تۇرعىن ءۇي باعاسى قالاي قۇبىلادى؟

قۇرىلىسقا قاجەتتى تاۋار­­لار­دىڭ 70 پايىزىن ءوز كۇشىمىز­بەن شىعاراتىنىمىزدى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆ تا مالىمدەدى. ء«بىرىن­شى كەزەكتە مەملەكەت الەۋمەت­تىك تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ تۇراقتى­لى­عىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار قابىلدايدى. ءبىز «ناۋرىز» جانە «وتاۋ» باعدارلامالارى تۋرالى, اكىمدىك نارىقتان ساتىپ الاتىن جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. بۇل جەردە, ارينە, مەملەكەت باعانىڭ جوعار­عى شەگىن قاتاڭ باقىلايدى. ءبىز وتكەن جىلعا قاراعاندا وزگەرىس­تەر كۇتپەيمىز», دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر ق.شارلاپاەۆ.

مينيستر جەكە تۇرعىن ءۇي نارى­­عىن­دا نارىقتىق تەتىكتەر جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. الايدا ۇكىمەت قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوزىمىز ءوندىرۋ باعانىڭ ءوسۋىن شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. «نارىقتىق اسەر وتاندىق ماتەريالدار ەسەبىنەن شەكتەلۋى مۇمكىن. تاعى دا بۇل نارىق, ارينە ەشتەڭەنى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. نارىقتىڭ كەيبىر سەگ­مەنتتەرىندە وزگەرىس بولۋى دا مۇم­كىن. بۇل جاعدايدا قانداي دا ءبىر تىكە­لەي بولجام جاساۋ قيىن» دەيدى ق.شارلاپاەۆ.

كەيىنگى بىرەر اپتادا كۇزدەن بەرى ۇيىقتاپ جاتقان نارىق وياندى. دوللاردىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى, قۇرىلىس كومپانيالارى تۇرعىن ءۇي باعاسىن ۋاقىتشا توقتاتىپ قويعان سىڭاي­لى. گەوساياسي احۋال مەن بيۋدجەت تاپشىلىعىنان باسپانا نا­رى­عىنا قاتىستى بولجام دا قى­رىق قۇبىلىپ تۇر. 2022 جىلعا دەيىن باعا تۇراقتى تۇردە وسسە, 2023 جىلدان باس­تاپ وزگەرمەلى جاعدايلارمەن, قۇبىلمالىققا بەيىمدەلىپ كەتتى. ستاتيستيكادا جىل باسىنان بەرى جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس جۇمىس­تا­رىنىڭ 14,3%-ى تۇرعىن ۇيگە تيەسىلى ەكەنى ايتىلادى. پايدالانۋعا بەرىلگەندەرىنىڭ قاتارى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 6,2% وسكەن. بىراق ءوسىم باعاعا اسەر ەتە الماپتى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىندە ءبىر جىلدا جاڭا تۇرعىن ءۇي باعاسى ورتا ەسەپپەن العاندا 2,3% ارتتى. وزىمىزدە وندىرىلەتىن قۇرىلىس تاۋارلارى تولىق تسيكلدى ەمەس. يمپورت باسىم, ونىڭ ىشىندە رەسەي ۇلەسى شەكتەن شىعىپ كەتكەن. باعانى تۇراقتاندىرۋعا اسەر ەتەتىن فاكتورلار ۋاقىت وتكەن سايىن السىرەپ بارادى. جىل سا­يىن ەل بيۋدجەتىنىڭ 20 پايىزى قۇرىلىسقا جۇمسالاتىنىن, ونىڭ جارتى بولىگى يمپورتپەن ىلەسىپ, شەتەلگە كەتىپ جاتقانى جاقىندا پارلامەنتتە اشىق ايتىلدى.

قۇرىلىسشىلار قاۋىمداستىعى توراعاسى ۆيكتور ميكريۋكوۆ اپتا باسىندا ال­ماتىدا وتكەن جيىندا قۇرىلىس شىعى­نىن قىمباتتاعان دوللار قۇنىمەن قايتا ەسەپتەۋ­دەن باسقا جول جوق ەكەنىن ايتتى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, كوپتەگەن قۇرىلىس كومپانياسى دوللاردىڭ قىمباتتاۋىنا دايىن ەمەس. ادەتتە, قۇرىلىس كومپانيا­لارى حالىقارالىق كە­لىسىم­­شارت­تار جاساسقان كەزدە ۆاليۋ­تا باعامى كۇرت 10%-دان جو­عارى كوتەرىلگەن جاعدايدا قۇندى قايتا قاراۋعا شەشىم قابىلدايدى. «تەك تاجىريبەلى كومپانيالار عانا تاۋەكەلدەردى حەدجيرلەۋمەن اينالىسادى. بۇلار كوپتەن بەرى جۇمىس ىستەپ, داعدارىس قۇبى­لىس­تارىمەن بەتپە-بەت كەلگەن ادامدار. وسىلايشا, قۇرىلىس سالۋ­شى­لاردىڭ كوپشىلىگى مۇنداي كۇرت وزگەرىس­تەرگە دايىن ەمەس», دەپ سانايدى ۆ.ميكريۋكوۆ.

