر ءسات ەرتەگىلەر ەلىنە ەنگەندەي كۇيدە بولعانى راس. اينالا – جالت-جۇلت ەتكەن شامدار, ءتۇرلى-ءتۇستى كيىنگەن كلوۋندار, اياز اتا مەن اقشا قار, قۋانا كونكي تەپكەن بالالار, سىرعاناق... ءبارى-ءبارى جاڭاجىلدىق كوڭىل كۇيگە بولەپ, قىس قىزىعىن ارتتىرا ءتۇستى. باس شىرشا جارىق دەكوراتيۆتى ۇلپا قارمەن جانە ورنەكتەرمەن, سارى-قىزىل رەڭدەگى 2500 ويىنشىقپەن, گيرلياندالارمەن, باسقا دا اسەم زاتتارمەن بەزەندىرىلگەن.

شىرشا شامىن جاعۋ راسىمىندە ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ءۇشىن قايرات باەكەنوۆ, رينات مالتساگوۆ, AYREE, بالالار حورى مەن بي ۇجىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن كونتسەرتتىك باعدارلاما ۇسىنىلدى. ونەر جۇلدىزدارى مەرەكەلىك كەش­تىڭ كورىگىن قىزدىرىپ, ايازدى كۇن­نىڭ سۋىعىن سەزدىرمەدى. جاڭا جىل­دان جاقسىلىق كۇتكەن جۇرت ان­شىلەرمەن قوسىلا ءان شىرقاپ, بيلەدى.

باس شىرشانىڭ اۋماعىندا جاڭا­جىلدىق جارمەڭكە, سىرعا­ناقتار, اشىق جانە جابىق ەكى مۇزاي­دىنى, اياز اتا ءۇيى, لابي­رينت, فۋد-كورت, ارنايى تاقى­رىپ­تاعى فوتوايماقتار, شاعىن ارحي­تەكتۋرالىق نىساندار مەن باس­قا دا ويىن-ساۋىق ورىندارى ۇيىم­داستىرىلدى. جاڭا جىلدى اسىعا كۇتكەن بالالار ءاربىر ءساتتى قۇر جىبەرمەي, ارنايى جاسالعان سيقىر­لى ورىنداردى ارالاپ, مارە-سارە بولىپ سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتىر.

«بۇگىن «استانا ارەنا» ستاديو­نىندا ەلوردانىڭ ەڭ ۇلكەن شىر­شاسىنىڭ شامدارىن جاقتىق. بۇل 25 مەترلىك شىرشانى استانا­نىڭ جاڭا جىلىنىڭ ءرامىزى دەپ ايتۋعا بولادى. مۇندا ەكى مۇز­ايدىنىن, 40 مەترلىك ۇلكەن سىر­عاناق جانە بالالار سىرعاناعىن جاب­دىقتادىق. بۇل جەردە اياز اتا­نىڭ ءۇيى, ساۋدا پاۆيلوندارى بار. سول جاعالاۋ مەن وڭ جاعالاۋ تۇرعىندارى ءۇشىن ىڭعايلى. بۇدان بولەك باسقا اۋدانداردا 30 شىرشا شامى جاعىلعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ولار قالانىڭ ورتالىق بولىكتەرىندە دە, تۇرعىن اۋداندارىندا دا ورنالاسقان», دەدى «نۇرا» اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءاليا ابسەمەتوۆا.

ءيا, بيىلعى باس شىرشانىڭ تاڭعاجايىپ كوركى الىستان كوزدىڭ جاۋىن الادى. ۇلپا قار مەن تۇن­گى كورىنىسكە كەرەمەت ۇيلەسكەن جاسىل شىر­شا قالانىڭ جەردەگى جۇلدى­زىنداي جارقىرايدى.

