جايلى جەر ىزدەپ كەتتى دەپ...

شەكارا اسقاندار

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ بىل­تىرعى دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلدەن 9 148 ادام كوشىپ كەتكەن. ال بيىل قونىس اۋدار­عانداردىڭ سانى جىل اياقتالماسا دا 8 مىڭعا جۋىقتاپ تۇر. كوڭىلگە قاياۋ تۇسى­رەتىنى – ولاردىڭ 70 پايىزى ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتار, ال تورتتەن ءبىرى – جوعارى ءبىلىمدى ماماندار. اراسىندا تەحنيكالىق سالا وكىلدەرى, ەكونوميستەر, پەداگوگتەر, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, زاڭگەرلەر, ساۋلەتشىلەر بار.

ماسەلەن, امەريكالىق «Meta» كومپانياسىندا 50-گە جۋىق, «Booking»-تە 50-دەن اسا, «Google», «Yelp» سەكىلدى لوندونداعى الەمگە تانىمال IT كومپانيالاردا 100-گە تارتا دارىندى قازاق جاستارى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اتىن جاسىرۋدى وتىنگەن وتان­داسىمىز ۇلىبريتانياداعى اتاقتى «Google» كومپانياسىنىڭ IT سالاسىندا باعدارلاماشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 27 جاستاعى كەيىپكەرىمىز ءازىر قازاقستانعا ورالعىسى كەلمەيتىنىن اشىق ايتتى.

– العاش ماگيستراتۋراعا وقۋعا كەلدىم. تامامداعان سوڭ جەرگىلىكتى كومپانيالاردان ۇسىنىس تۇسە باستادى. جالاقى دا, ءتۇرلى الەۋمەتتىك پاكەتى دە ءبىزدىڭ ەلگە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى. سونىڭ وزىندە ويلانىپ ءجۇرىپ, «Google» كومپانياسىنا قۇجاتتارىمدى وتكىزىپ كوردىم. ىرىكتەۋدەن وتكەن سوڭ, وسىندا قالۋعا بەكىندىم. ويتكەنى وزىڭە ىڭعايلى ۋاقىتتا جۇمىسقا كەلەسىڭ, «بۇگىن نە ىشەم, نە كيەمىن؟» دەپ الاڭداپ وتىرمايسىڭ. وفيستە فيتنەس, ۇيىقتايتىن ورىن بار, وعان قوسا اس-اۋقاتىمىز دايىن تۇرادى. بارلىعى – تەگىن. مەن ەلىمىزدە دە جۇمىس ىستەپ كوردىم. ءوزىڭنىڭ ستارتاپ كومپانياڭدى قۇرماساڭ, وزگەلەرگە جۇمىس ىستەگەندە ەڭبەگىڭە ساي اقى تولەنبەيدى. مانساپتىق ءوسۋ دە شەكتەۋلى. سوندىقتان ازىرگە مۇمكىندىك باردا وسىندا قالىپ, تاجىريبە جيناقتاعىم كەلەدى. ايتپاسقا بولماس, قاجەتتىلىكتىڭ ءباسى وسكەندىكتەن, ەلگە قايتىپ بارۋ دا قيىن, – دەدى ول.

شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ سۇرا­نىسىنداعى مامان بولماسا دا, القاپتاعى اۋىر جۇمىس پەن ءوندىرىس ورىندارى, زاۋىت-فابريكالاردا تومەنگى قىزمەتتەرگە جالدانىپ, ءال-اۋقاتىن جاقسارتقىسى كەلىپ جۇرگەندەر دە كوبەيىپ بارادى. بايقاعانىمىز, ۋاقىتشا نە تۇراقتى قو­نىس اۋدارعانداردىڭ كوپشىلىگى ۇلىبريتا­نيا, اقش, كانادا, اۋستراليا, يسپا­نيا, فرانتسيا, گەرمانيا مەن وڭتۇستىك كورەيانى تاڭداعان. كەلەسى كەيىپكەرى­مىز سۇڭعات اسىلبەك ۇلى دا وڭتۇستىك كورەياعا ۋاقىتشا قونىس اۋدارعان.