قۇرىلىس­شىلار قاۋىمداستىعى پرە­زيدەن­تىنىڭ پىكىرىنشە, قۇرىلىس نا­رىعىن­دا ءجيى قۇبىلۋ بايقالادى. وسىعان ۇقساس جاعداي 2007–2008, 2014–2015 جىلدارى دا بولدى. ساراپشى اتاپ وتكەندەي, سول كەزدە كوپتەگەن كومپانيا جابىلىپ, قۇرىلىس سالۋشىلار ءوز نىساندارىنىڭ قۇرى­لى­سىن قارجىلاندىرا الماي, الدانعان ۇلەس­كەر­لەر­دىڭ سانى كوپ بولعان. قازىر جاعداي وزگەر­دى.

جىلجىمايتىن م ۇلىك نارى­عىنىڭ ساراپشىسى الەكساندر پاكت­ىڭ پىكىرىنشە, دوللار باعا­مى­نىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك قۇنى­­نا اسەر ەتۋى ۋاقىتشا جاعداي. «ارادا ەكى-ءۇش اي وتكەندە باعا باس­­­­تاپقى باعامى­نا قايتا ورالادى. سەبەبى ساتىپ الۋ ما­مى­لەلەرى تومەندەيدى, ال قۇرىلىس كوم­پا­نيا­­لارى ءۇشىن پاتەردىڭ ساتىلىپ, اينالىمداعى قارجى كاپيتالىنىڭ كوبەيگەنى ءتيىمدى», دەيدى ا.پاك.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قالا سىرتىن­­­داعى جىلجىمايتىن م ۇلىك سەگمەنتى دە ۇيقىدان ويانا باستاعان. مۇنداي قۇبىلىس استا­­نادا دا بايقالىپ وتىر. دەمەك الداعى بىرەر جىلدا قالا سىرتىنان جىلجىماي­تىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋ كولەمى بۇگىنگە قارا­عان­دا جوعارى بولادى. ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋرو­سىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, 2024 جىلعى قازاندا تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ-ساتۋدىڭ تىركەلگەن مامىلەلەرىنىڭ سانى 39 143 قۇرادى, قىركۇيەكپەن سالىستىرعاندا ولار 1%-عا ازايدى.

يپوتەكالىق نارىققتا بانك نەسيەسىنىڭ مولشەرلەمەسى وسپەيدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ولار كوبىنەسە ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مولشەرلەمەسىنە تاۋەلدى. سەبەبى نارىقتا قۇرىلىس كومپانيالارى تاراپىنان كوممەرتسيالىق ۇسىنىستار پايدا بولا باستادى.

الەكساندر پاكتىڭ ايتۋىنشا, دوللار باعامىنىڭ قۇبىلىپ تۇرعانىنا قاراماستان, قازىر تۇر­عىن ءۇي نارىعى تۇراقتى. ادام­دار­دىڭ زەينەتاقى قورى تۇگەلدەي دەرلىك سارقىلدى. جەڭىل­دىكتى نەسيەلەۋگە باسىمدىق بەرەتىن باع­دار­لامالار سەگ­مەنتىندە جاڭا­لىق جوق. ياعني ساتۋشى­­­لار­دىڭ قوسالقى نارىقتاعى پاتەر باعاسىن كوتەرىپ جىبەرۋىنە دە سەبەپ جوق.

2024 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسى تۇرعىن ءۇي نارىعى 1,5 جىلدىق دە­مالىس­تان كەيىن ۇيقىدان ويان­عانىن, ساتىپ الۋشىلاردىڭ دا بەلسەندىلىگى ارتا باستاعانىن جوعا­رىدا ايتىپ وتتىك. «تۇرعىن ءۇي نەسيە­لەرىندەگى كوممەرتسيالىق يپو­تەكانىڭ ۇلەسى 30-32%-دان 42% -عا دەيىن ءوستى. دەمەك نارىق ساۋىعا باستادى. الداعى ۋاقىتتا كەز كەلگەن قۇبىلمالىلىقتى نارىقتىڭ ءوزى رەتتەيدى دەگەن بولجام بار. مۇنداي جاعدايدا بيىل جانە كەلەسى جىلى باستاپقى تۇرعىن ءۇي باعاسىنا دوللار ەمەس, ينفلياتسيا اسەر ەتەدى», دەيدى ا.پاك.

الماتى