بىلمەسە نەسىن ايتادى...
شۇيكەدەي عانا قارا كەمپىر تۇيدەگىمەن ءسوز توگەدى. «وسپان قوجا باباعا ەل اعالارى سالەم بەرۋگە بارىپتى. سوندا وسپان قوجا: سەندەر, وسى ماعان كەلەردە سوقىرعا سوعىپ بارىپ كەلەسىڭدەر مە؟ (بايمىرزامەن قۇرداس ەكەن سوندىقتان سولاي اتاعان). اۋەلى وعان اتباسىن بۇرىپ, سوسىن ماعان كەلمەسەڭدەر جولدارىڭ بولمايدى, دەپتى دە, ءاي, بىلمەيمىن, الدارىڭدا اۋىر ءومىر تۇر, دەندەرىڭ ساۋ, ارقايسىلارىڭنىڭ وتباسىڭ امان بولسىن, دەپ ءبىراز ءۇنسىز قالىپ بارىپ, تورعايدا 4 ادام كەشەگى ساحابالار زامانىندا ءومىر سۇرۋلەرى كەرەك ەدى. اتتەڭ, كەش تۋىپ قالعان, قادىرىنە جەتەر كىم بار. بايتۇرسىننىڭ احمەتى, يمانقۇلدىڭ ءابدىراحمانى, توكەنىڭ سماع ۇلى, قوزاننىڭ مىرزاعاليى. اتتەڭ, سابازدار ومىرگە كەش كەلىپ قالدى-اۋ», – دەيدى. اقساقال, نەگە ولاي دەدىڭىز, ەندى نە ىستەيمىز؟ دەگەندە: نە ىستەيسىڭدەر, سەندەردىڭ اللاعا الدەرىڭ كەلمەيدى عوي. 70 جىل دىننەن ايىرىلاسىڭدار, سودان كەيىن عانا ءدىندى قايتادان كەرەك قىلاسىڭدار, ول ەداۋىر ءومىر عوي دەپ بارىپ, ولاي دەيتىنىم, تۇسىمە اكەم كىردى. قولىمدا اكەمنىڭ تاياعىن ۇستاپ تۇر ەكەم. تاياقتا 7 جەردەن قاپ-قارا شور, بۋناق بارلىعىن كورىپ, اكە, مىنا قارالاردان تاياعىڭىزدى تازارتىپ بەرەيىن دەگەنىمدە, اكەم جوق, ءبىزدىڭ وعان ءالىمىز كەلمەيدى, اللا ءوزى سولاي قىلعان. 70 جىل عوي, 70 جىل دەپ ايتتى, دەيدى. وسپان قوجا بابامىزدىڭ سول ايتقانى اينا-قاتەسىز بولعان جوق پا؟ قانداي اۋليە كىسىلەر, ءبىزدىڭ اتالارىمىز», دەگەن بەتىن ءاجىم ايعىزداعان قارا كەمپىردىڭ اۋزىنا جينالعان جۇرت قاراپ قالعان.
جۇزىنە قارايمىن. بۇرىن كەزدەستىرمەگەن ادامىم. بىراق ءسوز ساپتاسى, ادامعا شالت قارايتىن جانارىنداعى وتى, ءاجىم ايقىشتاعان جۇزىندەگى الدەبىر ىشكى قۋات وزىنە تارتادى. وتىرعان ورنىمنان تۇرىپ, قاسىنا قالاي جەتىپ بارعانىمدى سەزبەپپىن. اپا, كوپشىلىك جەردە كوشەلى اڭگىمە ايتار قاريالار ازايعان زاماندا سىزدەي ادامدى جولىقتىرعانىما قۋانىشتىمىن, قولىڭىزدى تاعى ءبىر الىپ, دۇرىستاپ امانداسايىن, تانىسايىن, دەپ ەدىم دەگەنىمدە, ە, قۇلاعىڭنىڭ تەسىگى بار ەكەن عوي. مەندەي كەمپىرمەن تانىسىپ نە قىلاسىڭ؟ ال ايتايىن, تورعايدا مەرگەن توكەنىڭ قامبارى دەگەندى ەستۋىڭ بار ما, سونىڭ قىزىمىن, قىرىقمىلتىقتىڭ كەمپىرىمىن, اتىم–عاليا دەگەنى. ويىما ءوزىمنىڭ انام ايتقان ءبىر اڭگىمە ساپ ەتە قالدى.
ول بىلاي ەدى.