– بۇل جاقتا جۇمىس تابۋ ءبىزدىڭ ەلگە قاراعاندا وڭايىراق. كەلگەنىمە بەس جىل­عا جۋىقتادى. جازدا القاپتا, قىستا كۇن باتارەيالارىنىڭ بولشەكتەرىن وندىرەتىن زاۋىتتا ەڭبەك ەتەمىن. زاڭدى, زاڭسىز جۇر­گەنىڭە قاراماستان, جالاقىمىزدى ۋاقتىلى بەرەدى. 7 قازاق جىگىتىمەن پاتەر جالداپ تۇرامىز. ايىنا ورتا ەسەپپەن 1 ملن – 700 مىڭ تەڭگە شاماسىندا تاۋىپ ءجۇرمىز. ال ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي تابىستى شەكتەۋلى كومپانيالار مەن مەكەمەلەر عانا بەرەدى. وسىندا ءجۇرىپ, تۇركىستاننان ەكى بولمەلى, استانادان ءبىر بولمەلى پاتەر الدىم. ەندى كولىك الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن, – دەدى 32 جاستاعى وتانداسىمىز.

مەگاپوليستەر حالىقتى «جۇتىپ» جاتىر

ەلىمىزدە جىل سايىن قوردالانا­تىن, الايدا تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپاي جۇر­گەن وزەكتى ماسەلەلەر بار. بۇلاردىڭ ­ال­دىڭعى قاتارىندا – جۇمىسسىزدىق, قان­­شا قازاقتىڭ باس قايعىسىنا اينال­عان باس­پانا, ينفلياتسيامەن تەڭەسپەي­تىن مار­دىمسىز جالاقى. سالدارىنان جوعا­رىدا اتالعان كەيىپكەرلەرىمىز سىندى تاۋە­كەل ەتكەندەرى نە ءبىلىم مەن بىلىگى وزىق بول­عاندار ەكونوميكالىق تۇر­­عى­دا باقۋاتتى مەملەكەتتەردى جاعالاي­دى. ال قالعانى استانا, الماتى, شىم­كەنت سىندى ءىرى قالالاردا حالىق سانىن كوبەيتەدى.

تاۋەلسىزدىك العالى بەرى بۇل پروبلەما­عا اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءتىسى باتپاي كەلەدى. ولاي دەيتىنىمىز, «جابايى» ۋربانيزاتسيا مەملەكەتتىڭ ىلگەرىلەۋىنە از كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان جوق. اشىپ ايتساق, قالا تۇرعىندارى تابيعي جولمەن ەمەس, اۋىل حالقى ەسەبىنەن ەداۋىر ءوسىپ بارادى. ياعني قازىرگى جاستار اۋىلدا قالعىسى كەلمەيدى. بالاسىنا قوساقتاپ, كەي اتا-انالار دا تاۋەكەلگە بەل بايلاپ, ەلدى مەكەنىن تاس­تاپ, الىپ شاھارعا قونىس اۋدارادى. قالاعا كەلىسىمەن جاسى دا, كارىسى دە ۇساق-تۇيەك ساۋدامەن اينالىسادى, از جالاقىعا جالدانادى نەمەسە كوڭىلگە قونعان كاسىپتى تاپپاعاندار جۇمىسسىزدار لەگىن تولتىرادى. ىزىنشە جوقشىلىق قىلمىستىق وقيعالاردىڭ كوبەيۋىنە, ءتۇرلى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋىنا تۇرتكى بولادى. بۇل – ەلدىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتىپ, اتقارۋشى بيلىككە دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرەدى.

– كەيىنگى ون جىلدا ءبىر استانا قالا­سىندا وزىندە جاستار سانى 90 پايىزعا جۋىق ءوستى. سالدارىنان مەكتەپ پەن مەكتەپكە دەيىنگى ورىندار, مەديتسينالىق كومەكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالدى. بۇل ءىس جۇزىندە ادامدى ساپالى ءبىلىم مەن دەن­ساۋلىق ساقتاۋعا تەڭ قول جەتكىزۋگە كون­ستيتۋتسيالىق قۇقىعىنان ايىرادى. ءارى قالالاردا «كەدەيلىك بەلدەۋلەرىنىڭ» پايدا بولۋىنا اكەلەدى. جاس بۋىننىڭ راديكالدانۋى جانە ولاردىڭ ءارتۇرلى ءداس­تۇرلى ەمەس, ءدىني قوزعالىستارعا تارتىلۋى دا ەرەكشە قاۋىپ توندىرەدى, – دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «Digital social research» حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جە­تەكشىسى جاننا اۋباكىروۆا.

