جيىندا «تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ناحچىۆان كەلىسىمىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر جونىندەگى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ەركىن ساۋداسى, ينۆەستيتسيالار قۇرۋ, قىزمەتى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى جۇمىسقا الىنعانى ءمالىم بولدى. بۇل حاتتاماعا ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, تۇركيا جانە وزبەكستان مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى 2022 جىلعى 11 قاراشادا سامارقاندا وتكەن سامميتتە قول قويعان. حاتتاما 2009 جىلى جاسالعان «تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ناحچىۆان كەلىسىمىنە» وزگەرىستەر ەنگىزەدى. ياعني قۇجاتتا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا اينالدىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ەركىن ساۋداسى, ينۆەستيتسيالار قۇرۋ, قىزمەتى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە دە بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزىلمەك.
«تۇركىستان قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاساعان ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ قۇجات تۇركىستان قالاسىن ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني, تاريحي جانە تۋريستىك ورتالىعى رەتىندە قالىپتاستىرۋ, دامىتۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قۇقىقتىق جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالعانىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى 4 تاراۋدان جانە 15 باپتان تۇرادى. جۇمىس توبىنا 36 تۇزەتۋ كەلىپ ءتۇسىپ, ولار مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ساراپتاما ۇيىمدارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس توبىنىڭ 5 وتىرىسىندا, سونداي-اق كوميتەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قارالعان. بۇدان باسقا, قۇجاتتىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن تۇركىستاندا جۇمىس توبىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى وتكىزىلگەن. جالپى زاڭ جوباسى تۇركىستان قالاسىنا ەرەكشە مارتەبە بەرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارىن, مىندەتتەرى مەن قاعيداتتارىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار تۇركىستان قالاسىنىڭ اۋماعىندا تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار, تۇركىستان قالاسىنىڭ جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندارى وكىلەتتىكتەرىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋ جانە جاڭا وكىلەتتىكتەر بەرۋ, ۇلتتىق قولونەر سالاسىنداعى شەبەرلەر ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ, ساۋلەت, قۇرىلىس جانە قالا قۇرىلىسى قىزمەتىن نورماتيۆتىك رەتتەۋ جانە تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ كوزدەلگەن.
قۇجاتتىڭ نەگىزگى ماعىناسىن تۇسىندىرگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ انگليا, يتاليا, وزبەكستان, ازەربايجان سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى نەگىزگە الىنعانىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى ارقىلى تۇركىستان قالاسىنىڭ اكىمدىگى مەن ءماسليحاتىنا قوسىمشا 34 قۇزىرەت بەرىلۋى مۇمكىن. ونىڭ ىشىندە قالا ءماسليحاتىنا قالانىڭ ديزاين كودىن بەلگىلەپ, قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ قۇزىرەتى بەرىلمەك. قالادا جۇمىس ىستەيتىن ۇلتتىق قولونەر شەبەرلەرىنىڭ شىعىنىن ءىشىنارا بيۋدجەتتەن وتەۋ قاعيدالارىن بەلگىلەۋ دە جەرگىلىكتى ماسليحاتقا جۇكتەلەدى. ال قالا اكىمدىگىنە كەسەنە اينالاسىنداعى قۇرىلىس ستاندارتتارىن بەلگىلەۋ مىندەتى بەرىلەدى. بۇل زاڭدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وزگە زاڭداردى وسى نورماتيۆتىك قۇجاتتىڭ تالاپتارىمەن سايكەستەندىرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزگەن ول ىلەسپە زاڭنىڭ اياسىندا جەر كودەكسىنە, «ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى», «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ», «تۋريستىك قىزمەت» تۋرالى زاڭدارعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلەدى دەدى.