«بيىل باس شىرشامىز تابي­عي پىشىندە جاسالعان, ساۋكەلە سە­كىل­دى جان-جاعى جۇقا جەلەكپەن سان­­دەلگەن. بۇل شىرشانى 2,5 مىڭ ويىن­شىقپەن, 11,500 مەتر گير­ليان­­دامەن, 300 ستروب شام­دا­رى­­­مەن بەزەندىردىك», دەيدى «استانا­باس­جوسپار» مەكەمەسى ديرەك­تو­رى­نىڭ ورىنباسارى ەلنار بازىكەن.

جاڭاجىلدىق الاڭعا جينالعان حالىق ءتۇرلى قىزىققا باتتى. بىرەۋ­لەر سىرعاناقتا زىر قاقسا, ەندى بىرەۋلەرى كونكي تەپتى, شىرشا­نىڭ اينالاسىندا جاپا-تارماعاي سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتقانداردىڭ قارا­سى دا قالىڭ بولدى. جارمەڭكە­گە ارنايى كەلگەن ساتۋشىلاردىڭ دا ساۋداسى قىزدى. جارمەڭكەدە ءتۇر­لى قازاقى ناقىشتاعى بۇيىمدار, جاڭاجىلدىق سىيلىقتار, قول­ونەر بۇيىمدارى, قولدان تىگىلگەن جاس­تىقتار قويىلدى.

جارمەڭكەنى ارالاپ ءجۇرىپ, سازسىرنايدىڭ دىبىسىن ەستىدىك. قوڭىر اۋەزدىڭ ىزىمەن سازسىرنايدا ويناپ تۇرعان ساتۋشىعا كەلدىك.

«سازسىرناي ۇلتتىق اسپاپتار­دىڭ بىرىنە جاتادى. سازبال­شىقتان جاسالعان. بۇل ادامنىڭ وك­پەسىنە وتە پايدالى. وكپەنى اشۋ­عا, تىنىستى كەڭەيتۋگە, جۇيكەنى تى­نىشتاندىرۋعا كومەكتەسەدى. بۇگىن جارمەڭكەگە 100-دەن اسا سازسىر­­ناي الىپ كەلدىك. قازىر وتىز شاق­تى ساز­سىرناي ساتىلدى. باعاسى – 3000 تەڭگە. سازسىرناي ويناي الماي­تىندار بولسا, كورسەتىپ بەرىپ جاتىرمىن. جالپى, سازسىرناي جا­ساۋ­دى وزدىگىمنەن ۇيرەندىم. كاسى­بي مۋزىكانت ەمەسپىن, سۋرەتشىمىن. اعاشتان مۋزىكا اسپاپتارىن جاسايتىنمىن. سازسىرنايدا بىر­نە­­شە اۋەن ويناي الامىن. ءبىر كۇندە ­­40–50 سازسىرناي جاساۋعا بولادى», ­دەيدى سۋرەتشى ەرمەك كارىم.

ءيا, عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ۇر­مەلى اسپاپ سازسىرناي – كۇي­زەلىستەن قۇتقاراتىن تاپتىرماس ەم. مۇنى بايىرعى قازاقتار ۋىلدەك دەپ بەسىكتىڭ باسىنا دا ءىلىپ قويعان. جەل سوقسا, دىبىس شىعارىپ, بالانى الداندىرادى. شىن مانىندە, سازسىرنايدىڭ دىبىسى ادامنىڭ جۇيكەسىن تىنىشتاندىرىپ, جۇرەك ىرعاعىنىڭ بىركەلكى بولۋىنا اسەر ەتەدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى دەمالىس ورىندارىندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ شيپاجايلارىندا, ەمحانالاردا ءالى كۇنگە دەيىن قوبىز, سازسىرناي, دوم­بىرانىڭ كۇيلەرى سياقتى حالىق اسپاپتارىن مۋزىكا تەراپيا رەتىندە قولدانادى.