ول از بولسا, پروبلەمانىڭ ءبىر ۇشى – ءيسى قازاقتىڭ التىن بەسىگى, تەمىرقازىعى سانالاتىن اۋىلداردىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. اسىرەسە شەكارا ماڭىنداعى ايماقتار حالقىنان اجىراپ جاتىر. بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە دە قاتەر ءتوندىرىپ تۇر. ماسەلەن, سولتۇستىك وڭىردەگى كوپتەگەن ەلدى مەكەن قاڭىراپ قالدى. بيىلدىڭ وزىندە حالقى 50 ادامنان از 45 اۋىل جابىلۋى مۇمكىن.

سونداي-اق ايماقتا جاستار ساياساتى نەگىزىندە قولعا الىنعان «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «سەرپىن» باعدارلامالارى­نىڭ ناتيجەلەرى كورىنبەيدى. اسىلىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ون جىلدا «سەرپىن» باعدارلاماسىمەن 1,4 مىڭعا جۋىق جاس جوعارى ءبىلىم الدى. تۇلەكتەردىڭ تەك 48 پايىزى وبلىستا تۇراقتاپ قالعان.

سۇرانىسقا يە پەداگوگيكالىق, تەح­ني­كالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى مامان­دىق­تارىن مەڭگەرتۋ ءۇشىن الماتى, جام­بىل, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ جاستارىنا مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارى بەرىل­گەن-ءدى. جوبا ەلىمىزدىڭ ەڭبەك تاپشى­لىعى بار وڭىرلەرىندەگى كادرلىق الەۋەتتى تولىق­تىرۋعا, تۇلەكتەردى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇمىسقا تارتىپ, وسى جاقتا قالدىرۋعا نەگىزدەلگەن ەدى.

– 2014 جىلدان بەرى سۋبسيديا ءبولى­نىپ كەلەدى. الايدا بۇل تەك جاستاردىڭ سول جاققا بارۋى ءۇشىن بەرىلىپ وتىر. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتىڭ كوكەيىندە باسقا دا ماسەلەلەر بار. ەڭ وزەكتىسى – «تاجىريبەسىز, جۇمىسقا ورنالاسا الامىن با؟». ەگەر جۇمىس تابىلماسا, باسپانانىڭ نە قاجەتى بار؟ باعدارلامانى جاساقتاۋشىلار جاس بۋىننىڭ وسى جاقتا ەڭبەككە ارالاسىپ, ورنىعىپ كەتۋىنە سەپتەسسە يگى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرگىزىلگەن ەسەپتەرگە كوز سالساق, ءجۇز ادامنىڭ تەك جارتىسىنا جۋىعى عانا تۇراقتاپ قالعان. دەمەك باعدارلاما بولىنگەن قاراجاتتى اقتاپ وتىرعان جوق. جاستاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە تارتۋ ءتيىمدى جۇرگىزىلگەنىمەن, ولاردى وسى ايماقتا ورنىقتىرۋ ءىسى اقساپ تۇر, – دەدى وسى باعدارلامامەن ءبىلىم الىپ جاتقان دياس ءىزباسار.

«سەرپىن» باعدارلاماسىمەن بيىل م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاق­ستان ۋنيۆەرسيتەتىن 71 تۇلەك اياقتاعان. ولار­دىڭ 33-ىنە بوس جۇمىس ورنى ۇسى­نىلىپتى. الايدا وقۋ اياقتالا سالىسى­مەن تەك 10-ى عانا ورنالاسقان. ال 36 تۇلەك ماگيستراتۋراعا تۇسۋىنە, ەكەۋى دەكرەتتىك دەمالىسقا بايلانىستى بوسا­تىلعان. سول جوعارى وقۋ ورنىنداعى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جاستاردىڭ قايتىپ كەتۋىنە قولجەتىمدى باسپانانىڭ جوقتىعى, جالاقىنىڭ تومەندىگى, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى ءارى ورىس ءتىلىن جەتىك بىلمەۋى اسەر ەتكەن.

«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالى­عى­نىڭ جۋىردا جاريالانعان «شەكارا ماڭى وڭىرلەرىندەگى جاستاردىڭ وقۋ جانە ەڭبەك كوشى-قونىنىڭ ەرەكشەلىك­تەرى» تۋراسىنداعى الەۋمەتتانۋلىق قۇجاتىن­دا ەلىمىز ءۇشىن جاستاردىڭ ىشكى-سىرت­­قى ميگراتسياسى ادام كاپيتالىنىڭ ازايۋى­نا, ەكونوميكانىڭ دامۋىن تەجەپ, دەمو­گرافيالىق تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى سىندى ءتۇرلى سيپاتتا ايرىقشا اسەر ەتۋى مۇمكىن دەلىنگەن.

