الدىن الا باعالاۋ بويىنشا بيىلعى 11 ايدا ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) ءوسىمى 4,4% بولدى, ول نەگىزىنەن مۇنايدان تىس سەكتوردى دامىتۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ 70%-دان استامى وڭدەۋ ونەركاسىبى, ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە قۇرىلىس ەسەبىنەن قالىپتاستى. سالا-سالاعا جىكتەپ ايتساق, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جالپى ءونىم شىعارۋ 13,4%-عا وسكەن, بۇل 2011 جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. قۇرىلىس سالاسىندا – 10,3%, ساۋدادا – 8,2%, كولىك قىزمەتتەرىندە – 8,1%, بايلانىستا – 5,3%, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 5,3% ءوسىم بار. جالپى, اتالعان كەزەڭدە وتاندىق تاۋارلار ءوندىرىسى 5%,-عا, كورسەتىلگەن قىزمەتتەر 4,5%-عا ارتقان. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 3,1%-عا كوبەيىپ, 15,8 ترلن تەڭگەگە جەتتى.
سىرتقى ساۋدا اينالىمى بيىلعى 10 ايدا 116,9 ملرد دوللاردى قۇرادى. وتاندىق تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى 5,1%-عا ءوستى (68,5 ملرد دوللار). بۇل رەتتە وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى 10,2%-عا ۇلعايىپ, 23,3 ملرد دوللارعا جەتتى. شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ تۇراقتى ءوسۋى كوبىنەسە وتاندىق تاۋارلاردى قىتاي مەن تۇركياعا جەتكىزۋ كولەمىنىڭ ارتۋىمەن, سونداي-اق ەۋروپا نارىقتارىنداعى قاتىسۋدىڭ كەڭەيۋىمەن بايلانىستى.
قحر-عا ەكسپورت كولەمى 5,3%-عا ءوسىپ, 12,3 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇعان مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ بىرلەسكەن بەلسەندى جۇمىسى ىقپال ەتتى. قىتاي تۇتىنۋشىلارى اراسىندا وتاندىق ونىمدەردىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «jd.com», «Doiyin», «Alibaba» ەلەكتروندى پلاتفورمالارىنداعى ۇلتتىق پاۆيلوندار ارقىلى تاۋارلاردى ىلگەرىلەتۋ جۇمىسى جاندانىپ, ستريمينگتەر ۇيىمداستىرىلدى.
يرلانديا, شۆەيتساريا جانە فرانتسيا سياقتى ەو ەلدەرىنە ەكسپورتتىق اعىنداردى ءوسىرۋ ولاردىڭ ديۆەرسيفيكاتسيالانعانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار قىرعىزستان مەن تاجىكستان سياقتى كورشىلەس ەلدەرگە شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ءوسۋى ەلىمىزدىڭ ساۋداسى ءۇشىن ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايعاقتايدى.
بيىلعى قىزمەت كورسەتۋ ەكسپورتى 10,5%-عا ءوسىپ, 8,4 ملرد دوللار دەڭگەيىندە تىركەلدى. ال يمپورت 3,3%.-عا قىسقاردى. يمپورتتىڭ تومەندەۋىمەن قاتار جۇرەتىن ەكسپورت كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنىڭ ناتيجەسى ەكونوميكانىڭ وڭ ساۋدا بالانسىنىڭ 33,4%-عا ءوسۋى بولدى. اتالعان كورسەتكىش 20,1 ملرد دوللار دەڭگەيىندە قالىپتاستى. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بيىل ينفلياتسيا تومەندەپ, قاراشا ايىندا جىلدىق ماندە 8,4%-دى قۇرادى.
بيىل 9 قىركۇيەكتە «Moody's» حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى نەسيەلىك رەيتينگتى «تۇراقتى» دەگەن بولجاممەن «ۆاا2»-دەن «ۆاا1»-گە دەيىن كوتەردى. 15 قاراشادا Fitch ەلىمىزدىڭ نەسيەلىك رەيتينگىن «BBB» دەڭگەيىندە راستادى, سونىمەن قاتار بولجامدى «تۇراقتى» دەڭگەيدە ۇستادى. ال 1 ناۋرىزدا S&P بولجامدى «تۇراقتى» دەڭگەيدە ساقتاپ قالىپ, دەربەس نەسيەلىك رەيتينگتى «BBB-/ا-3» دەڭگەيىندە راستادى. نەسيەلىك رەيتينگتىڭ جوعارىلاۋى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى, كاپيتال نارىقتارىنان ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جانە ەكونوميكاعا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىن ۇلعايتۋعا وڭ اسەرى بار.