«ويماقتاي سازسىرنايدىڭ تەراپياسى مۇنشالىقتى پايدالى ەكە­نىن كىم بىلگەن نەمەسە كوبىمىز بىلگەنىمىزبەن, سازسىرنايدان دىبىس شىعارا الۋىمىز ەكىتالاي. ساز­سىرنايدى ويناعاندا الدىمەن وكپەگە اۋانى كوبىرەك جينايسىز. كەيىن اقىرىنداپ شىعاراسىز. بۇل وكپە قاباتتارىنداعى شىرىشتى قابىقتى قاتايتادى. تامىردىڭ كىش­كەنتاي كاپيليارلارىنا, وكپە مەن­ جۇرەككە دەيىن وتتەگىگە تولادى. ال وتتەگى از بولسا, ۆيرۋس ەنىپ, وكپە سۋلانىپ كەتۋى مۇمكىن», دەيدى ساتۋ­شى.

جارمەڭكەگە «حاس شەبەر» قا­ۋىمداستىعىنىڭ قولونەرشىلەرى دە كەلگەن.

«جارمەڭكەگە قولمەن تىگىلگەن كەستەسى بار جاستىقتار, تابيعي تاس­تار مەن قولدان جاسالعان اشەكەي بۇيىمدار الىپ كەلدىم. جاستىقتار جاقسى ساتىلىپ جاتىر. باعاسى – 4000 تەڭگە. كوبىسى جاڭا جىلعا سىي­لىققا الىپ جاتىر. ءبارىن ءوزىمىز تىگە­مىز», دەيدى قولونەرشى فاريزا وجانتاەۆا.

سونداي-اق قولدان توقىلعان قىس­تىق باسكيىمدەر مەن ءشالى-قول­عاپ­تار دا ساتىلىمدا تۇر. ايتا كە­­­­تەيىك, اتالعان جارمەڭكە قىسقى قا­­­لا­شىق اياسىندا كۇندە وتەتىن بولادى.

شىرشا شامىن جاعۋ سالتانا­تىنا جينالعان قاۋىمنىڭ قۋانى­شىن­دا شەك جوق. بالالار دا ەرتەگى­لەر الەمىنە تاپ بولعانداي كۇيگە ءتۇستى.

«قوستانايدان استاناعا كوشىپ كەلگەنىمىزگە ون جىلدان استى. استانا – باس قالا بولعا­لى ۋاقىت وت­كەن سايىن كوركەيىپ كەلەدى. بۇل – جاستاردىڭ قالاسى. جارقىن بولا­شاقتىڭ قالاسى دەپ ويلايمىز. قىستىڭ باستى مەرەكەسى – جاڭا جىلدىڭ العاشقى شىرشاسى جاعىلدى بۇگىن. مۇنداي كۇنى نە­مەرەلەردى ۇيدە قالاي ۇستاپ وتىرامىز, وتباسىمىزبەن عاجاپ ساتكە كۋا بولايىق دەپ اسىعا جەتتىك. جاڭا جىل ەلىمىز ءۇشىن, حالقى­مىز ءۇشىن بەرەكەلى, مەرەكەلى بولسىن», دەيدى قالا تۇرعىنى سالتانات اياپوۆا.

سونداي-اق جاڭاجىلدىق الاڭ­­دا قالا تۇرعىندارىمەن قاتار الىس­تان ات تەرلەتىپ كەلگەن قوناقتار دا بار ەكەن.

ء«بىز بيىل جاڭا جىلدى بالا­لار­مەن قارسى الايىق دەپ قى­زىل­­­وردادان ارنايى كەلدىك. وسى ماڭ­­دا تۇرامىز. مەرەكەلىك الاڭدى ەر­تەگىدەگى­دەي ۇيىمداستىرىپ­تى. كوز تويمايدى. ءار بۇرىشىندا ءبىر قى­زىق بار. اسەم شىرشانىڭ كور­كى دە تاڭ­عالدىردى. كەلەر جىل ءبارى­مىز ءۇشىن تابىستى بولسىن», دەيدى قالا قوناعى نۇرلان ورازباەۆ.

