«ۇشقىندى» ۇشىرعان ۇيا

بۇگىنگى ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan» باسىلىمىنىڭ ءىزاشارى بولعان «ۇشقىننىڭ» باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالار, العاشقى رەداكتورلارى تۋرالى تىلەكقابىل بورانعالي­ ۇلى, ماقسات ءتاجىمۇرات سىندى زەرتتەۋشىلەر بىرنەشە ەڭبەك جازدى. سوندىقتان ءبىز بۇل جولى گازەت باسىلعان باس­پاحانا تۋرالى ايتايىق.

زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, «ۇشقىن» گازەتى­نىڭ العاشقى ساندارىن شىعا­رۋعا كەزىندە قازاننان الدى­رىلعان «قازاق» گازەتىنىڭ قۇي­ما قارىپتەرى دە, وردا­دان اكەلىنگەن باسپاحانا قۇ­رالدارى دا پايدالانىلسا كەرەك. «قازاق» گازەتى ورىنبور­دا بولعانى راس. ال وردادان باس­پاحانا قالاي كەلگەن؟ ول قانداي باسپاحانا؟

حح عاسىردىڭ باسىنداعى قوعامدىق-ساياسي وقيعالار­عا كوز جىبەرسەك, ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى بوكەي ورداسىنىڭ ءاردايىم الدىڭعى لەكتە جۇرگەنىن بايقايمىز. اسىرەسە باسپا ىسىندە بوكەيلىك الدا بولدى. بۇعان 1911 جىلى 16 ناۋرىزدا العاشقى سانى شىققان «قازاقستان» گازەتىن ايتساق بولادى. سونداي-اق 1917 جىلى اقپاندا پاتشا تاقتان قۇلاعان كەزدە دە بوكەي­لىك قازاق زيالىلارى تەز ۇيىمداسىپ, مامىر ايىندا (كەي دەرەكتە ءساۋىر ايىندا) «ۇران» اتتى گازەت شىعارىپ ۇلگەرگەن بولاتىن.

وسى «ۇران» گازەتىنىڭ ءوز باسپاحاناسى بولعان. بۇل گازەت ورىنبورداعى «قازاق» گازەتىمەن ۇندەس, پىكىرلەس باسىلىم ەدى. ساكەن سەيفۋللين ءوزىنىڭ ايگىلى «تار جول, تايعاق كەشۋ» كىتابىندا: «...1917–1918 جىلداردا ...سەمەيدە شىققان «سارىارقا» مەن «اباي» «الاشتىڭ» ورداسى بولدى. ...تۇركىستان وقىعاندارى تاشكەندە «بىرلىك تۋى» دەگەن گازەت شىعارىپ, «الاشتى» ۇران قىلىپ تۇردى. بوكەي ورداسىنىڭ ءبىراز وقىعاندارى, اقىن, مولدا قاراش ۇلى باس بولىپ, «ۇران» دەگەن گازەت شىعارىپ, «الاشوردانى» ۇران قىلىپ تۇردى» دەپ جازعان ەدى.

عابدولعازيز مۇساعاليەۆ – باس رەداكتور, نۇعمان ماناي ۇلى ورىنباسار بولعان وسى باسىلىم 1918 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن جۇيەلى شىعىپ تۇرعان. گازەتتىڭ ءبىز كورگەن سوڭعى №38 سانى 1918 جىل­دىڭ 16 مامىرى كۇنى شىققان ەكەن. وردانى بولشەۆيكتەر الىپ, بيلىك اۋىسىپ جاتقان كەز­دە دە گازەت بارىنشا ۇلت­تىق-اعارتۋشىلىق باعىتىنان اينىماعان. تەك كەڭەس وكىمەتى ابدەن ورناعان 1918 جىلدىڭ كۇزىندە بوكەي وبلىستىق كىندىك كوميتەت ء«باسپاسوز تاراتۋ ءىسىنىڭ ىلگەرىلەپ, جەمىستى ءھام پايدالى بولۋى ءۇشىن استراحاننان كەلگەن جاڭا باس­پاحانا مەن حان ورداسىنداعى «ۇران» باسپاحاناسىن بىرگە قوسىپ, قىزمەت ەتتىرۋگە ءھام ول باسپاحانانى باسقارۋ ءىسىن جولداس ۆىگدورششيككە تاپسىرۋعا» قاۋلى جاساپتى.

