كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بيىل 11 ايدىڭ وزىندە عانا 19 مىڭنان اسا ينتەرنەت الاياقتىق تىركەلگەن. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتارعا 30,6 ملرد تەڭگەگە جۋىق شىعىن كەلتىرىلىپتى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, الاياقتاردىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءتاسىلى – بەلگىلى ساۋدا الاڭدارىنىڭ سايتتارىندا, سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردە حابارلاندىرۋلار ورنالاستىرۋ ارقىلى جاسالاتىن ينتەرنەت-ساۋداعا تيەسىلى. ادەتتە مۇنداي جاعدايدا الاياقتار تاۋاردىڭ نەمەسە قىزمەتتىڭ تومەن باعاسىن كورسەتىپ, الدىن الا نەمەسە تولىق تولەمدى سۇرايدى ەكەن. ايتالىق, بيىل ءدال وسىنداي 6,7 مىڭنان اسا قىلمىس تىركەلىپ وتىر. سول ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى عالامتوردىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, كەز كەلگەن قىزمەتتى الاتىن كەزدە الاياقتاردىڭ قۇربانى بولماس ءۇشىن ءاربىر ارەكەتتى جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەن ابزال ەكەنىن ءجيى ەسكەرتەدى. بىرىنشىدەن, تەكسەرىلگەن جارناما سايتتارىن عانا پايدالانعان ءجون. ەكىنشىدەن, تاۋاردى العاننان كەيىن تولەم تۋرالى كەلىسۋ ارتىق ەتپەيدى. ۇشىنشىدەن, تاۋاردىڭ بار ەكەنىنە انىق كوز جەتكىزىپ, بەينەقوڭىراۋ ارقىلى ناقتىلاپ العان دۇرىس بولادى. ەگەر ساتۋشى باسقا قالادا بولسا, تانىس ادامداردى تاۋارعا جىبەرگەن – وڭتايلى شەشىم.
قازىر ادامدار كۇماندى بروكەرلىك كومپانيالار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى اقشانى تەز كوبەيتۋدىڭ ءتۇرلى سحەماسىنا ىلىگىپ جاتىر. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى وسىنداي قارماققا تۇسكەن قۇربانداردىڭ سانى 2 مىڭنان اسقان. ولار ءوز اقشالارىن جوق ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا سالعان. كەيبىر جاعدايلاردا وسى ماقساتتار ءۇشىن نەسيەلەر رەسىمدەپ, جەڭىل اقشانى ىزدەگەندەر قولدا بار جيناقتارىنان ايىرىلعان. الاياقتار ءىرى كومپانيالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق كومپانيالار, بانكتەر مەن كريپتوبيرجالاردىڭ اتىنان جالعان سايتتار قۇرىپ, اڭقاۋ حالىقتى قۇرىعىنا ءتۇسىرىپتى. الاياقتاردىڭ ارەكەتى ونلاين-رەجىمدە عانا ءوتىپ, ادامدار جالعان «مەنەدجەرلەرمەن» جانە «بروكەرلەرمەن» مەسسەندجەرلەر ارقىلى تىلدەسكەن. جۇرتتىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ماقساتىندا كەيبىر الاياقتار ۇلكەن قارجىنى تارتۋ ءۇشىن ديۆيدەندتەردى ءبىر رەتتىك تولەۋدى جۇزەگە اسىرىپ وتىرىپتى.
كەلەسى كەڭ تارالعان ءادىستىڭ ءبىرى – ءالى دە سول بانك, قۇقىق قورعاۋ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتىنان سوعىلعان تەلەفون قوڭىراۋلارى. بۇل ورايدا ايتا كەتەرلىگى, قازىر شەتەلدەن جاسالعان جالعان قوڭىراۋلاردى بايلانىس وپەراتورلارى بىردەن بۇعاتتايدى. مۇنداي جۇيە قولدانىسقا ەنگەلى 64 ميلليوننان اسا وسىنداي قوڭىراۋ توقتاتىلعان.
دەگەنمەن ينتەرنەتتەگى الاياقتار ادامداردى الداۋدىڭ جاڭا امال-ايلاسىن ىزدەۋگە كوشكەن. قازىر نەگىزىنەن شەتەلدىك نومىرلەردەن جانە WhatsAppپەن قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى جاسالعان الاياقتىق كوپ تىركەلەدى. ماسەلەن, بيىل وسىنداي 4,7 مىڭنان اسا قىلمىس بەلگىلى بولىپ وتىر. مۇنداي ساتتە الاياقتار قارجىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازاماتتاردى اقشانى شوتتان نەمەسە دەپوزيتتەن قاۋىپسىز «ساقتاندىرۋ» شوتىنا اۋدارۋعا كوندىرەدى. ءبىر قىزىعى, الاياقتاردىڭ ارباۋىنا ىلىنگەندەر ءوز ەرىكتەرىمەن نەسيە رەسىمدەپ, ولاردىڭ ايتۋىمەن تەلەفوندارىنا قاشىقتان قول جەتكىزۋگە ارنالعان قوسىمشا ورناتقان. ەڭ سوراقىسى, بانكتەردەن كەلىپ تۇسكەن كودتى الاياقتاردىڭ قولىنا وزدەرى بەرگەن. ياعني بۇل ادامداردىڭ بانكتىڭ بارلىق قاۋىپسىزدىك شارالارىن وزدەرى اينالىپ وتەتىنىن كورسەتىپ بەرەدى. كەيبىر جابىرلەنۋشىلەر قولدا بار م ۇلىكتەرىن, ونىڭ ىشىندە پاتەر مەن كولىكتەرىن دە كەپىلگە قويعان نەمەسە ساتقان. تۇسكەن اقشانى الاياقتاردىڭ شوتتارىنا اۋدارىپ بەرگەن. ال بانك پەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەشقاشان دەربەس دەرەكتەردى سۇراتپايدى, ءتىپتى تەلەفون ارقىلى ارنايى وپەراتسيالار جۇرگىزبەيدى.