ەل استاناسىنىڭ قىستىڭ ايتۋ­لى وقي­عاسىنا اينالعان 30-دان اسا­ شىرشا شامىن جاعۋ را­سى­مى­نە جال­پى سانى 15 مىڭنان استام ادام قاتىستى. ەڭ بيىك 25 مەتر­­­لىك شىر­شانىڭ تاعى ءبىرىنىڭ شامى «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ الا­ڭىندا جاعىلدى. مۇندا دا سي­قىر­­لى قالاشىق جاسالىپ, ويىن-ساۋىق ورىندارى قويىلدى. مەرە­كەلىك باعدارلاما ۇسىنىلىپ, بالا­­لارعا ارنالعان انيماتورلار شا­قىرىلىپ, ءتۇرلى قىزىقتى ويىن­دار ۇيىمداستىرىلدى. مۇندا دا ەكى مۇزايدىنى, ەكى جارىقپەن كوم­كەرىلگەن سىرعاناق, شاعىن ار­حي­تەكتۋرالىق نىساندار مەن جا­رىق-ليۋ­ميناتسيالىق پانو ورناتىلعان.

سونداي-اق الماتى جانە ساراي­شىق اۋداندارىندا جەتى نۇكتەدە شىرشالار شامى جاعىلدى. تاۋەل­سىزدىك داڭعىلىنداعى وقۋشىلار سارايى اۋماعىنداعى 20 مەترلىك شىرشا اۋداننىڭ جاس تۇرعىندارى ءۇشىن كوپتەگەن ويىن-ساۋىق پەن مەرە­كە­لىك ءىس-شارا ۇسىناتىن ورتالىق­قا اينالدى: مۇز ايدىنى, سلايد, ەرتەگى ات-شاناسى, ششەلكۋنچيك جانە گنوميك فوتوايماعى ۇسىنىلدى. 17 مەترلىك شىرشا «Sana Sport» سپورت كەشەنىنىڭ الدىندا دا سلايدپەن جانە كوڭىلدى ايۋلارمەن جاندى. سونداي-اق قوشقارباەۆ داڭعىلى 80/1, رىسقۇلبەكوۆ كوشەسىندەگى «الما» ساياباعىندا, «Astana Music Hall» جانىندا 17 مەترلىك جاڭا­جىلدىق شىرشالار ورناتىلدى.

«نۇرلى جول» تەمىرجول ۆوك­زالىنىڭ جانىندا 17 مەترلىك شىرشا مەن شاعىن ساۋلەت نىساندارى (بۇعى, قاسقىر, قويان جانە ايۋ) بوي كوتەردى. ال بايقوڭىر اۋدانىندا بەس كەرەمەت شىرشا بەزەندىرىلدى. اتاپ ايتساق, جاستار سارايىنىڭ اۋماعى مەرەكەلىك ءىس-شارالار مەن وت­باسىلىق سەرۋەن ءۇشىن تاپتىرماس­ ورىن بولدى. الاڭدا 18 مەتر­لىك شىرشا شامى جاعىلىپ, مۇز­ايدىنى مەن سىرعاناقتار اشىلدى. تۇرعىندار مەن قوناقتار جارىق بەينەلەرىنىڭ جانىندا مەرەكەلىك فوتوسۋرەتكە ءتۇسىپ, ارقا-جارقا بولىپ جاتتى. ج.تاشەنوۆ كوشەسىندەگى ك.اتاتۇرىك اتىنداعى ساياباق جۇزدەگەن شام مەن ساندىك ەلەمەنتتەرى بار قىسقى قالاشىققا اينالىپ, اۋماقتا 20 مەترلىك شىرشا شامى جارقىراپ, مۇز ايدىنى مەن سىرعاناق ءوز جۇمىسىن باس­تادى. بۇعان قوسا جاڭاجىلدىق كەيىپ­كەرلەر سيپاتىنداعى شاعىن ساۋلەت فورمالارى ورناتىلدى.

