ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
2011–2013 جىلدارى العاشقى التكويندار مەن «Mt. Gox» سياقتى كريپتوۆاليۋتا بيرجالارىنىڭ پايدا بولۋى كريپتويندۋستريانىڭ دامۋىنا جول اشتى. الايدا «Mt. Gox» حاكەرلەردىڭ شابۋىلى سالدارىنان بانكروتقا ۇشىراپ, كريپتوۆاليۋتاعا دەگەن سەنىم جوعالعان ەدى. دەگەنمەن سالانى دامىتۋعا ۇدايى تالپىنىستار جاسالىپ وتىردى. 2017–2018 جىلدارى ICO ارقىلى اقشا تابۋ مۇمكىندىگى پايدا بولعان كەزدە ماينينگكە الەم نازارى قايتا اۋدى. ال 2020–2022 جىلدارى ستەيبلكويندەر سانىنىڭ كوبەيۋى, «Defi» مەن» «NFT نارىقتارىنىڭ ءوسۋى سالانى ودان ءارى دامىتا ءتۇستى.
كريپتونارىقتى زاڭداستىرۋ
كريپتويندۋستريانىڭ قارجى جۇيەسى مەن ەكونوميكاعا تيگىزەتىن اسەرىن نازاردان تىس قالدىرۋ مۇمكىن ەمەس. تسيفرلىق مۇمكىندىك دامىعان سايىن كوپتەگەن ەل كريپتوۆاليۋتالاردى زاڭداستىرۋ جولدارىن قاراستىرا باستادى.
ءار ەلدىڭ كريپتواكتيۆتەردى باقىلاۋداعى ءوز ادىستەرى بار. الايدا بارلىعىنا ورتاق ماقسات – قارجىلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, الاياقتىقتى ازايتۋ, نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ.
ۇلتتىق بانكتىڭ ستاتيسكاسىنا سۇيەنسەك, 2024 جىلدىڭ تامىزىندا كريپتوۆاليۋتا نارىعىنىڭ جالپى قۇنى 2,2 تريلليون دوللارعا جەتكەن. ونىڭ 53%-ىن «Bitcoin», 14%-ىن «Ethereum» الىپ جاتىر. «Tether ستەيبلكوينىنىڭ» ۇلەسى – 5%.
كريپتوۆاليۋتا سالاسىنداعى شەتەل تاجىريبەسىنە كوز جۇگىرتسەك, اقش كريپتوۆاليۋتالاردى ينۆەستيتسيالىق قۇرال رەتىندە قاراپ, ارنايى ورگاندار ارقىلى رەتتەيدى. مىسالى, باعالى قاعازدار جانە بيرجا كوميسسياسى كومپانيالاردىڭ تىركەلۋىن تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار ءبارى ارنايى ەرەجەلەرگە باعىنۋعا ءتيىس.
ال ەۋروپالىق وداق 2024 جىلى «MiCA» دەپ اتالاتىن ارنايى زاڭ قابىلدادى. بۇل زاڭ كريپتوۆاليۋتانى رەسمي تۇردە تانۋعا جانە ونى قولدانۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ستەيبلكوينداردى قامتاماسىز ەتۋگە قاتاڭ تالاپتار قويىلدى, ال كريپتوۆاليۋتامەن جۇمىس ىستەيتىندەر ليتسەنزيا الۋعا مىندەتتەلدى.
جاپونيا – كريپتونارىقتى ەرتەرەك رەتتەگەن ەلدىڭ ءبىرى. مۇندا كريپتوۆاليۋتا ۆيرتۋالدى اكتيۆ دەپ تانىلعان, ال بيرجالار كليەنتتەردىڭ اقشاسىن ساقتاندىرۋى قاجەت. بۇل ەلدە كەز كەلگەن وپەراتسياعا قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى.
ارگەنتينا مەن ۆەنەسۋەلا سياقتى ەلدەردە كريپتوۆاليۋتا ينفلياتسيادان ساقتانۋدىڭ قۇرالىنا اينالعان. ۆەنەسۋەلادا كريپتوۆاليۋتا ءتىپتى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا بالاما رەتىندە سانالادى.