استانا قالاسى پد كريمينالدىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ جەدەل ۋاكىلى ايدار قونىسبەكتىڭ ايتۋىنشا, بيىل استانادا 11 اي ىشىندە 4,5 مىڭنان اسا ينتەرنەتتەگى الاياقتىق تىركەلگەن. سونداي-اق ول الاياقتار اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن ءساتتى قولدانۋعا ءۇيىر ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. سوندىقتان پوليتسيا جەدەل ۋاكىلى ازاماتتار دا ساندىق داۋىردە ساۋاتتى بولۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتىپ وتىر.
«قازىر عالامتوردا قۇقىققا قارسى كونتەنت ءورىپ ءجۇر. دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى ينتەرنەت جەلىسىن مونيتورينگىلەۋدە 900-دەن اسا قۇقىققا قارسى رەسۋرستى انىقتاپ, باعىتتادى. سول ءۇشىن ءبىز قۇقىققا قايشى كونتەنتتى انىقتاۋ مەن بۇعاتتاۋدىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن «كيبەرقاداعالاۋ» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ قىزمەتىنە جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى مينيسترلىككە ۇسىنىس جىبەردىك. سونداي-اق الاياقتار Sim-بوكستاردى بەلسەندى قولدانادى. مىسالى, وسىنداي قۇرىلعىعا ءبىر ۋاقىتتا 500-دەن اسا sim-كارتانى قوسىپ, وتاندىق بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ ابونەنتتىك نومىرلەرىنەن قوڭىراۋ شالۋعا بولادى. بۇل جابدىق پايدالانىلعان اتاۋ كودتارىن ۇنەمى وزگەرتەدى. ولاردىڭ ناقتى ورنىن انىقتاۋ قيىن. سونداي-اق SIM-بوكستار قازاقستان پروۆايدەرلەرىنە بەرىلەتىن IP-مەكەنجايلاردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بۇل باسقارۋ ەلدەن تىس جەرلەردە دە جۇرگىزىلەتىنىن كورسەتەدى», دەيدى ا.قونىسبەك.
بيىل ەلوردا اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن جەدەل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارى كەزىندە شەتەلدىك الاياقتاردان قۇقىققا قايشى ماقساتتا پايدالانعان 14 sim-بوكس تاركىلەنگەن. پوليتسيا جەدەل ۋاكىلى قازىر كەز كەلگەن ساۋدا ورتالىعىنداعى ابونەنتتىك نومىرلەردى ساتىپ الىپ, ءۇشىنشى بىرەۋدىڭ اتىنا تىركەۋدىڭ قيىندىق تۋدىرمايتىنىن ايتادى. بۇل ءۇشىن بار بولعانى ادامنىڭ جسن-ىن ءبىلۋ جەتكىلىكتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ابونەنتتىك نومىرلەردى تىركەۋ كەزىندە دەرەكتەردى بيومەتريالىق ۆەريفيكاتسيالاۋدى ەنگىزۋ تۋرالى تالاپ تا تولىق قولعا الىنباعان. مۇنداي رەسىم جۇزەگە اسسا, ابونەنتتىك نومىرلەردى قۇقىققا قايشى ماقساتتاردا پايدالانۋدى ەداۋىر قىسقارتادى. وكىنىشتىسى, قازىر بۇل فۋنكتسيا ەرىكتى نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى جانە قۇقىقتىق نەگىزى جوق.
بيىلدان باستاپ ۇلتتىق بانك بازاسىندا ىسكە قوسىلعان «فرودقا قارسى ورتالىق» جوباسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر, تولەم ۇيىمدارىنا الاياقتىق بەلگىلەرى بار جۇرگىزىلگەن ترانزاكتسيالار تۋرالى جەدەل اقپارات الماسۋعا ارنالعان. بىراق بۇل قىزمەتتىڭ ءوزى دە جەتكىلىكسىز. سەبەبى وسىنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تىركەۋ ستاتيستيكاسى ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. ماڭىزدىسى, قىلمىستىق جولمەن الىنعان اقشالاي قاراجاتتاردى شىعارۋدا كومەك كورسەتكەندەرگە, ياعني «دروپپەرلەرگە» قاتىستى قىلمىستىق نەمەسە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋ دە ماڭىزدى بولىپ وتىر.
كورىپ وتىرعانداي, ەلدەگى ينتەرنەتتەگى الاياقتىقپەن كۇرەس جۇمىستارى ەرەكشە باقىلاۋدا. دەگەنمەن كيبەرالاياقتىقتىڭ شەكاراسى بولمايتىنىن ەسكەرمەيتىندەر ەڭبەك ەتپەي قارىن تويدىرۋدى ۇيرەتەتىندەردىڭ ايتقانىنا سەنەدى. شىندىعىندا, نارىق زامانىندا الماقتىڭ دا سالماعى بار.