سونداي-اق ء«وندىرىس» (اقبيداي مەن ق.كەمەڭگەر ۇلى كوشەلەرى­نىڭ قيىلىسى) جانە «كيرپيچنىي» (چەحوەۆ جانە جولىمبەت كوشەلە­رى­نىڭ قيىلىسى) تۇرعىن الاپتا­رىن­­دا, «قوياندى» ساياجاي الابىندا تۇر­عىندار 8 مەترلىك شىرشا­لار­دىڭ سۇلۋلىعىن تاماشالاپ, مە­رەكە­لىك كوڭىل كۇيدى سەزىنە الدى. سونى­مەن قا­تار اۋدان بويىنشا كەنشىلەر, ­5 جانە دوسمۇحامەد ۇلى, 6 مەكەن­جايلارىندا ەكى بەس مەترلىك شىرشا ورنالاستى.

نۇرا اۋدانىندا دا اۋقىمدى جاڭاجىلدىق بەزەندىرۋ جۇرگىزى­لىپ, توعىز جەردە جاڭاجىلدىق شىر­شالار شامى جاعىلدى. ال ورتا­لىق ساياباقتا ۇزىندىعى 290 مەتر بولاتىن جەلىلىك مۇزايدى­نى جاسالعان. مۇندا سەرۋەندەۋگە, فوتو­ايماقتاردا اياز اتانىڭ سىي­لىق­تارى بار ات-شانامەن سۋرەتكە تۇ­سۋگە بولادى. ورتالىق كىرە­بەرىس­تە ور­ناتىلعان 22 مەترلىك شىر­شا­نىڭ دا شامى وسى كۇنى جارقىرادى.

«زەلەنىي كۆارتال» تك الاڭىن­داعى گۇلزاردا, توعان ماڭىندا ءار­تۇرلى شاعىن ساۋلەت نىساندارى مەن فوتوايماق ورناتىلىپ, بيىكتىگى 7 مەتر شىرشا قويىلدى.

«ۇركەر» تۇرعىن الابىنداعى گۇلزاردا مۇزايدىنى مەن قار سىرعاناقتارى اشىلىپ, كەڭىستىك شىرشامەن بەزەندىرىلدى. بۇل كۇنى بيىكتىگى 7-دەن 14 مەترگە دەيىنگى شىرشالار شامى «سارىارقا», «كەرۋەن سيتي», «ازيا پارك», «حان شاتىر» جانە «ايلاند» وسو ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنىڭ جانىندا دا جارقىرادى.

سىعاناق پەن ش.ايتماتوۆ كو­­ش­ەلەرىنىڭ قيىلىسىندا سىر­عا­ناق­­­تار ورناتىلىپ, 8 مەترلىك شىرشا ­مەن تاقىرىپتىق شاعىن ساۋلەت نىساندارى ورناتىلدى.

سارىارقا اۋدانىندا ءتۇرلى بيىكتىكتەگى 3-تەن 18 مەترگە دەيىنگى التى شىرشا شامى جاندى. اۋدان تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا ادەتتەگىدەي مۇز سىرعاناقتارى, مۇز ايدىندارى جانە اتموسفەرالىق فو­توايماقتار ۇسىنىلدى. قالا الا­ڭى بيىكتىگى 13 مەتر تابيعي شىر­شا­مەن بەزەندىرىلدى. مۇندا ­600 شارشى مەترلىك مۇزايدىنى, مۇز سىر­عاناعى مەن فوتوايماق, بۇعى­لار مەن ايۋلاردىڭ جارقىراعان بەينەلەرى دايىندالدى. بوگەن­باي باتىر داڭعىلىنداعى گۇلزار اۋماعىندا 43 500 ش.م. مۇز­ايدى­نى جاسالىپ, شىرشا ورناتىلدى. سىيلىقتارى بار جارقىراعان شار­­لار مەن شانا قىستىڭ باستى مەرە­كەسىنە ەرەكشە ءسان بەرىپ تۇر. ال «كوكتال» ساياباعىندا وتباسىلىق دەمالىس ءۇشىن سىرعاناقتار, مۇز­ايدىنى جانە 18 مەترلىك شىرشاسى بار جاڭاجىلدىق الاڭ اشىلدى.

ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسى جىلدا مۇزدى ولكەگە اينالاتىنىن بىلە­مىز. بيىل دا وزەن بەتىنەن ۇلكەن مۇزايدىنى اشىلىپ, ءارتۇرلى دەڭ­گەيدەگى 8 سىرعاناق جاسادى. بيىك­تىگى 8 مەتر شىرشا ورناتىلدى.

سونىمەن قاتار «ناز» تەاترى­نىڭ جانىنداعى الاڭ 3 مەترلىك مەرەكەلىك شىرشا مەن تاقىرىپتىق فوتوايماعى بار مادەني كەڭىستىككە اي­نالدى. يۋبيلەينايا كوشەسى, ­22-دە­ بيىكتىگى 8 مەتر تابيعي شىرشا بەزەندىرىلگەن. «اگروقالاشىق» تۇرعىن الابىندا, وقجەتپەس-گەر­تسەن كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا كوڭىلدى ۋاقىت وتكىزۋگە ارنالعان سىر­عاناق, مۇز ايدىنى جانە جار­قىن فوتوايماقتار ورنالاسقان.

ال ەسىل اۋدانىندا ءتورت نەگىزگى نۇكتەگە مەرەكەلىك شىرشالار ورناتىلىپ, جارقىراپ تۇر.

سونداي-اق ەكسپو اۋماعىن­دا 23 مەترلىك شىرشا پايدا بولىپ, مۇزايدىنى مەن سىرعاناق­تار اشىلدى. شىرشا 4000-نان استام ويىنشىقپەن بەزەندىرىل­گەن, ولاردىڭ ىشىندە ديامەترى 15-تەن 40 سم-گە دەيىنگى شارلار, گيرلياندالار, باسقا دا اسەمدەۋ­شى قۇرالدار بار. سالتاناتتى شىرشا شامدارىن جاعۋ راسىمىندە بۇل اۋماقتا دا قالا تۇرعىندا­رى شاعىن ارحيتەكتۋرالىق نىساندار اياسىندا فوتوسۋرەتكە ءتۇسىپ جات­تى. قابانباي باتىر داڭعىلى­نىڭ بويىنداعى دوڭگەلەك الاڭدا مەرەكەلىك شىرشا ورناتىلىپ, جارىقپەن بەزەندىرۋ جۇمىستا­رى جاسالدى. ال بوتانيكالىق باق­قا 23 مەترلىك شىرشا قويىلىپ, جاڭاجىلدىق كوڭىل كۇي سىيلادى.

«بايتەرەك» مونۋمەنتىنىڭ اينالاسىندا, «نۇر جول» بۋلۆارىندا, ماڭگىلىك ەل داڭعىلىندا, جەلىلىك ساياباقتا, « ۇلىتاۋ» گۇلزارى سىندى ورىندار شاعىن ساۋلەت نىساندارى مەن جاڭاجىلدىق ينستاللياتسيالارمەن بەزەندىرىلدى.

«پريگورودنىي» تۇرعىن الابىندا دا 10 مەترلىك شىرشا شامى جا­عىلىپ, مۇزايدىنى جۇمىس ىستەپ تۇر. ايۋلار مەن جۇلدىزدار سيپاتىنداعى شاعىن ساۋلەتتىك فورمالار پايدا بولىپ, قالا تۇرعىندارىن مەرەكەلىك كوڭىل كۇيگە بولەپ وتىر.

جىلدىڭ باستى مەرەكەسى قار­ساڭىندا باس قالانىڭ ساۋلەتى ارتىپ, سۇلۋلىعى كوز تارتىپ, جارق-جۇرق ەتكەن اسەم شىرشالاردىڭ بوي كوتەرۋى ەلوردامىزدىڭ سانىنە ءسان قوسىپ, جارقىلىنا جارقىل قوسىپ تۇرعانى انىق.