– ءبىز ماسەلەنى الەۋمەتتىك ساۋال ارقى­لى قارادىق. ءبىرىنشى كەزەكتە ميگراتسيالىق كوڭىل كۇيگە جاستاردىڭ ينتەللەكتۋالدى بولىگى بەيىم. وسىنداي ميگراتسيانىڭ باس­تى سەبەبى, وقۋ, ال سوسىن ەڭبەك ميگرا­تسياسى. ءبىز بۇل ءۇردىستى ايماقتىق اسپەكتى­دە دە قاراستىردىق. مىسالى, اۋىل جاس­تارى قالاعا قونىس اۋدارسا, قالا جاستارى, الماتى, استانا, شىمكەنت سياقتى ءۇش ءىرى قالا جاستارى ەميگراتسياعا كوبىرەك بە­يىم, – دەدى ج.اۋباكىروۆا.

ال ساياسي عىلىمدار كانديداتى, ل.ن.گۋ­ميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ دوتسەنتى مەرۋەرت تولەباەۆا جاستاردىڭ باسىم بولىگى ەڭ­بەك نارىعىنداعى جاقسى جالاقىعا ۇمتى­لاتىنىن, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قاۋىپ­سىزدىك جانە مادەني مۇمكىندىك ءۇشىن ەلدەن كەتۋگە دايىن ەكەنىن ايتىپ قالدى.

– مۇنداي سارىندى ءوزىم جۇمىس ىس­تەيتىن جوعارى وقۋ ورنىندا بايقادىم. باكالاۆرياتتى اياقتاعان جاستاردىڭ باسىم بولىگى «Work and Travel» باعدارلامالارى بويىنشا شەتەلگە شىعۋعا ۇمتىلادى. ەكىنشىدەن, قازىرگى كەزدە وزگە مەملەكەتتەرگە وقۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «اكادەميا­لىق ۇتقىرلىق» باعدارلامالارىنا قىزى­عۋشىلىق جوعارى. ۇشىنشىدەن, ولاردا شەتەلدە ماگيستراتۋرادا, دوكتورانتۋرادا وقۋ نيەتى باسىم. وسى فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, جىلدان جىلعا ءوز بولاشاعىن ءوز مەملەكەتىمەن بايلانىستىرعىسى كەلمەيتىن جاستار سانىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن اڭعاردىم, – دەدى م.تولەباەۆا.

ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟

دارىندى ءارى ءبىلىمدى جاستاردى جو­عالتۋ ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتى مەن تسيفرلىق تەحنولوگيا ۇستەمدىك قۇرعان زاماندا ۇردىسكە بەيىمدەلۋ قابىلەتىن تومەندەتۋى مۇمكىن. دەمەك تالانتتى, تالاپتى كادرلاردى ۇستاپ قالۋ ماقساتىندا ارتاراپتاندىرىلعان ستراتەگيالار ازىرلەۋ قاجەت.

– ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيانىڭ سال­دارى قالپىنا كەلتىرىلمەۋى جانە بۇل بىردەن كورىنبەۋى ىقتيمال. ءتىپتى ەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالا, يندۋستريالىق ين­نوۆاتسيا, IT, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۇتاستاي العاندا قازاقستاننىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىنە ەلەۋلى سالدار بولعانىن ونداعان جىلداردان كەيىن عانا سەزىلۋى مۇمكىن, – دەدى ج.اۋباكىروۆا.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, كوشى-قون ساياساتىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ءبىلىم بەرۋ كومپونەنتىنە ايتارلىقتاي نازار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى ساپالى ءارى زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ومىرلىك داعدىلاردى جاقسارتۋعا, مادەني تۇسىنىك پەن توزىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتە الادى. بۇل سالاعا ينۆەستيتسيا سالۋدا تەك ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋگە عانا ەمەس, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نازاردان تىس قالدىرماۋعا ۇمىتىلۋ قاجەت.

سونداي-اق جاستاردى الەۋمەتتىك قول­داۋدى كۇشەيتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, جاستاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاسۋىنا جاعداي جاساۋ دا ماڭىزدى. جاستار ۋربانيزاتسياسىن وڭتايلى باسقارۋ ءۇشىن ارنايى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, قالالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا زەيىن قويعان ابزال. ورتا جانە كىشى بيزنەستى قولداۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن يننوۆاتسيا ەنگىزۋ لايىقتى جالاقىعا ساي جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ەڭبەكپەن قامتىلۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە جاستار اراسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى.