زەينەتكەردىڭ قۇقىن شەكتەمەيىك...

مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ءسوزى بۇگىندە قىزمەتىن جالعاستىرىپ جۇرگەن زەينەتكەرلەردىڭ ابىرجىعان كوڭى­لىن ورنىنا تۇسىرگەنى انىق. ويتكەنى اتالعان فورۋم قارساڭىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سۆەتلانا جاقىپوۆا جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەرلەرگە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن زەينەتاقى تولەۋدى توقتاتۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقان ەدى. الايدا ونى ءارتۇرلى سالادا ماڭداي تەر توگىپ, قوسىمشا ناپاقا تاۋىپ جۇرگەن ارداگەرلەر عانا ەمەس, پارلامەنت مۇشەلەرى دە قولداعان جوق. ءماجىلىستىڭ ايدوس سارىم باستاعان ءبىر توپ دەپۋتاتى مينيستر س.جاقىپوۆانىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, ونىڭ جۇرتشىلىق تالقىسىنا سالعان ۇسىنىسى ازاماتتاردىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرەتىن اتا زاڭعا قايشى كەلەدى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.

«ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى زەينەت­كەرلىك جاسقا تولعاننان كەيىن دە ادال جۇمىس ىستەۋگە قۇقىلى. ايتپەسە بىلىكتى مۇعا­لىم­دەر مەن دارىگەرلەردىڭ, باسقا دا كاسىبي مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن قالاي شەشۋگە بولادى؟ قازىر ەكونوميكانىڭ قاي سالاسىندا بولسىن كادر تاپشىلىعى وتكىر سەزىلەدى» , دەدى ا.سارىم. 

«ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسىنىڭ 4 قاراشاداعى مالىمەتى بويىنشا ەلىمىزدە 53 826 بوس جۇمىس ورنى بار, ونىڭ 13 356-سى جۇمىس ءوتىلىن تالاپ ەتپەيدى. بۇعان قوسا, Head Hunter جۇمىس ىزدەۋ پلاتفورماسىندا 47 946 بوس جۇمىس ورنى ۇسىنىلعان. سونداي-اق جۇمىس كۇشىنىڭ, نەگىزىنەن جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋ ءۇردىسى بايقالادى. ول ەلىمىزدەگى جۇمىس ورىندارىنىڭ جەتىسپەۋىنەن ەمەس, جالاقىنىڭ تومەندىگىنەن, ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ تارتىمسىزدىعىنان تۋىنداعان.

ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) ادىستەمەسى بويىنشا 2021 جىلى جۇرگىزىلگەن جۇ­مىسكەرلەردىڭ ماشىقتارىن تالداۋ جاس جانە اعا بۋىن اراسىنداعى ايىر­ماشىلىق ءۇش ەسە ەكەندىگىن كورسەتتى. بۇل جاڭا كادرلاردىڭ قازىرگى كادرلارعا قاراعاندا بىلىكتىلىگى تومەن ەكەندىگىن بىلدىرەدى. سوندىقتان مامانداردى دايارلاۋ جۇيەسىن تەرەڭ رەفورمالاۋ, ەلدەگى ەڭبەك جاعدايلارىن جاقسارتۋ قاجەت. ال زەينەتكەرلەر جاستاردىڭ جۇمىس ورىندارىن «الىپ قويىپ وتىر» دەگەن ءۋاج – سىندارلى ەمەس», دەدى حالىق قالاۋلىسى.

كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەر سانى كوبەيە تۇسكەن. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەڭبەك ەتەتىن 65 جاستان اسقان ارداگەر سانى 2019 جىلعى 56,8 مىڭنان بيىلعى ءۇشىنشى توقساندا 117,3 مىڭعا دەيىن, ياعني ەكى ەسەدەن استام ارتقان. قازىر ەڭبەك قىزمەتىن جالعاستىرىپ جۇرگەن زەينەتكەردىڭ 65,5 مىڭى – اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعىندا, 10,8 مىڭى – ساۋدا سالاسىندا, اۆتوموبيل, موتوتسيكل جوندەۋدە, 8,3 مىڭى – اكىمشىلىك جانە قوسالقى قىزمەت كورسەتۋدە, 4,6 مىڭى – مەملەكەتتىك قىزمەتتە, 4,3 مىڭى – ونەركاسىپتە, 3,1 مىڭى – قۇرىلىستا, 2,7 مىڭى – ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا, 2 مىڭعا جۋىعى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. مۇنداي ارداگەرلەر اسىرەسە جۇمىس كۇشى تاپشى قوستاناي (24,4 مىڭ ادام), اقمولا (12,8 مىڭ ادام), سولتۇستىك قازاقستان (12,3 مىڭ ادام), پاۆلودار (11,4 مىڭ ادام) وبلىستارىندا, سونداي-اق قاراعاندى (12,5 مىڭ ادام), اتىراۋ (11,8 مىڭ ادام), اقتوبە (9,9 مىڭ ادام) وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا (9,3 مىڭ ادام) كوپ.

جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەر قاتارى نەگە قالىڭداپ بارادى دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋدەن تاپتىق. ساۋالناماعا قاتىسقان 65 جاستان اسقان ازاماتتاردىڭ 81 پايىزى وزدەرىنىڭ ءال-اۋقاتىن ورتاشا دەڭگەيدە, 14,5 پايىزى ورتادان جوعارى دەپ باعالاعان. 5,3 پايىزى ەت پەن بالىق تاعامدارىمەن ەكى كۇندە ءبىر رەت تاماقتانۋعا جاعدايلارى كەلمەيتىنىن بىلدىرگەن. 4 پايىزى توزعان كيىمدەرىن تاس­تاپ, جاڭالارىن الۋعا قاراجاتتارى جەت­پەيتىندىگىنە شاعىمدانعان.

ەحاقم-ءنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قازىر ەلىمىزدەگى زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى – 131 810 تەڭگە. بۇل سوما باعا شارىقتاپ, ينفلياتسيا ۇدەپ, تەڭگە قۇنسىزدانىپ تۇرعان بۇگىنگى ۋاقىتتا وتانداستارىمىزدىڭ لايىقتى قارت­تىق شاعىن قامتاماسىز ەتۋگە جەت­كىلىكسىز. سوندىقتان دا شەنەۋنىكتەر زەي­نەت­كەرلەردىڭ ەرىككەننەن ەڭبەك ەتىپ جۇر­مەگەنىن تۇسىنگەندەرى ءجون. ونىڭ ۇستىنە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ارداگەرلەرگە زەينەت­اقى تولەۋدى توقتاتۋ جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەردە ولاردىڭ جۇمىستان جاپپاي كەتۋىنە, ال ونىڭ اياعى كادر تاپشىلىعى ماسەلەسىن ءتىپتى شيەلەنىستىرۋگە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن.

ەحاقم جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەرلەرگە زەينەتاقى تولەۋدى توقتاتىپ, ولاردىڭ «قۇرمەتتى دەمالىسقا» شى­عۋىن كەيىنگە قالدىرۋ – ەىدۇ-عا مۇشە مەم­لەكەتتەردە كەڭىنەن تارالعان تاجى­ريبە, ونداي ازاماتتارعا كەيىن ار­نايى كوبەيتۋ كوەففيتسيەنتىن قولدا­نۋ ارقىلى مولشەرى الدەقايدا جوعا­رى زەينەت­اقى تاعايىندالادى دەپ ءتۇ­سىندىردى. وسى رەفورمانى ەنگىزۋ ناتي­جە­سىندە ۇنەمدەلەتىن قارجى 55 جاس­تا زەينەتكە شىققىسى كەلەتىن ادامدارعا زەينەتاقى تولەۋگە جۇمسالماق كورىنەدى. تەك مينيستر­لىك­تەگى جوعارى لاۋازىم يەلەرى ەىدۇ ەلدەرىندەگى جالاقى مەن زەينەتاقى مولشەرى قانشالىقتى قوماقتى ەكەندىگىن ەسكەرمەگەن ءتارىزدى. «اتتىعا ەرەم دەپ, جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى» دەگەننىڭ كەبى. بۇل رەتتە قورعانىس ءمينيسترى رۋسلان جاقسىلىقوۆ اسكەردە وفيتسەر كادرلارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن بولدىرماۋ ماقساتىندا زەينەتكە شىققان زاپاستاعى وفيتسەرلەردىڭ زەينەتاقىسىن ساقتاي وتىرىپ, ولاردى اسكەري قىزمەت­كە قايتادان شاقىرۋ تۋرالى ۇسى­نىس جاساعانىن دا ەستەن شىعارماۋ قاجەت.

شىنتۋايتىندا, زەينەتاقى جۇيە­سىن جەتىلدىرۋدى مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەردەن باستاۋ كەرەك. ماسەلەن, رە­سەيدە 2021 جىلعى 22 مامىردا قابىل­دانعان فەدەرالدىق مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەردىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەۋ جونىندەگى ەرەجەگە سايكەس ازاماتتار رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ مەملەكەتتىك لاۋازىمىنا, رەسەي فەدەراتسياسى سۋبەكتىسىنىڭ مەملەكەتتىك لاۋازىمىنا, تۇراقتى نەگىز­دە اتقارى­لاتىن مۋنيتسيپالدىق لاۋازىمعا, مەم­لەكەتتىك ازاماتتىق قىزمەت لاۋازىمىنا, مۋنيتسيپيالدىق قىزمەت لاۋازىمىنا تاعايىندالعان نەمەسە سايلانعان كۇننەن باستاپ ولارعا ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەۋ توقتاتىلادى. كورشى ەلدە مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولۋ مەرزىمى 65 جاسقا دەيىن ەكەنىن, ول كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جۇمىس قابىلەتىنە بايلانىستى 70 جاسقا دەيىن ۇزارتىلاتىندىعىن دا ايتقان ءجون.

ءبىزدىڭ ەلدە 2015 جىلعى 23 قاراشا­دا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا سايكەس مەملەكەتتىك سايا­سي قىز­مەتشىلەر 63 جاسقا كەلگەننەن كەيىن قىزمەتتەرىن دوعارۋعا ءتيىس. تەك پرە­زيدەنت تاعايىندايتىن مەملەكەتتىك سايا­سي قىزمەتشىلەر زەينەتكەرلىك جاسقا تولعاننان كەيىن ءوز قىزمەتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمى بويىنشا بەس جىل­عا دەيىنگى مەرزىمگە جالعاستىرا الادى. ال مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتشىلەر زەينەتكەرلىك جاسقا كەلگەننەن كەيىن ولارمەن جاسالعان ەڭبەك شارتى ءبىر جىلعا عانا ۇزارتىلادى. بىراق وسى زاڭ تالابى 2023 جىلعى 20 ساۋىردە قابىلدانعان الەۋمەتتىك كودەكستىڭ 30-بابىنىڭ 5-تارماعىنا سايكەس كەلمەيدى. وندا زەينەتكەرلىك جاسقا كەلگەن, كاسىبي جانە بىلىكتىلىك دەڭگەيى جوعارى جۇمىسكەرمەن ەڭبەك شارتى ونىڭ ەڭبەككە قابىلەتتىلىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, جىل سايىن ۇزارتىلۋى مۇمكىن دەپ كورسەتىلگەن. دەمەك نورما­تيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر يەرارحيا­سى بويىنشا كودەكس كەز كەلگەن زاڭنان جوعارى تۇراتىندىقتان, «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭ وعان سايكەستەندىرىلۋگە ءتيىس. بۇل جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر تاپشىلىعىن بولدىرماۋعا, بىلىكتى دە تاجىريبەلى كادر­لاردى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى: «ەگەر 60 جاستاعى شەنەۋنىك ءوز قىزمەتىن ويداعىداي اتقارسا, ينستيتۋتسيونالدىق جادقا يە بولسا, مەملەكەتتىك قىزمەت ءۇشىن وتە پايدالى بولسا, ونى جۇمىستان شىعارۋعا بولمايدى. ياعني اقىلعا قونىمدى, سارا­لان­عان كوزقاراس بولۋى كەرەك», دەگەن ەدى.

راسىندا دا, ەڭبەككە قابىلەتى بار ار­داگەرلەردىڭ مول الەۋەتىن ۇتىمدى پاي­دالانساق, ۇتارىمىز حاق. مىسالى, ال­ماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى بيىل «التىن جاس» الەۋمەتتىك جوباسىن ىسكە اسىرىپ, زەينەتكەرلەردى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن سۋبسيديا بولىنەتىن جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرىپ جاتقاندىعى بەكەردەن-بەكەر ەمەس.