بيلەر ينستيتۋتى ءھام دالا دەموكراتياسى

«بيلەر قازاق حاندىقتارىنىڭ تاريحىندا ايتارلىقتاي ءرول اتقاردى.  ولار رۋلىق ۇجىم­دار­دىڭ ورتاسىندا قالىپتاسىپ, بيلىك تىزگىنىن قولعا العان سوڭ, رۋلاستارىمەن تىعىز بايلانىس جاساپ, رۋارالىق جانە رۋلاردان تىس قارىم-قاتىناستاردا ولاردىڭ «تابيعي» وكىلدەرى ءارى «قورعاۋشىلارى» رەتىندە تانىل­عاندىقتان, سۇلتاندار مەن قوجا­­­­لار­­­دىڭ الدىندا مەرەيى ۇستەم بولدى. ونىڭ ۇستىنە بيلەر رۋلاردىڭ ىشىندەگى الدەقايدا باي, بەلگىلى دە ىقپالدى تۇقىم­دار­دان شىققان ەدى. بىردە-ءبىر قازاق حانى ايرىقشا جانە تو­تەن­شە جاعدايلاردا اسا ما­ڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكنو­مي­كا­لىق جانە اسكەري-ساياسي ماسە­لە­لەردى اقىلداسىپ شەشۋ ءۇشىن شا­قىرىلاتىن بيلەر كەڭە­سىنە جۇگىنبەي تۇرا المادى. بي­لەر­دىڭ پىكىرىن ەلەمەۋ حان اۋلە­تىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ, ەلدەن وقشاۋلانىپ قالۋىنا اكەلىپ سوقتى», دەپ جازدى عۇلاما عالىم سالىق زيمانوۆ.

كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدە بيلەر ينستيتۋتىن قوعامدىق بىرلەس­تىكتەر فورماتىندا جاڭعىر­تۋ قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل حالىقتىق باستاما پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىندا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتى ەلىمىزدى ورنىقتى جانە جان-جاقتى دا­مىتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ سانالاتىنى, سوندىقتان قوعامداعى ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى جانداندىرىپ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ سانالى ءارى سىندارلى سەرىكتەستىگىنە جول اشۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ۇستانىمىمەن ۇندەس ەكەنى ءسوزسىز. سونداي-اق بۇگىنگىنىڭ بيلەرى مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا اتاپ ايتقان ۇلتىمىزدىڭ جاڭا كەلبەتىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدە زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە دە ايانباي اتسالىسارى انىق. قازىردىڭ وزىندە ولار وسى باعىتتا قىرۋار جۇمىس تىندىرىپ ۇلگەردى.

وسىدان ون جىل بۇرىن قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى وتكىزگەن قوعامدىق كەلىسىم كەڭەس­تەرىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق سەمينارعا قاتىس­قانىمىز بار. سول جيىندا ءسوز العان قازاقستان حالقى وڭتۇستىك قازاقستان (قازىرگى تۇركىستان) وبلىستىق اسسامبلەياسىنىڭ وكىلى تۇستىك وڭىردە قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى اۋىلدىق جەرلەردە بيلەر القاسى تۇرىندە قۇرىلىپ, ويداعىداي قىزمەت ىستەپ جاتقانىن بايانداعان.

ء«بىر مىسال كەلتىرەيىن. ءبىر اۋىل­دا تۇراتىن باۋىر­لاس ەكى ەتنوس جاستارىنىڭ اراسىندا تۇرمىستىق نەگىزدە جانجال شىعىپ, سوڭى توبەلەسكە ۇلاسقاندىقتان, جاراقات الىپ, اۋرۋحاناعا تۇسكەندەر بولدى. بۇل اياقاستىنان تۋىنداعان كيكىلجىڭگە جەرگىلىكتى بيلەر القاسى دەرەۋ ارالاسىپ, ەكى جاقتى تەز ارادا بىتىمگە كەلتىردى. كىنالىلەر ات-شاپان ايىپتارىن تولەپ, كەشىرىم سۇراپ, تاتۋلاسىپ تىندى. ايتپەگەندە پوليتسياعا ارىز جازىلىپ, جاستىق قىزبالىقپەن ءبىر-بىرىنە جۇدىرىق الا جۇگىرگەندەر سوتتالىپ كەتەتىن ەدى. مۇنىڭ ءوزى وڭ مەن سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن بالالارى تۇرمەگە توعىتىلاتىن اتا-انالاردىڭ جۇرەگىنە قايعى سالىپ, ەتنوسارالىق ارازدىق تۋىن­­­داۋى مۇمكىن ەدى. بيلەر القاسى, مىنە, وسىنداي قاۋىپتى الدىن الا ءبىلدى», دەدى ول.