ادامدار ءتۇرلى عوي. كەي جىگىتتەر بار قارا باسىن الىپ جۇرە الماي وتباسىنا, ماڭايىنا زيانىن تيگىزەدى, ەندى بىرەۋى باسقاعا ەمەس, تەك ءوزىنىڭ وتباسىنا عانا جاقسىلىق جاسايدى, ال ءۇشىنشى بىرەۋدىڭ ساياسى وتباسىنان ارتىلىپ, تۋىسقاندارىنا شاپاعاتى ءتيىپ جاتادى. تاعى بىرەۋىنە بۇل ماسشتاب تار, ول اۋدان كولەمىندە ويلاي الاتىن, سونىڭ نامىسىن جىرتىپ, قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي جۇرگەن جەرىندە ەلدىڭ ابىرويىن اسىراتىن ازامات. ەندى ءبىر جىگىت بولسا, ونىڭ اۋقىمى ودان دا كەڭ. كوپتىڭ اۋزىندا, جالپاق جۇرت قيمىل قارەكەتىنە قاراپ, الدەبىر شارۋاعا «پالەنشەكەڭ» بۇل ىسكە قايتەر ەكەن دەپ وتىرار, قامقورلىعىمەن ەل اعاسىنا اينالعان, اقىل يەسى, بەدەل يەسى ناعىز كىسىلىكتى ادام. ونىڭ ۇلكەن لاۋازىم يەسى بولۋى دا شارت ەمەس.
بۇدان دا جوعارى جۇرەك جىلۋى, جاناشىرلىعى بۇتىندەي ەلگە جەتەتىن, ۇساق بولىكتەردى ەمەس تۇتاستىقتى ويلايتىن ازامات بولادى. بۇلار تىم سيرەك كەلەدى, ال ەندى ءبىر جىگىت, ءبىر عانا حالىق ەمەس, مىسالعا, تۇركى تىلدەستەردىڭ قامىن ويلاي الاتىن, ناعىز مارقاسقانىڭ ءوزى, بۇل تىپتەن از, ال سوڭعىسى, ادامزات يگىلىگى ءۇشىن تۋعان عالامدىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەيتىن, سونىسىمەن الەم اۋزىنا قاراعان تۇلعا.
جىگىتتەر-اۋ, كوزدەرىڭدى كەڭىرەك اشساڭدارشى, اۋماقتارىڭدى كەڭىتسەڭدەرشى. كوبىنە ءبىر اۋىل, ءبىر عانا رۋدىڭ اياسىنان اسپاي جاتاسىڭدار. ماسشتابتارىڭ قاشان كەڭەيەدى؟ سەندەرگە ءوز باسىمنان وتكەن ءبىر اڭگىمە ايتىپ بەرەيىن.
ارقالىق قالاسىندا تۇراتىن كەزىمىز. بىردە قوناقتا وتىرعانبىز. شاقىرىلعان مەيماننىڭ ءبىرى – توكەنىڭ قامبارى دەگەن تورعاي بويىندا اتى بار, ءارى جاسى ۇلكەن كىسى. داستارقان باسىندا قاقاڭ ماعان بىرنەشە رەت ءازىل ايتتى. جاسىنىڭ ۇلكەندىگىن سىيلاپ, ەكى-ءۇش ءازىلدى باسىمنان اسىرعان سوڭ, تورتىنشىدە قاقا, مانادان بەرى بىرنەشە رەت قاعىتتىڭىز, جاسىڭىز ۇلكەن عوي دەپ شىداپ-اق ەدىم, بىراق بولاتىن ەمەسسىز, مەن وسىنى تۇسىنبەي وتىرمىن, ءمانىسى قالاي, دەگەنىمدە توكەنىڭ قامبارى شىراعىم, كۇلاندام, بۇل ءسوزىڭدى اپاڭا ارناۋىڭ كەرەك ەدى, سۇرادىڭ عوي ايتايىن, دەدى.
«باياعىدا جاس كەزىم شاقشاق جانىبەك باتىردىڭ تۇقىمى قورعانبەكتىڭ قىزىنا ۇيلەندىم. ول دا ءبىر داۋرەن ەكەن. سودان ۇيدەن سىرتقا شىعىپ, ءبىر اۋىلعا تۇسسەم, ۇلكەندەرى كۇيەۋ كەلدى, كىشىلەرى جەزدەم كەلدى دەپ قارسى الادى. اڭگىمە ايتىلىپ, تاماق ءىشىلىپ بولعان سوڭ كەتەيىن دەپ قوشتاسىپ, ورنىمنان تۇرا بەرسەم, وتىرعان كورپەم جابىسىپ بىرگە كوتەرىلەدى. بالدىزى قۇرعىرلار كورپەمدى شالبارىما كوكتەپ قويىپتى. ەندى بىردە, باسقا اۋىلعا اتباسىن تىرەسەم ولار دا جىك-جاپار بولىپ قارسى الىپ جاتادى. اۋزى كۇيگەن بايعۇس تۇرماستان بۇرىن باسقالارعا بايقاتپاي الدىمەن كورپەم تىگىلىپ قويعان جوق پا دەپ قاراپ الىپ, ۋح امان شىقتىم با, دەپ اتتانايىن دەسەم الگى قۋ بالدىزدار ەر-توقىمىمنىڭ استىنا مۇجىلگەن سۇيەك قويىپتى, سودان اتىم موڭكىپ, تۋلاپ, جەرگە جالپ ەتە تۇسەم, بىردە تىپتەن, بەتىمدى سۇرتەيىن دەپ اپالارىڭ كەستەلەپ بەرگەن ورامالىمدى الىپ قالسام, اراسىنان سيىردىڭ جاس جاپاسى شىعا كەلدى. ۇيالىپ جەرگە كىرە جازدادىم. سودان ۇيگە كەلىپ, جۇبايىما ايتشى, سەن ءوزى قاي اۋىلدىڭ قىزىسىڭ, قايدا بارسام دا جەزدە دەپ ءبىر ويىنى قانباي جۇرگەن بالدىزدار, ابدەن ولەتىن بولدىم عوي, دەپ كەيىدىم. سوندا اپالارىڭ تۇرىپ قامبار-اي, اينالدىرعان ءۇش مىڭ ءۇي ءتۇتىن شاقشاققا كۇيەۋ بولا الماساڭ قورعانبەكتىڭ قىزىندا نەڭ بار ەدى, دەگەن بولاتىن. سودان عوي شىراعىم, اپاڭنىڭ سول سوزىنەن كەيىن وزىمنەن كىشى شاقشاق بالاسىن بالدىز كورەمىن. كوڭىلىڭە كەلسە رەنجىمە», دەدى.