ال ەلىمىزدە العاش 2020 جىلى 25 ماۋسىمدا «تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» №347-VI زاڭ قابىلداندى. «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» زاڭعا كريپتواكتيۆتەردى رەتتەۋگە قاتىستى نەگىزگى ەرەجەلەر ەنگىزىلدى. زاڭدا «تسيفرلىق اكتيۆ», «قامتاماسىز ەتىلگەن تسيفرلىق اكتيۆ», «قامتاماسىز ەتىلمەگەن تسيفرلىق اكتيۆ», «ماينينگ» ۇعىمدارى انىقتالىپ, تسيفرلىق اكتيۆتەر مەن ماينينگ قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق رەجىمدەرى بەلگىلەندى. اتالعان زاڭعا سايكەس, تسيفرلىق اكتيۆ قارجى قۇرالى ەمەس, بىراق مۇلىكتىك قۇقىقتاردى راستاۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلاتىن ەلەكتروندىق م ۇلىك. تسيفرلىق اكتيۆ تولەم قۇرالى رەتىندە پايدالانىلمايدى.
كريپتوۆاليۋتادان كىرىس كوپ
2022 جىلى وتانداستارىمىزدىڭ شامامەن 4%-ى كريپتوۆاليۋتالارعا يە بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 8%-عا جەتكەن. جاقىندا ۇلتتىق بانك 1,5 ملن-نان اسا ادامنىڭ كريپتواكتيۆتەر ساۋداسىنا زاڭسىز قاتىسىپ جۇرگەنىن مالىمدەدى. ال احقو كريپتوبيرجالارىندا رەسمي تىركەلگەن پايدالانۋشىلار سانى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا 53 مىڭ بولسا, بيىلعى جىلدىڭ قازان ايىندا 140 مىڭعا جەتكەن. كريپتوۆاليۋتامەن اينالىساتىن ادامداردىڭ اراسىندا ەرلەردىڭ ۇلەسى باسىم, ولار 83%-دى قۇرايدى, ال ايەلدەر 17% عانا. نارىقتاعى ەڭ بەلسەندى جاس توبى 18 بەن 34 جاس ارالىعىنداعى ادامدار. كوبىنىڭ كىرىسى ورتاشا دەڭگەيدە.
2018 جىلى قىتايدا كريپتويندۋسترياعا قاتاڭ شەكتەۋ قويىلدى. سودان كەيىن ماينەرلەر ەلەكتر ەنەرگياسى ارزان ەل دەپ بىزگە كەلە باستادى. ماينەرلەردىڭ كەلۋى ەلدە كريپتوۆاليۋتا ءوندىرىسىن ارتتىردى. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, 2021 جىلى ەلىمىز كريپتوۆاليۋتا وندىرۋدەن الەم بويىنشا ەكىنشى ورىن العان. الايدا الدىڭعى ورىندا تۇرساق تا, شەتەل كومپانيالارى ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنىپ, قالتاسىن قامپيتقانى بولماسا, قازىناعا ماردىمدى پايدا تۇسىرمەگەن ەدى. كەرىسىنشە, باقىلاۋسىز جۇمىس ىستەگەندەر الاياقتىققا بارىپ, ازاماتتاردى الداۋعا كوشكەن. وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك قاناتقاقتى جوبا باستاپ, استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى كريپتوبيرجالارىنىڭ تۇتىنۋشىلارىنا, سونىڭ ىشىندە رەزيدەنت ەمەس تۇلعالارعا, وتاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى كريپتوۆاليۋتا ساتىپ الۋ جانە ساتۋ وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. جوباعا احقو-نىڭ 6 كريپتوبيرجاسى مەن ەكىنشى دەڭگەيلى 8 بانك قاتىسقان. ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەگىنشە, 1 جىلدىڭ ىشىندە جالپى كولەمى 219,1 ملن دوللار ساۋدا جاسالعان. ساۋداعا 47 مىڭنان اسا ينۆەستور قاتىسىپتى. ونىڭ 45 مىڭى جەكە تۇلعالار, ال 2 مىڭى كاسىبي ينۆەستورلار. ساۋدا كولەمىنىڭ 60%-دان استامى كاسىبي ينۆەستورلارعا تيەسىلى. جەكە ينۆەستورلارعا اي سايىن 1 000 دوللاردان اسىرماۋ كەرەك دەگەن شەكتەۋ بەلگىلەنگەندىكتەن, ولاردىڭ ۇلەسى از بولعان.