وعان: «اۋىل بيلەرى اۋداندىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى مەن اۋىل­دىق وكرۋگتەر اكىمدەرى اۋدان باسشىلارىنا ايتۋدان تاي­ساقتايتىن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى كوتەرە الىپ ءجۇر مە؟», دەگەن سۇراق تا قويىلدى.

بۇل ساۋالعا: «ارينە! مىسالى, ءبى­ز­دىڭ ءبىر اۋدانداعى سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ جۇيەسى كەزىندە جە­كە­شەلەندىرىلىپ كەتكەندىكتەن, ونىڭ جۇمىسى جۇرت كوڭىلىنەن شىق­پاي, رەنىش كوبەيىپ تۇر ەدى. وسى ماسەلەنى وزگە ەمەس, بيلەر القاسى اۋدان اكىمىنىڭ الدىندا باتىل كوتەرىپ, ناتيجەسىندە تۇرعىنداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورىن قۇرىلدى», دەگەن نىق جاۋاپ بەرىلگەن.

سوعان قاراعاندا انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ قاي­ماعى بۇزىلماعان قاسيەتتى ءوڭىر تۇركىستان وبلىسىندا بيلەر القالارى قۇرىلىپ, باياعى زامان­­­داعى دالا دەموكراتياسىن جاڭاشا جالعاستىرىپ جاتقان سياقتى. وسى يگى باستاماعا ۇيىت­قى بولعان – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. ونىڭ ەل وڭىرلەرىندە قوعام­دىق كەلىسىم كەڭەستەرىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا وراي تۇركىس­تاندىقتار جەرگىلىكتى تۇر­عىن­داردىڭ دىلدىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ ەجەلگى حالىقتىق بيلىك ورگانى بولعان بيلەر ينستيتۋتىن بۇگىنگى زامانعا ۇيلەستىرە جاڭعىرتۋدى قولعا العان. بيلەر القاسىنىڭ مۇشەلەرى دە, ونىڭ توبەبيى دە اۋىلداعى ەڭ بەدەلدى ادامداردىڭ اراسىنان تاڭدالىپ سايلانادى ەكەن. ارالارىندا اقساقالدارمەن قاتار, كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاستار دا بار بولىپ شىقتى.

«اۋىلدىق وكرۋگتەردە بۇرىن­نان ارداگەرلەر كەڭەستەرى جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, مۇنداي قوعامدىق ۇيىمنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن ساۋالعا دا ورىندى جاۋاپ بەرىلگەن. سەبەبى ارداگەرلەر كەڭەس­تەرىنىڭ كۇندەلىكتى تىرشى­لىكتە اتقاراتىن نەگىزگى شارۋاسى – مۇقتاجدىق كورىپ جۇرگەن قارت­تارعا قامقورلىق جاساۋ ەكە­نى ءمالىم. ەلگە بەرەتىنىن بەرىپ, بۇگىندە قۇرمەت تورىندە وتىرعان اقساقالداردان اۋىلداعى ءىرىلى-ۇساقتى ماسەلەلەردىڭ بارىنە ارالاسىپ, كەيدە جەرگىلىكتى شەنەۋ­نىك­­تەردىڭ مىندەرىن بەتتەرىنە باساتىنداي اسا بەلسەندىلىك كۇتۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز سياقتى. ارداگەرلەر كەيدە وزدەرىنىڭ «بازاردان قايتقان جاندار» ەكەنىن مويىنداپ ايتىپ قوياتىنىن ەستىپ ءجۇرمىز. ال بيلەر القاسىنىڭ مۇشەلەرىنىڭ كوبى – «بازاردىڭ ناعىز قايناعان ورتاسىندا جۇرگەندەر». سوندىقتان دا ماسليحاتتارعا «قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن مومىنداردى» سايلاۋدى ۇناتاتىن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ «سۇزگىسىنەن» ءوتىپ بارىپ, سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋعا ءداتى بارمايتىن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى سولاردىڭ عانا كوتەرە الاتىنىنا كۇمان كەلتىرۋگە بولماس. سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيتىنى دە انىق.