ەندى مەن ۇيالدىم, قاقاڭنىڭ الدىندا تار شەڭبەردەن شىعا الماي جاتقان بالدىزىڭىزدى كەشىرە كورىڭىز, دەپ كەشىرىم سۇرادىم. سولاي قاراقتارىم, كەڭىرەك قاراپ, كوپ اتىنان ويلاي بىلىڭدەر, دەگەن ەدى, ءسىز سول كىسىلەردىڭ كوزى ەكەنسىز عوي دەگەنىمدە, مەيىرلى شۋاعىن توگە اينالايىن, بىلەدى ەكەنسىڭ عوي, مەنىڭ انام, سەندەردىڭ اپالارىڭ قانداي ەدى. مەنىڭ اجارىم اكەمە تارتىپ كەتكەن عوي, ايتپەسە, اناما ۇقساسام ايداي اق ءجۇزدى, سۇلۋ بەدەرلى بولار ەدىم, دەپ باۋىرىنا تارتا سويلەگەن اپا ماعان 2-3 كۇن ۋاقىتىڭدى قي, قاسىمدا بول, اڭگىمەلەسەيىك, دەگەن. مەن دەمالىسىمنىڭ اياقتالىپ قالعانىن, ەرتەڭ كەتەتىنىمدى ايتىپ, ول كىسىنى استاناعا قوناققا شاقىردىم. ارادا اي شاماسى وتكەندە تەلەفون ارجاعىنداعى عاليا اپانىڭ قىزىمىن دەپ تانىستىرعان ايەل ول كىسىنىڭ ەرتەڭ قوستانايدان استاناعا پويىزعا وتىراتىنىن جەتكىزدى.
عاليا اپا اڭگىمەسىن ەندى ءبىزدىڭ ۇيدە قونا جاتا ايتقان.
– قالقام, انار, – دەيدى قوناعىم– وسى كۇنگى 70-تەن استى دەگەندەردىڭ اڭگىمەسىنە ەش ريزا ەمەسپىن. قوستانايداعى باس يمام ەرتاي قاجى (قازىر بۇل دۇنيەدە جوق مارقۇم) مەنى ءوزى ىزدەپ كەلىپ, وكىل بالام بولدى. ءبىر كۇنى سول بالام قوستانايدىڭ يگى جاقسىلارىن قوناققا شاقىرىپتى. وندايدا مەنى ارنايى كولىكپەن كەلىپ, الىپ كەتەدى. سودان وتىرىپ ايتاتىن اڭگىمەلەرىنە قۇلاق سالسام, پاتەرىن قانشاعا ساتقانى, كولىگىنىڭ باعاسى دەيسىڭ بە, ىلعي ءبىر العان-بەرگەن, پايدا تاپقاندارى, اناۋ-مىناۋ, ۇساق-تۇيەك, قيقىم-سيقىم. بىرەۋى تۇرىپ, قازىر ادەمىلەپ ويۋلاپ جاسالعان استاۋلاردىڭ بارلىعىن, ۇلكەنىنىڭ باعاسى قانشا, ورتاشاسى قانشا ەكەنىن ايتىپ اڭگىمە ساپىرسىن. ءسويتىپ وتىرعاندا ەرتاي اۋىز ۇيگە شىعىپ كەتىپ ەدى, استاۋ كوتەرىپ, مىناداي استاۋ ما, دەپ كەلىپ تۇر. تەرىمە سىيماي كەتتىم. ءاي, دەدىم بالاما قاراپ, باستارىڭا ورامال تارتاسىڭدار ما تۇگە, مانادان بەرى تىڭداپ وتىرمىن, بىرەۋىڭنىڭ اۋزىڭنان ەستى اڭگىمە شىقپايدى, ەركەكسىڭدەر مە, الدە بارىڭە جاۋلىق كەرەك پە؟ و نەعىلعاندارى, اناۋ-مىناۋ ءوزىن سىيلايتىن قاتىن ايتپايتىن اڭگىمەلەردى ءسوز ەتىپ, دەپ ايعاي سالدىم. بارلىعى ءۇنسىز قالىپ, اراسىنان بىرەۋى اپا, ءبىز ەسكىنىڭ جاقسى اڭگىمەسىن بىلمەسەك, نەمىزدى ايتامىز, ءسىز ايتىڭىز, ءبىز شامامىز كەلگەنشە قۇلاعىمىزعا قۇيىپ الايىق, دەگەنى.