ناتيجەسىندە, 2023 جىلدىڭ 6 اقپانىندا «تسيفرلىق اكتيۆتەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, زاڭدى تۇلعالارعا كريپتوبيرجالاردا ساۋدا جاساۋعا رۇقسات بەرىلدى. كريپتونارىققا كريپتوبروكەرلەر, كريپتوديلەرلەر, ينۆەستيتسيالىق كومپانيالار سياقتى جاڭا سۋبەكتىلەر قوسىلىپ, كريپتوستەيكينگ, مارجينالدى ساۋدا, كەپىلگە قويىلعان تسيفرلىق اكتيۆتەر ارقىلى فياتتىق قارجى تارتۋ مۇمكىندىكتەرى اشىلدى. ۇلتتىق بانكتىڭ زەرتتەۋىندە كورسەتىلگەندەي, احقو-دا ليتسەنزيالانعان تسيفرلىق اكتيۆتەر قىزمەتىن كورسەتەتىن كومپانيالاردان مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن تابىس كوبەيىپ, جىل سوڭىنا دەيىن جارتى ميلليون دوللاردى قۇراۋى مۇمكىن. ال ماينينگتەن تۇسەتىن تابىس سالىق ساياساتىنىڭ وزگەرۋى مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى تۇراقسىز بولىپ تۇر, بىراق بۇل ايتارلىقتاي جوعارى.
قاۋىپ تە بار
ادامداردىڭ كريپتوۆاليۋتاعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەڭ الدىمەن, نارىق كاپيتاليزاتسياسىنىڭ ارتۋى جاڭا ينۆەستيتسيالارعا جول اشادى. ەكىنشىدەن, سپەكۋلياتسيا نەمەسە ينۆەستيتسيا ارقىلى تابىس تابۋ مۇمكىندىگى جوعارى, اسىرەسە تاۋەلسىز قارجى (DeFi) سالاسىندا پايدا كوپ. سونىمەن قاتار كوپشىلىك كريپتوتەحنولوگيانىڭ بولاشاعىنا سەنىپ, ونى پەرسپەكتيۆالى باعىت دەپ باعالايدى.
كريپتوۆاليۋتا الەمى ءبىر جاعىنان ۇلكەن مۇمكىندىككە جول اشسا, ەكىنشى جاعىنان كوپتەگەن قاۋىپ-قاتەرگە تولى. ونىڭ ىشىندە ەڭ ۇلكەن قاۋىپتىڭ ءبىرى – كيبەرشابۋىلدار. تسيفرلىق اكتيۆتەر ينتەرنەتكە تىكەلەي تاۋەلدى بولعاندىقتان, ولاردى قورعاۋ قيىن. حاكەرلەردىڭ كوزدەگەنى – كريپتوۆاليۋتا ءامياندارى مەن بيرجالار. ەگەر پايدالانۋشى ءوزىنىڭ شيفرلاۋ كىلتىن نەمەسە قۇپيا ءسوزىن جوعالتىپ السا, قاراجاتىن قايتارا المايدى. سول سەبەپتى كريپتوۆاليۋتامەن اينالىسقاندا پلاتفورمالاردىڭ سەنىمدىلىگىن, جەكە دەرەكتەر مەن ترانزاكتسيا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ەسكەرۋ قاجەت.
ەكىنشى ۇلكەن ماسەلە – قارجىلىق ساۋاتسىزدىق. كريپتوۆاليۋتا نارىعىنا قىزىعىپ, ونى زەرتتەمەستەن ينۆەستيتسيا سالاتىندار كوپ. مۇنداي ادامدار قارجى پيراميدالارى مەن الاياقتاردىڭ سحەمالارىنا اينالىپ جاتادى. مامانداردىڭ سوزىنشە, اسىرەسە تابىسقا كەپىلدىك بەرەتىن نەمەسە جاڭا قاتىسۋشىلار تارتۋعا تىرىساتىن كومپانيالاردان ساق بولعان ءجون.