جالپى وتىرىستا الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ «زاعيپتاردىڭ جانە كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان نەمەسە باسپا اقپاراتىن قابىلداۋ قابىلەتى وزگەدەي شەكتەلگەن ادامداردىڭ جاريا ەتىلگەن تۋىندىلارعا قول جەتكىزۋىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى مارراكەش شارتىن راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتىمەن تانىستىردى. شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان نەمەسە باسقا دا قابىلەتتەرى شەكتەلگەن ادامدارعا كىتاپتارعا, جۋرنالدارعا, وقۋ ماتەريالدارىنا قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتۋگە جانە قوعامنىڭ مادەني مەن الەۋمەتتىك ومىرىنە تەڭ قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دەپۋتات گۇلدارا نۇرىموۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە بۇل شارتقا قاتىسۋشى 90-نان اسا مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ وسىنداي قۇقىقتارى بار. سوندىقتان ول كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ دا وسىنداي مۇمكىندىگى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. شارتتىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە سايكەس, ونىڭ قاتىسۋشىلارى جاريالانعان تۋىندىلاردى قولجەتىمدى فورماتتاردا كوبەيتۋ, تاراتۋ جانە ولارعا جاريا قول جەتكىزۋ ءۇشىن اۆتورلىق قۇقىقتار سالاسىنداعى شەكتەۋلەر مەن ەرەكشەلىكتەردىڭ بىرىڭعاي جيناعىن كوزدەۋگە ءتيىس. قۇجات تالاپتارى ەلدەر اراسىندا جاريالانعان تۋىندىلارمەن الماسۋدى كەڭەيتىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار پرەمەر-مينيستر مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنە ساۋال جولداپ, كۇرمەۋى قيىن قوعامداعى كەيبىر ماسەلەلەردىڭ كەشىكتىرىلمەي شەشىلۋى قاجەت ەكەنىنە نازار اۋداردى. دەپۋتات ماگەررام ماگەرراموۆ نەيروجەلىلەردىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشاتىنىن, الايدا ايتارلىقتاي قاۋىپ-قاتەرلەر اكەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«قازىر زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قارقىندى دامۋ كەزەڭىندە ەڭ قاراپايىم قىزمەتتەردى الۋ كەزىندە ازاماتتاردىڭ بەينەلەرى رۇقساتسىز تىركەلىپ جاتىر. بانكتەر, بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ بولشەك ساۋدا ورىندارى, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى, بالاباقشالار, اۋرۋحانالار, ەمحانالار, بيزنەس ورتالىقتاردىڭ وتكىزۋ پۋنكتتەرى – ازاماتتار قايدا بارسا دا, ولاردىڭ بيومەترياسى تىركەلەدى. بۇل ازاماتتىڭ قالاۋى مەن وسى شارالاردىڭ قاجەتتىلىگىنەن تىس جۇرگىزىلەدى. ازاماتتار بيومەتريالىق دەرەكتەردى بەرۋدەن باس تارتسا, بانكتىك قىزمەتتەر نەمەسە بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ قىزمەتتەرىن الۋعا مۇمكىندىك جوق», دەيدى ول.
ەڭ قىزىعى, قىزمەت العان ازاماتتار كەلىسىم بەرگەندىكتەن بايلانىس وپەراتورلارى مەن بانكتەر جەكە دەرەكتەردى ءۇشىنشى تۇلعالارعا شەكتەۋسىز ءارى باقىلاۋسىز بەرە الادى. ال جيناقتالعان بيومەتريا ادامداردىڭ دەرەكتەرى ساقتالاتىن بازا يەلەرىنىڭ قالاۋىمەن جانە تالعامىمەن شەكتەۋسىز پايدالانىلادى. ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بيومەتريانى ازاماتتاردى الاياقتاردان قورعاۋدىڭ مەحانيزمى رەتىندە قاراستىرىپ وتىرعانىمەن, بۇل قۇرال مالىمدەلگەن ماقساتتارعا سايكەس كەلمەيدى. دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سەنسەك, كەز كەلگەن ازاماتتىڭ بيومەترياسىن شاعىن ساۋدا نۇكتەسىنىڭ يەسى دە يەلەنە الادى. مىسالى, YouTube, Instagram سياقتى تانىمال الەۋمەتتىك جەلىلەر قارجىلىق پيراميدالاردىڭ جارنامالىق روليكتەرىنە تولى, وندا تانىمال ادامداردىڭ بەينەلەرى مەن داۋىستارى ءبىرىنشى جاقتان پايدالانىلىپ ءجۇر. بۇل جاعداي ازاماتتاردىڭ بيومەترياسى, ولاردىڭ بەينەلەرى مەن داۋىستارى قىلمىستىق ماقساتتا رۇقساتسىز پايدالانۋدان قورعالماعانىن انىق كورسەتىپ بەرەدى. وسى ورايدا دەپۋتات ۇكىمەت قازىردەن باستاپ ازاماتتاردىڭ بيومەتريالىق دەرەكتەرىنىڭ رۇقساتسىز پايدالانىلۋىنا جول بەرمەۋ شارالارىن قابىلداپ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكتتى پايدالانۋدى شەكتەيتىن ەرەجەلەردى ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆ مەملەكەتتىك ورگاندار قولدانىستاعى زاڭنىڭ تالابىن ورىنداۋعا اسىقپايتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى قابىلدانعان قۇمار ويىنعا قاتىستى قۇجاتتا «كوشەدە, قوعامدىق كولىكتە, بيلبوردتا قۇمار ويىنعا قاتىستى جارناما بولماۋ كەرەك» دەگەن نورما بار. دەگەنمەن اكىمدىكتەر بۇل تالاپتى ورىنداۋعا اسىعار ەمەس. مىسالى, شقو اكىمدىگى زاڭ كۇشىنە 9 قىركۇيەكتە ەنگەنىنە قاراماستان, قۇمار ويىننىڭ جارناماسى جازىلعان بيلبوردتاردى قاراشادا عانا دەمونتاجداعان. ال الماتى مەن شىمكەنت قالالارى, الماتى, ماڭعىستاۋ, سقو, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمدىكتەرى قۇمار ويىننىڭ سىرتقى جارناماسىنىڭ كوزى جويىلعانى تۋرالى اقپاراتتى قۇزىرلى ورگانعا ءالى بەرمەگەن. ال بۋكمەكەرلىك كەڭسەنى تەك سپورتتىق باق جارنامالاي الادى دەلىنگەنىمەن, كەيبىر سپورتتىق سايت رەتىندە تىركەلمەگەندەر دە بۋكمەكەرلەردى جارنامالاپ, اقشا تاۋىپ وتىر.
سونىمەن قاتار قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى ۇكىمەت باسشىسىنا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ادامدارعا وزگەلەردىڭ كومەگىنسىز تولىقتاي ءوزى بەيىمدەلىپ, قاجەتتى قىزمەتتەردى ءوز بەتىنشە الا الاتىنداي ورتا قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتكىزدى. بىرنەشە جىل بۇرىن ەلىمىزدە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق جوسپار قابىلدانعان. بۇعان سايكەس قولجەتىمدىلىكتىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى ازىرلەنگەن. مۇندا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ادامدار كەز كەلگەن جەرگە ەش كەدەرگىسىز كىرىپ-شىعا الادى دەلىنەدى. الايدا بۇل اقپارات شىندىققا جاناسپايدى. وسىلاي دەگەن دەپۋتاتتار وڭىرلەردى ايتپاعاندا استانا تۇرعىندارىندا دا مۇنداي مۇمكىندىك جوق ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. مىسالى, تابالدىرىقتاردىڭ بيىك بولۋى, تۇتقاسى جوق تىك پاندۋستار, تاكتيلدى بەلگىلەردىڭ جوقتىعى, ۆاننا بولمەلەرى ارنايى تۇتقامەن جانە اۆاريالىق تۇيمەلەرمەن جابدىقتالماعان, تار ەسىكتەر سەكىلدى كەمشىلىك كوپ. بۇل عانا ەمەس, مۇگەدەكتىگى بار ادامدار عيماراتقا كىرىپ قانا قويماي, سول جەردە قاجەتتى قىزمەتتى الۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. ال بۇل قاجەتتىلىكتىڭ ورىندالۋى ەكىتالاي ەكەن. سەبەبى كاسسا, بانكومات, اقپاراتتىق دۇڭگىرشەكتەر تىم بيىك, ياعني مۇگەدەكتەر ارباسىنداعى ادامعا قىزمەت كورسەتۋگە بەيىمدەلمەگەن.
جالپى وتىرىستا جالپاق جۇرتتىڭ جايىن جەتكىزگەندەر كوپ بولدى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى, ينكليۋزيۆتى ساياسات تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ, تەحنيك-مەتەورولوگتار مەن جەر ماسەلەسى, ءماسليحاتتىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, جۇمىسشى كاسىپتەرىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, سۋ شارۋاشىلىعى مەن استىقتى فورۆاردتىق ساتىپ الۋعا قاتىستى قويىلعان ساۋالدارىنا ساۋاتتى جاۋاپ بەرىپ, سالاداعى سالعىرتتىقتى جويۋ قاجەت ەكەنىن بۇل جولى دا قاداپ ايتتى.