قايىرسىز دۇنيە
ناعاشىم ءبىرىمجاننىڭ قورعانبەگى تۋمىسى بولەك كىسى بولىپتى. ول كىسىنىڭ ايەلى كۇلماي تىلەۋ تورەنىڭ قىزى ەكەن. ول اۋەلدە قورعانبەكتىڭ اعاسى داۋرەنبەكتىڭ ايتتىرىلعان قالىڭدىعى بولىپتى. داۋرەنبەك اتام دۇنيەدەن وزىپ, قورعانبەك جىلى وتكەن سوڭ قالىڭى تولەنگەن جەسىرىن ءوزىنىڭ نەمەرە, شوبەرەدەن قوسىلاتىن تۋىسىنا لايىقتاپ وتىرعانىن ايتىپ تورەگە حابار سالادى. سوندا تورەنىڭ قىزى: «ماعان نەمەرە, شوبەرە تۋىس كەرەك ەمەس, تەك قورعانبەكتىڭ وزىنە عانا تيەمىن», دەپ شارت قويادى. سودان كۇلماي اجەمدى قورعانبەك اتام الادى. وسى نەكەدەن تۇڭعىشى احمەت, (مەملەكەتتىك دۋمانىڭ دەپۋتاتى بولاتىن) ودان كەيىن مەنىڭ شەشەم قازيماش, جۇماحان, باتىرحان, مۇحتار تۋادى. اجەم تورەنىڭ قىزى ەمەس پە, ءمۇسىنىم بۇزىلادى دەپ ءبىر دە ءبىر بالاسىن ءوزى ەمىزبەپتى. انام ايتاتىن, اجەم جەتىسىنە ءبىر كەلىپ, قاسىمىزدا وتىرىپ, اڭگىمە ايتىپ, ويناتىپ كەتەدى. ساۋساعىمىزدى بۇگىپ, اپام قاشان كەلەدى دەپ ساناپ وتىراتىنبىز. قورعانبەك اتام مەن كۇلماي اجەم پاۋەسكەمەن ءجۇرىپ, ەل ارالاعاندا جۇرت اياقتارى شاڭ بولىپ قالادى دەپ تۇسكەن جەرلەرىنە 40 كىلەم توسەپ قويادى ەكەن. اجەم ءارى سۇلۋ, ءارى ءادىل جانە وتە قايىرىمدى كىسى بولىپتى.
ول كىسىنىڭ ومىردەن ءوتۋى دە اڭىز. بالالارىنىڭ ۇلكەنى احمەت وقۋدا, قالعان 4 بالاسى ەلدە ءومىر كەشىپ جاتقاندا قورعانبەك اتام دۇنيە سالادى. سوندا اتامنىڭ قىرقى بەرىلگەندە كۇلماي اجەم ەسىكتىڭ كوزىندە تۇرىپ الىپتى. «ماعان ەندىگى جەردە ءومىردىڭ كەرەگى جوق, وسى كىسىنىڭ قىرقىندا ەندى مەنى جونەلتىڭدەر, ماعان ءولىم تىلەڭدەر», دەپ ەكى كوزىنەن پارلاپ اققان جاسى ەتەگىن جۋىپ, قولىن جايىپ تۇرىپ الىپتى. سوندا ءبىر قىپشاقتىڭ شالى كۇلماي, سەن ءويتىپ اقىماقتىق جاساما, سەن اناسىڭ عوي, بالالارىڭا كەرەكسىڭ, دەگەندە, جوق-جوق دەپ ەسىكتى كەرىپ, ءبىر ادامدى دا شىعارماي تۇرىپ الىپتى. حالىقتىڭ باتاسىنىڭ قۇدىرەتى قانداي دەسەڭدەرشى, سول كۇنى تۇندە كۇلماي اجەم قايتىس بولىپ, ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولىپ 18 جاستاعى بويجەتكەن مەنىڭ انام قالادى. سوندا كۇلماي اجەم 40 جاستا ەكەن.
انام ايتاتىن, قورعانبەك اتاما الاشتار – احمەت, مىرجاقىپتار دا, بالشەبەكتەر – امانگەلدى مەن اليلەر دە كەلىپ تۇراتىن. بىراق ءبىر-بىرىمەن ەشقاشان كەزدەسكەن ەمەس, ىلعي تۇندە كەلىپ, اكەممەن اقىلداسىپ كەتەتىن, سەنىڭ اكەڭ حاكىمبەك توكين دە كەلەتىن, كوردىم دەيتىن.