ۇكىمەت وسى جىلى كاسىپورىنداردى ودان ءارى ىرىلەندىرۋگە جانە قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ جونىندە بىرقاتار شارالار قابىلدادى. وسىنداي شارالاردىڭ ءبىرى – شەتەلدىك الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىلەردىڭ تاۋارلاردى, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردى ساتىپ الۋعا قاتىسۋىنا قول جەتكىزۋىن شەكتەۋ. مۇنىڭ ناتيجەسىندە بيىلعى 9 ايدىڭ وزىندە مونيتورينگ سۋبەكتىلەرىنىڭ تاۋارلاردى, جۇمىستاردى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ كولەمى 21,2 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. 11 ايدا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جاسالعان شارتتاردىڭ سوماسى 34,4%-عا ءوسىپ, 372,9 ملرد تەڭگە بولدى. وفتەيك-كەلىسىمشارتتار بويىنشا كولەمى 14 ەسە ءوسىپ, 134 ملرد تەڭگەگە جەتتى. قاتتى پايدالى قازبالار مەن ءوتو بويىنشا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار اراسىندا جالپى سوماسى 111,1 ملرد تەڭگەگە 248 ۇزاقمەرزىمدى شارت جانە 27,8 ملرد تەڭگەگە 42 وفتەيك-كەلىسىمشارت جاسالدى. بۇل باعىتتاعى كورسەتكىش جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.
وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋدىڭ قابىلدانعان شارالارى ەكونوميكاداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن 1,8%-عا ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى جانە بۇگىندە ول 38,2%-دى قۇرادى. 1 جەلتوقساندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 1,5%-عا ارتىپ, 2 ملن كاسىپورىننان استى. وسى سەكتوردا بارلىعى 4,2 ملن-نان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. بۇل رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ءونىم شىعارۋ كولەمى بيىلعى 2 توقساندا 19,1%-عا ۇلعايىپ, 34,2 ترلن تەڭگە بولدى.
ەلىمىزدە ەكسپورتتاۋشىلاردى مەملەكەتتىك قولداۋ جاڭا دەڭگەيگە جەتتى. بيزنەسكە 6,3 ملرد تەڭگە كولەمىندە شىعىنداردى وتەۋ قامتاماسىز ەتىلدى. بيىل جالپى 500-گە جۋىق كومپانيا ءتۇرلى قولداۋ شارالارىن الدى, ونىڭ ىشىندە ەكسپورتتىق اكسەلەراتسيا باعدارلاماسىنا قاتىسۋ, «Alibaba.com» پلاتفورماسىنا شىعۋ, كورمەلەر مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسيالارعا قاتىسۋ, شىعىنداردى وتەۋ جانە باسقا دا شارالار بار. ولاردىڭ 90%-دان استامى ازىق-ت ۇلىك سالاسىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى.
پرەزيدەنت قول قويعان بيزنەستى جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ اياسىندا بيىل تەكسەرۋدەن پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالارعا كوشۋ ارقىلى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسى قايتا قارالدى. 66 سالانىڭ تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋ جۇرگىزىلدى. وڭىرلىك ماڭىزى بار اكتىلەر تالدانىپ, بيزنەسكە 1 مىڭعا جۋىق نەگىزسىز تالاپتار انىقتالدى. اكىمدىكتەر ولاردى الىپ تاستاۋعا ارەكەتتەنىپ وتىر.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» اتتى ەكى باعدارلامانىڭ قۇرالدارىن بىرىكتىرگەن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى باعدارلامانى قابىلداۋ ماڭىزدى قادام بولدى. مىقتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىندار قۇرۋ ماقساتىندا ءتيىمدى جوبالارعا قولداۋ كورسەتۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار جاڭا جوبالاردى سۋبسيديالاۋعا بيۋدجەتتى ءبولۋ نەگىزىنەن وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى كاسىپورىندار اراسىندا جۇزەگە اسىرىلادى (شامامەن 50%).
الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بيىل 5 ملن تەڭگەگە دەيىنگى مەملەكەتتىك گرانتتار جانە سالالىق شەكتەۋلەرسىز 7% مولشەرلەمە بويىنشا 1,5 ملرد تەڭگەگە دەيىنگى كرەديتتەر نەگىزىندە پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋ ەنگىزىلدى.
بيزنەستىڭ مەملەكەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىلى سالاسىنداعى نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى – تسيفرلاندىرۋ. ىڭعايلى تسيفرلىق ەكوجۇيەنى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلەردىڭ ءبىر پورتالدا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى, قولداۋ شارالارىن جانە مەملەكەتپەن وزگە دە ءوزارا ءىس-قيمىلدى الۋى ءۇشىن «بيزنەستىڭ تسيفرلىق كارتاسى» جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل اكىمشىلىك راسىمدەردى جەڭىلدەتىپ, ۇدەرىستەردىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. بيىل ەلىمىزدە ەلەكتروندىق فورماتتا بارلىعى 99,3% مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلدى. قاعاز قۇجات اينالىمىن ودان ءارى وڭتايلاندىرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر.
سونداي-اق بيزنەستىڭ وپەراتسيالىق شىعىندارىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان ەسەپ-قيساپتى اۆتوماتتاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ماسەلەن, 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بارلىق ەسەپ-قيساپتىڭ 40%-ىن وڭتايلاندىرۋ جوسپارلانعان.
جالپى بيىل مۇنايدان تىس سەكتوردىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسىندا تۇراقتى ءوسىم بولدى. نەسيەلىك رەيتينگتىڭ جوعارىلاۋى مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ ارتۋى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە وڭىرلەردىڭ دامۋىنا باعىتتالعان ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ جانە وڭتايلاندىرۋ ارقىلى بيزنەس كليماتقا جانە ءارى قاراي دا ينۆەستيتسيا تارتۋعا وڭ ىقپال ەتىپ وتىر. ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ودان ءارى نىعايتۋ ۇكىمەتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.