ءاۋ باستا «ۇران», كەيىن كەزەگىمەن «حابار-يزۆەستيا», «قازاق دۇرىستىعى-كيرگيز­سكايا پراۆدا», «دۇرىستىق جولى» گازەتتەرى, «مۇعالىم» جۋرنالى, ت.ب. باسپا ونىمدەرى باسىلعان وسى ستانوكتاردىڭ كورمەگەنى جوق.

قازىرگى حان ورداسى اۋىلىندا 1900 جىلى دۇنيەگە كەلگەن يبراگيم مۋلياكاەۆ 1917 جىلى باسپاحاناعا جۇمىسقا تۇرعانىن جازىپ قالدىرعان. قارت پوليگرافيستىڭ ايتۋىنشا, اق پەن قىزىل الماس­قان الا­ساپىران كەزەڭدە باسپا­حانا­نىڭ جاۋى كوپ بولىپتى. «...ولار بۇل گازەتتى باسپا­حانا­سى­مەن بىرگە قۇرتىپ جىبەرۋگە ارەكەت جاسادى. ءبىز باسپا­حانا­نىڭ قاجەتتى ماتەريال­دارى مەن جارامدى جابدىق­تارىن باس­پا­حانانىڭ پودۆالى­نا تىعىپ تاس­تادىق. باندا­لار باسپا­­حاناعا كىرىپ, ءبىز قال­دىر­عان جا­رامسىز ارىپتەر مەن جاب­دىق­تاردى تاس-تالقان ەتىپ كەتتى», دەپ جازادى 1957 جىلعى ەستەلىگىندە.

1919 جىلى ازامات سوعىسى اسقىنىپ, بوكەيلىكتە اق پەن قىزىل الماسقان, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ ورنادى. اقتار كۇشەيىپ, اق كازاكتار ورال قالاسىن, سلاميحين مەن تالوكپەنى باسىپ الادى. بولشەۆيكتەردىڭ قولىنداعى ورداعا قاۋىپ ءتوندى. وسى كەزدە ورداداعى مۇحامەديار تۇنعاشين باسقارعان قىرعىز (قازاق) اسكەر كوميسسارياتىن ورىنبورعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. كوشۋگە ءتيىس توپتىڭ تىزىمىندە ءتاميمدار سافيەۆ تە بولعان.

«اۆگۋست ايىنىڭ 15-ءى كۇنى ءبىر ەشەلون سوعىس كوميسسارياتى سايحين ستانتسياسىنا جونەلدى. ...اۆگۋستىڭ 16-17-18 كۇندەرى ساياسي ءبولىم مەكەمەسى جينالىپ, وتارباعا مىنەتىن سايحين ستانتسياسىنا ءجۇرىپ كەتتى. ...حالەل (ەسەنباەۆ) مەنى جولعا شىعارىپ سالدى. ستانتسيادا ەشەلون ۆاگوندار دايار ەكەن, سايقىندا ءبىر كۇن قونىپ, ەرتەڭىنە اۆگۋستىڭ 20-سى كۇنى پويىزبەن ءجۇرىپ كەتتىك» دەپ جازادى كەيىپكەرىمىز. ايتپاق­شى, وسى ەشەلوندا وردا­دان الىپ شىققان باسپا­حانا ماشيناسى دا بار ەدى. سوعىس كوميسسارياتىنىڭ ورىن­بورعا كەتۋى, باسپاحانا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ دە كوشۋى­نە باي­لانىستى وردادا شىعىپ تۇر­عان «دۇرىستىق جولى» گا­زەتى جابىلىپ توقتاپ قالدى...»

مىنە, وسىلايشا, وردادا «ۇران», «حابار», «قازاق دۇرىس­تىعى», «دۇرىستىق جولى» گازەت­تەرى شىعىپ تۇر­عان باس­پا­حانا ورىنبور قالاسىنا جەتكىزىلگەن ەكەن.