اتام مەن اجەم اناما «زينگەر» ماشينەسىن الىپ بەرىپ, تىگۋدى دە ۇيرەتىپتى. ۇيرەن, وسى سەنى اسىرايدى, سەندەردىڭ زاماندارىڭ قيىن بولادى, دەپ. قورعانبەك اتام ۇيىنە قاجەتتىڭ بارلىعىن ۆارشاۆادان الدىرادى ەكەن دە, ناعاشى اتامنىڭ سالتاناتىمەن اياق جەتەر جەردە ساناسپايتىن جان بولماپتى. بىردە ول ءتورتۋىل جانايدار مەيرامنىڭ قىزىن ىنىسىنە الىپ بەرمەك بولادى. قۇداسى ءتۇسىپ, قالىڭى تولەنىپ, قىزىن ارقانىڭ بەلدى مىرزاسى, «قارادان شىعىپ حان بولعان» دەيتىن شاقشاق جانىبەكتىڭ تۇقىمىنا ۇزاتۋعا سايلانعان باي قىزىنىڭ جاساۋىن ءوزى كورمەكشى بولىپتى. پالەن تۇيەگە ارتىلعان بار جاساۋدى الدىنان وتكىزگەندە سەندەر مەنى قورعانبەكتىڭ الدىندا ابدەن كۇلكىگە قالدىرا جازداپسىڭدار, تۇيەلەردىڭ ۇستىنە جابىلعان كىلەمدەرى بىردەي جانە ەڭ قىمباتىنان بولسىن, بۇيدالارىن اق جىبەكتەن قايتادان ەسىڭدەر دەپ, ءوزىنىڭ ابدەن كوڭىلى تولعان سوڭ بارىپ, جاساۋىن اتتاندىرعان ەكەن. سوندا ناعاشى اتامنىڭ الدىنان مىناۋ كەلىننىڭ دۇنيەسى ەدى, دەپ وتكىزبەي مە, سول كەزدە قورعانبەك تۇرىپ ويبوي, جانايدار ەشتەڭە بىتىرە الماعان ەكەن عوي, مىناۋ كىلەمدەردىڭ بارلىعى جيىلىپ, مەنىڭ ۆارشاۆادان الدىرعان ءبىر كىلەمىمە تۇرمادى عوي, دەپتى.
شەشەم ايتادى كۇلماي اجەم قايتىس بولعان سوڭ بىزگە بارشا دەيتىن اجەم باس-كوز بولىپ قالدى دا, سول كىسى قازيماش, ەندى سەن ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولىپ قالدىڭ, ەندى باتىرحاندى ۇيلەندىر, دەدى. سودان 15 جاستاعى باتىرحان اعانى ۇيلەندىرەدى دە, ەرتەڭىنە بارشا اجەم وتىرىپ, مىنا باتىرحان ءوزى قولىمەن كومسىن, قورعانبەكجاننان قالعان دۇنيەنى جەر استىنا جاسىرۋىمىز كەرەك. سەندەردىڭ قولدارىڭدا قالدىرماي, ەرتەڭ مىنا ۇكىمەت تارتىپ الادى دەگەن سوڭ, نە قىلارىمدى بىلمەي جىلاپ ەدىم, اجەم, ءجارايدى, سەن جىلاما, جىگىتتەرمەن ءوزىم سويلەسەمىن دەپ, 3 جىگىتكە بوبەكەي بوگەتىنىڭ جانىنان جەر قازدىردى. ولار اجە, كىسى بويى جانە قول سوزىم ەتىپ قازدىق, جارايدى ما دەپ سۇرادى. جەتەدى دەپ, ىشىنەن مەنىڭ جاساۋىما كەرەك دەپ ءبىرشاما قالدىرىپ, ودان كەيىن قورعانبەك اتانىڭ پاتشادان العان ەكى مەدالىن بەرىپ, مىنانى قىسىلعاندا عانا جۇمسارسىڭ دەپ قولىما ۇستاتىپ, قالعانىن ۇلكەن تۋىرلىققا وراپ, 4 جىگىت ارەڭ كوتەرىپ, ورعا سالىپ, بەتىن كومدىردى دەيدى. جاڭا ۇكىمەت كەلگەسىن ءبىزدىڭ تۇقىم جاپپاي قۋدالاۋعا ۇشىراپ, ەلدە نكۆد-دا جۇمىس ىستەيتىن قامبارعا كۇيەۋگە شىققان مەن عانا قالدىم, دەپ جىلايتىن انام.
سودان اراعا كوپ جىل سالىپ, الاپات قۋعىن باسىلدى-اۋ دەگەن ءبىر زاماندا باتىرحان ناعاشىم ەلگە قايتىپ كوشىپ كەلدى. ءبىر كۇنى جۇمىستان كەلسەم انام ەبىل-دەبىل جىلاپ وتىر. شوشىپ كەتتىم, تەز كۇيەۋىڭ ماشيناسىن قىزدىرسىن, باۋىرىم كوشىپ كەلىپتى, دەيدى. انار-اۋ, سونداعى ەكى ەرەسەك ادامنىڭ جىلاپ كورىسكەنى, كۇنى بۇگىن كوز الدىمدا. جۇيە-جۇيەلەرى بوساپ, ءبىر-بىرىنەن حابار الا-الماي, قۋعىننىڭ نەشە اتاسىن كورگەن ەكى باۋىر سولىقتارىن ءبىراز باسا المادى عوي. ساي-سۇيەگىڭ سىرقىرايدى, باستارىنان داۋرەنى ۇشسا دا كىسىلىك قالىپتارىنان تانباعان قايران انام, قايران ناعاشىم.