كريپتوۆاليۋتا سالاسىنداعى زاڭدار ءالى تولىق قالىپتاسپاعاندىقتان, سالىقتان جالتارۋ ءۇشىن ونىمەن زاڭسىز اينالىساتىندار كوپ. بىلتىر «Angara Security» جۇرگىزگەن زەرتتەۋدە اشىق تەلەگرام-كانالدارداعى جاريالانىمدار تالدانعان. ناتيجەسىندە, جاريالانعان تسيفرلىق اكتيۆتەرگە قاتىستى 22 مىڭ جازبانىڭ 9 مىڭى كۇماندى دەپ تانىلى.
كريپتوۆاليۋتا سالاسىندا ءبىلىم مەن ساقتىق ماڭىزدى. ەڭ الدىمەن, بۇل تەحنولوگيالاردى جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىن ءتۇسىنۋ كەرەك. سەنىمدى اقپارات كوزدەرىنەن ۇيرەنىپ, نارىققا بايىپپەن قاراعان ءجون. سونىمەن قاتار تەك بەدەلدى پلاتفورمالاردى پايدالانىپ, جەكە اكتيۆتەردى ساقتاۋدا اپپاراتتىق امياندارعا سەنىم ارتقان دۇرىس. ءاربىر ينۆەستيتسيالىق شەشىمدى زەرتتەپ بارىپ قابىلداعان ءجون. ايتا كەتەيىك, ەلىمىزدە احقو بازاسىنداعى كريپتوبيرجالاردا ساۋدا جاساۋ زاڭدى.
كريپتوۆاليۋتا – زاماننىڭ جاڭا مۇمكىندىگى, بىراق ونىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. قارجىلىق ساۋاتتىلىق پەن مۇقياتتىلىق قانا بۇل سالادا تابىس تابۋعا, ءوز قاراجاتىڭىزدى قورعاۋعا كومەكتەسەدى.
وتاندىق نارىق قالاي داميدى؟
«Intebix Kazakhstan» كومپانياسىنىڭ وكىلى تالعات دوسانوۆ شەتەلدىك رەزيدەنتتەر ءۇشىن كريپتوكارتالار شىعارۋعا رۇقسات بەرۋ قاجەت دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلىمىزگە الەمدىك كريپتوقوعامداستىقتى تارتۋعا كومەكتەسەدى. «بانكتەر مەن بيرجالار ترانزاكتسيالاردى مۇقيات تەكسەرەتىندىكتەن, بۇل قاۋىپسىز جول. كريپتوكارتالار تسيفرلىق اكتيۆتەردى قولدانۋدى جەڭىلدەتىپ, قازاقستاندى جاھاندىق كريپتونارىقتىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋى مۇمكىن. مۇنداي قادام تسيفرلىق ەكونوميكا مەن حالىقارالىق ينۆەستيتسيالاردى دامىتۋعا ىقپال ەتەر ەدى», دەيدى ول.
دەگەنمەن «BigONE Exchange» وكىلى افينا مياو كريپتوبيرجالار مەن بانكتەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ءالى دە كۇردەلى ەكەنىن ايتادى. «بانكتەر تسيفرلىق اكتيۆتەرمەن اينالىساتىن كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى جانە ەسەپشوت اشۋدان باس تارتادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بانكتەر مەن كريپتوۆاليۋتا كومپانيالارى اراسىندا سەنىم قالىپتاستىرۋ قاجەت», دەيدى مياو.
قازاقستان ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى بينۇر جالەنوۆ تسيفرلىق ۆاليۋتالاردىڭ ءداستۇرلى قارجى جۇيەسى مەن ورتالىقسىزداندىرىلعان تەحنولوگيالار اراسىنداعى كوپىر بولاتىنىن ايتادى. «تسيفرلىق ۆاليۋتالار كۇندەلىكتى ومىردە قاۋىپسىز ءارى ىڭعايلى. كەلەسى جىلى جۇيە پيلوتتىق تەستىلەۋدەن وتەدى. كريپتوكارتالاردىڭ العاشقى يەلەرى ولاردى سىناقتان وتكىزەدى», دەيدى ب.جالەنوۆ.