ايتپاقشى, حان ورداسىندا 1919 جىلدىڭ 20 اقپانىنان باستاپ تازا قازاق تىلىندە شىعا باستاعان «دۇرىستىق جولى» گازەتىنىڭ شىعارۋشىلار القا­سىندا مۇستافا كوكەباەۆ, عۇمار قاراش, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, حالەل ەسەنباەۆ جانە ءتاميمدار سافيەۆ بار ەدى. وسى جىلدىڭ سوڭىندا ورىنبور قالاسىندا «ۇشقىن» گازەتى شىققان كەزدە ونىڭ «جازۋشىلار قۇرامىندا» دا حالەل ەسەنباەۆ پەن ءتاميمدار سافيەۆ قاتار ءجۇرىپتى.

تاعى دا ءتاميمداردىڭ ەستەلىگىنە كەزەك بەرەيىك:

«ورىنبورعا رەۆكوم مۇشەلەرى دە كەلدى. بوكەيدەن مەڭدەشەۆ, ورالدان قاراتاەۆ, ايتيەۆ, ارعانشيەۆ كەلدى. ماسكەۋدەن رەۆكوم باستىعى بولعان پەستكوۆسكي كەلدى. بۇلار دا كەڭسەلەرىن اشىپ, ورنالاسىپ جۇمىسقا كىرىستى. ورىنبوردا مەن «سوعىس كوميسسارياتى حابارلارى» گازەتىن شىعارۋعا دايىندالدىم. بىراق ءبىر كۇنى سەيتقالي مەڭدەشەۆ مەنى شاقىرىپ الدى, ونىمەنەن بىرگە ايتيەۆ وتىر ەدى. ول قازاقشا گازەت شىعارۋ ماسەلەسىن قوزعادى. قازىر «سوعىس كوميسسارياتى حابارلارى» ەمەس, رەۆكوم ورگانى قازاقشا گازەتا شىعارۋ كەرەك دەدى. سول وتىرىستا نە دەگەن گازەتا شىعارامىز, اتى قالاي بولادى دەگەن ماسەلە بولدى. مەڭدەشەۆتىڭ ۇسىنۋى بويىنشا گازەتانىڭ اتى «ۇشقىن» بولاتىن بولدى. مەنى سوعىس كوميسسارياتىنىڭ ساياسي بولىمىنەن شاقىرىپ الىپ, «ۇشقىن» دەگەن قازاقشا گازەتا شىعارۋدى, رەداكتسيا ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. ...سولاي ەتىپ نويابر ايىن­دا ورىنبوردا قازاقشا «ۇشقىن» گازەتاسى شىعا باستادى. رەداكتسياعا ورىنبوردىڭ ءبىر (نەپليۋەۆسكايا) كوشەسىنەن جاي بەرىلدى. باستاپ «ۇشقىن» جۇماسىنا ءبىر رەت, سوڭىنان ەكى-ءۇش رەت شىعىپ تۇردى. گازەتا ەكى بەتتىك سارى قاعازعا باسىلىپ تۇردى...»

...2019 جىلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 100 جىل­دىعىنا وراي قازاقستاننان ورىنبور قالاسىنا ارنايى بارعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا وسى جولداردىڭ اۆتورى دا بولعان ەدى. سول ساپاردا «ۇشقىن» گازەتىنىڭ رەداكتسيا­سى بولعان كونە عيماراتتىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى.

ءبىر عاجابى, حان ورداسىن­داعى العاش باسپاحانا بولعان عيمارات تا ءالى كۇنگە ساقتال­عان. ول ءۇيدىڭ دە قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا قويىلعان. ال 2014 جىلى حان ورداسى تاري­حي-مادەني, ارحيتەكتۋرا­لىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورى­عىنىڭ قۇرامىندا ارنايى باسپاحانا مۋزەيى اشىلعان ەدى. بۇل جەردە, حان ورداسىندا حح عاسىردىڭ باسىنداعى ءباسپاسوز قايرات­كەر­لەرىنىڭ اتقارعان ءىسى, ەڭبەك ىزدەرى سايراپ جاتىر. «ۇشقىندى» ۇشىرعان ۇيانى ءبىز دە ماقتان ەتەمىز.

باتىس قازاقستان وبلىسى