ۇيگە كەلگەسىن, كۇيەۋىم وتىرىپ اپا, ءسىز ايتاتىن باتىرحان اعا وسى كىسى مە, بارىپ ايتساڭىزشى, اناۋ كومىلگەن دۇنيەنى وكىمەتكە وتكىزسەك, سونىڭ 25 پايىزى بارىمىزگە مولىنان جەتەدى, دەگەن سوڭ ناعاشىما باردىق. انام اقىرىن سويلەيتىن, اسىقپاي بابىمەن باتىرحان-اۋ, مىنا بالام سول دۇنيەنى قاجەتكە جاراتساق قايتەدى دەيدى دەگەنىندە ناعاشىم, قوس قولىن بىردەي كوتەرىپ اپا, اتاماڭىز, ول قايىرسىز دۇنيە, ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتتىمىز عوي, ودان بۇلدىرگى الىپ وڭبايمىز, قوزعاماڭىز, دەدى.
توكە قالاي توكە بولعان نەمەسە باتانىڭ قاسيەتى
– ءاي, شاقشاقتىڭ قىزى (ماعان ايتادى) مەنىڭ ناعاشى اتام عانا كەرەمەت دەپ جۇرمە, ءوز اتام توكە دە وسال بولماعان. بەرى قارا, دۇرىستاپ تىڭداپ ال, – دەيدى اپا.
– مەنىڭ توكە اتامنىڭ توكە بولعانى باتانىڭ ارقاسى. توكەنىڭ اكەسى بايمىرزا 13-كە كەلگەن جىلى جاۋگەرشىلىكتە توكەنىڭ اعاسى قالماقتىڭ ءبىر باتىرىن تۇيرەپ ءولتىرىپتى. قالىڭ قالماق جيىلىپ, كەك الماققا جەر قايىسقان قولمەن تورعاي توپىراعىن تاپاپ كەتەردەي ءتونىپ, الدىمەن جەكپە-جەككە شاقىرادى. سوندا 13 جاستاعى بايمىرزا سەنىڭ ەكى بالاڭ جەتىم قالادى عوي, مەن شىعايىن, باتاڭدى بەر دەپ اعاسىنا قيىلىپ تۇرىپ الادى. ءالى كىشكەنتايسىڭ دەگەنگە بولماي, ساۋىتتى كيىپ, قالماققا قاراي اتتانايىن دەگەندە, ارعىن-قىپشاقتىڭ باتاگوي اقساقالدارى باتاسىن بەرىپتى. سوندا بايمىرزا ورتاعا شىعا كەلگەندە قالماقتىڭ ەڭ ۇلكەن اقساقالى قويىڭدار, قان توكپەڭدەر, انا قازاقتىڭ قارشاداي ۇلىنىڭ ەكى يىعىندا اۋزىنان وت جالىنداعان قوس جولبارىس وتىر. تەككە قانتوگىس بولماسىن, كەلىسىمگە كەلەيىك, دەگەندە توقتاماپتى. جاسى ۇلكەن قالماق باتىرى كەزەكتى ءبىرىنشى الىپ, كوزدەگەندە بايمىرزاعا وق دارىمايدى. سودان بايمىرزا جەڭىپ, قالماقتار رايىنان قايتىپ, مويىندايدى. سول بايمىرزا باتىردىڭ ساۋىن ەكى-اق تور شولاق بيەسى بار ەكەن, بىراق ۇيىنە قانشا ادام كەلسە دە قىمىزى تاۋسىلمايتىن كورىنەدى. سودان سەندەردىڭ مۇسا اتالارىڭ بايمىرزانى سىناماققا قاسىنا 50 ادام ەرتىپ ونىڭ ۇيىنە تۇسەدى. قىمىز تاسىپ جۇرگەن كىسى 50 ادامعا ءبىر قوتارعاندا سابا سارقىلىپ, قىلجيىپ قالادى. بايمىرزا تاعى قىمىز اكەل دەگەندە تاسىپ جۇرگەن جىگىت, مىنا شال نە دەيدى, جاڭا عانا سارقىپ اكەلدىم ەمەس پە دەپ سابانىڭ قاسىنا كەلسە سابا تىك تۇرىپ, اۋزىنان كوبىگى اعىپ تۇر دەيدى. ءپىسىپ-ءپىسىپ الىپ كەلەدى. نە كەرەك, مۇسانىڭ 50 ادامى تەگىس قىمىزعا قانادى. سوندا سەنىڭ اتاڭ تۇرىپ, بولمايدى ەكەن, بۇعان قىدىر دارىعان, باق قونعان ەكەن, سەنبەي كەلىپ ەدىم, مەنىكى بەكەر ەكەن دەپتى. سودان الگى قىمىز تاسىعان جىگىت بۇل سابانىڭ نە قۇدىرەتى بار دەپ ىشىنە ۇڭىلمەي مە, سوندا ءبىر كوزى اعىپ ءتۇسىپتى. سودان سول كىسى سوقىر سادىق اتانىپ كەتىپتى.