مادەنيەت جانە اقپارات مي­نيستر­لىگىنىڭ اقپاراتىنا قارا­­عاندا, بيلەر اتىن ۇستانعان 15 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم «كوم­مەر­تسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرا­­لى» زاڭعا ساي­كەس «ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دەرەك­قو­رىنا» ءوز جۇ­مى­سى تۋرالى ەسەپ تاپ­سىر­­عان. سولاردىڭ ىشىندە ء«ادىل بيلەر» جانە «قازاق بيلەرى القا­سى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىر­لەس­تىكتەرى (رقب) جانە «ەلوردا بيلەر كەڭەسى», «شىمكەنت بيلەر القاسى», «كەرەكۋ بيلەر القاسى» جانە «اقمولا بيلەر القاسى» سىندى قو­عامدىق بىرلەستىكتەر (قب) بەل­سەن­دىلىگىمەن كوزگە تۇسكەن.

ماسەلەن, 2022 جىلى تۇركىستان وبلىسىندا قۇرىلعان ء«ادىل بيلەر» رقب-نىڭ قازىر وسى وڭىردەگى تۇركىستان قالاسىندا, تولەبي جانە سارىاعاش اۋداندارىندا, سونداي-اق شىمكەنت قالاسى مەن قىزىلوردا وبلىسىندا فيليال­دارى بار. ولاردىڭ مۇشەلەرى قىستىگۇنى 3 اي بويى جولداردى قاردان تازالاۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داستىرعان. 15 اۋىلدىڭ اراق-شاراپتان باس تارتۋىنا ۇيىتقى بولعان. سارىاعاش, ورداباسى, سايرام اۋداندارىندا 3 الەۋمەتتىك دۇكەن اشقان. بىلتىر ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ اراسىندا تۋىنداعان 3 ماسەلەنى داۋ شىعارماي شەشىپ, تاراپتاردى تاتۋلاستىرا بىلگەن. جەتىم-جەسىرلەرگە 8 تۇرعىن ءۇي سا­لىپ بەرۋگە باستاماشىلىق جا­ساعان. حالىقتى الداپ-ارباعان الاياق­تارمەن سويلەسىپ, مەدياتسيا ارقىلى 52 ملن تەڭگە قاراجاتتى يەلەرىنە قايتارۋعا ىقپال ەتكەن. وزدەرىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن 120 ۇيگە گاز تارتۋعا جاردەم بەرگەن. بۇعان قوسا جەرگىلىكتى بيلەر بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جۇمسالۋىنا باقىلاۋ ورناتىپ, اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ساپاسىن قاداعالاپ ءجۇر.

«اتىراۋ وبلىستىق بيلەر كەڭەسى» قب مۇشەلەرى دە بەلسەندى. ولار 2019 جىلدان باستاپ مەديا­تسيامەن جانە جانجالداردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ىقى­لاسىنا بولەنگەن. بيلەر كەڭەسى مەن وبلىستىق سوت ءوزارا مەموراندۋمعا قول قويعان. نا­تيجەسىندە, 168-ءى داۋلى ماسەلە بىتىمگەرلىك جولمەن شەشىلگەن. قارالعان ىستەردىڭ قاتارىندا وتباسىن ساقتاۋ, اليمەنت تولەۋ, پاتەردەن شىعارۋ, بەرەشەكتى وتەۋ, جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدى قالپىنا كەلتىرۋ, كورشىلەر اراسىنداعى كيكىلجىڭدى شەشۋ سياقتى داۋ-دامايلار بار.

الايدا «قازاقتىڭ باس ءبيى», «وبلىستىڭ اعا ءبيى» سياقتى لاۋا­زىم­داردى ويلاپ شىعارىپ, سوعان ۇمتىلۋ دانا اباي بابامىز سىناعان بەس دۇشپانىمىزدىڭ ءبىرى – ماقتانشاقتىقتىڭ بەلگىسى. وسىنداي داڭعويلىقتان ارىلىپ, قوعامعا پايدالى ىستەرمەن اينالىسۋ, ۇلت­تىق قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتاۋ جانە ءالى دە تىيىلماي تۇرعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋ بۇگىنگى بيلەردىڭ بەدەلىن كوتە­رەرى حاق. سوندا حالقىمىزدىڭ اتاقتى بيلەرى ورناتقان دالا دەموكرا­تياسى قازىرگى زاڭناما اياسىندا جاڭعىرا جالعاسىن تاۋىپ, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس بولىپ قوسىلارى كۇمانسىز.