ەندى جوعارىدا وسپان قوجا ايتقان بايمىرزا باتىر اتام 88-گە كەلىپ, ۋاقىتى تايانعاندا ەل-جۇرتى كەلىپ جىلاپ بويىڭداعى قاسيەتىڭدى, ارتىڭداعى ءبىزدى كىمگە قالدىراسىڭ, باتاڭدى كىمگە بەرەسىڭ, دەگەندە جىلاپ وتىرىپ, ءسۇتتىبايدان تۋعان انا جاباعىنىڭ اراسىندا جاتقان جاماندى اكەلىڭدەر, دەپ تىراڭداپ جاتقان توكەگە باتاسىن بەرىپ, حالقىمدى ساعان تاپسىردىم دەپتى. وۋ, مىناۋ كىشكەنتاي ەمەس پە, دەگەندەرگە, رەتى وسى بولدى, 17 جىلدان كەيىن ءبارىڭدى جيىپ وسى ەل ەتەدى, وعان دەيىن بەرەكەلەرىڭ بولمايدى, دەپتى.
توكە 17-گە كەلگەنشە ءسۇتتىباي اكەسىنەن 9 رەت ەنشى الىپتى. بىراق, العان مالدى سول زاماتتا تاراتىپ جىبەرەدى. سودان 9-شى رەت بارعانىندا اكەسى بۇلاي بولمايدى, سەن وسى مالدىڭ ءبىرىن سويىپ, باتا ال. ايتپەسە, جۇرت بولمايسىڭ دەپتى. ونى ەسكەرەر توكە بار ما, تاعى تاراتادى. سوندا ءبىر جاناشىر تۋىسى, دوسى, سوڭعى قالعان قويدى ۇستاپ تۇرىپ, قوي, سەن وسى مالدى سويىپ باتا ال دەيدى. ءا, سول بار ەكەن عوي, سەن مىنا مالدى سويا بەر, مەن جولعا شىعايىن, قازىر الدىمنان كىم جولىقسا سودان باتا سۇرايمىن دەپ شاۋىپ كەتەدى. قارا جولدىڭ ۇستىنە شىقسا, ءۇش اتتىلى كەلە جاتىر ەكەن. ول ۋاقىتتا باتا تىلەۋشى جول ۇستىنە تىزەسىن بۇگىپ, قولىن جايىپ وتىرادى. شالمەن بىرگە كەلە جاتقان ەكى جىگىت, كىپ-كىشكەنتاي قارا بالانىڭ ۇلكەننىڭ جولىن كەس-كەستەپ, رۇقساتسىز وتىرىپ العانىن جاراتپاي, قامشىسىن ءۇيىرىپ, شىق بىلاي, نەگە جولدى بوگەيسىڭ دەمەي مە. سوندا شال توقتاتىپ, ءۇيىڭ قايدا, باستا دەپ توكەمەن ەرىپ ونىڭ اۋىلىنا كەلەدى. «جالاڭاش باعىڭ باسىڭنان كەتپەسىن, حالقىڭنىڭ قالاۋلىسى, ەلىڭنىڭ ەلەۋلىسى بول, داستارقانىڭ جيىلماسىن», دەپ باتا بەرەدى. بۇل باتا بەرگەن تورعايلىق 7-ءشى اۋىلدىق, زامانىندا بي بولعان شاراباستىڭ قۇلجابايى. دۋالى اۋىز كىسى ەكەن. سول باتا العان سوڭ 2-3 كۇن وتكەندە ءبىرىمجان بۇكىل ەلدى جيىپ جاتىر. ءبىر ارعىننىڭ, ءبىر قىپشاقتىڭ ەكى قىزى دالاعا تەزەك تەرۋگە شىققاندا شومەكەيدىڭ شوجە اتتى باتىرى ماسقارالاپ, سول قىزداردان ەلدەرىڭدە شوجە باتىردان كەك الاتىن ۇل تۋعان جوق, دەپ حابار ايتىپتى. قىزداردىڭ شەشەلەرى جىلاپ, بۇيىرلەرىن تايانىپ, داۋىس قىلىپ, سەندەردىڭ اتالارىڭا كەلىپ, شوجەنى تىرىدەي اكەلدىرسەڭىزدەر بي-اعا اۋىزىنا ۇيالماستان س... ەدىم, ءىشىم قاناپ بارادى دەپ زار جىلايدى. سودان مەنىڭ ناعاشىلارىم, سەندەردىڭ اتالارىڭ بالاعىندا ءبيتى بار دەگەن جىگىتتەردى تۇگەل جيناپ اۋ, حالقىم, قالاي سەندەردىڭ ۇيقىلارىڭ كەلەدى, قالاي تاماقتارىڭنان اس وتەدى, ۇل بوپ تۋعان قايسىڭ بارسىڭ قانە, شوجەنى تىرىدەي بايلاپ الدىما اكەلسەڭدەر ارمانىم بولماس ەدى, دەپتى دەيدى. اتاعى جەر جارعان شوجەگە قاراي بەتتەۋگە بىرەۋى باسپاي, ارعىن-قىپشاق جەر شۇقىپ وتىرىپ قالادى. سوندا شىناشاقتاي توكە مەن بارامىن, باتاڭىزدى بەرىڭىز, دەگەنىندە وتىرعاندار, تەگىس ك ۇلىپ, مىنا بەيشارانى اجال تارتىپ تۇرعان شىعار دەپتى. توكەنى قولداپ قۇلجان سۋىرىلىپ, مەن بارامىن سەرىك بولىپ دەگەندە كۇلگەن حالىقتى توقتاتقان ءبىرىمجان اتاڭ ارۋاق قولداسا, باتا السا وسى الىپ كەلەدى, دەيدى. ءسويتىپ بۇكىل جيىلعان حالىق پەن ءبىرىمجان اتا ەكەۋىنە باتا بەرەدى ەندى نە سۇرايسىڭ دەگەن ەكەن. قالاي اكەلەسىڭ دەيدى. 12 قۇلاش ارقان مەن قۇلجانعا قوسا تاعى ءبىر بالۋان جىگىت قوسىڭىز, باسقا ەشتەڭە كەرەگى جوق, دەيدى مەنىڭ اتام.
كەلسە شوجە باتىر شاڭ تيەدى دەپ ءۇيىن جەكە تىگىپ, وڭاشا ورداسىندا جاتىر ەكەن. اسسالاۋماعالەيكوم, دەپ كىرىپ كەلگەن جىگىتتى مەنسىنبەي اياعىن ۇسىنعانىندا توكە تۇزاقتاپ دايىنداپ كەلگەن ارقاندى اياعىنا سالىپ جىبەرىپ, سىرتتاعى 2 جىگىتكە «تارت» دەيدى. شوجە وڭاي بەرىسە مە, ەكى بوساعانى ەكى قولىمەن ۇستاپ شىقپاۋعا ارەكەت جاساعاندا شاڭىراق قۇلاپ ورتاسىنا تۇسكەندە, تاقىمى مىقتى قۇلجان تارتىپ كەتەدى. ءۇشىنشى جىگىت, توكە-اۋ سەنى قايتىپ تاستايمىز, قىرشىن كەتەسىڭ عوي, دەپ قايىرىلا بەرگەندە, قاتىن بولماساڭ تارت, ەش جەرگە توقتاماستان تۋرا ەلگە, ەلگە دەپ ايقاي سالىپتى. ءوزى اتىنا جەتىپ قاشا بەرگەندە ارتىنان شوجەنى الىپ كەتتى دەپ حابار جەتكەن اتتىلى شومەكەي تەگىس شابادى. ارۋاق قولداسا, ەشتەڭە تۇك ەمەس, اتام العا قاراسا سول ەلدىڭ تۇيەلەرى سۋعا قۇلاپ كەلە جاتىر ەكەن. توكە اتام شومەكەيلەردى الداپ, وڭعا, سولعا ەكى جارىلىڭدار, قاپتالعا الىپ قورشاڭدار دەپ ايقايلاعاندا, ءوز تۇيەلەرى وزدەرىنە اسكەر بولىپ كورىنگەن قۋعىنشى شامامىز كەلمەيدى, مىناۋ توپتىڭ قاراسى ۇلكەن دەپ كەيىن قاشىپتى. شوجەنى سول بويىمەن ءبىرىمجان اتاڭنىڭ الدىنا اكەلگەندە, باياعى قاتىن ۇيالماستان كەلىپ شوجەنىڭ اۋزىنا دارەت سىندىرىپتى. نامىستان شوجە باتىر ءوزىن جارىپ جىبەرىپتى. توكە وسىدان كەيىن ەل اۋزىنا ىلىگەدى, ال ءوز اكەم قامبار دا وسال بولماعان, ول ءبىر اۋىز سوزىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن. قالاي دەيسىڭ عوي؟ ونى دا ايتايىن. ناعاشىم ساعان ايتپاسام جيەن ەل بولمايدى دەرسىڭ دەپ كۇلگەن اپا اڭگىمەسىن ءارى جالعادى.
1917 جىلى ءبىزدىڭ ەل الاش, بالشەبەك بولىپ ەكى جارىلدى ەمەس پە, سوندا 16 ادامدى قاماپ مىڭباسى حاكىمبەك توكيندى تابا المايدى. الماسوۆ ومار الاشتىڭ كوميسسارى حاكىمبەكتى تاۋىپ بەرگەن ادامعا ءبىر ءۇيىر جىلقى بەرەمىن دەگەندە باياعى شوجەگە اتتانعاندا سەرىك بولعان اتالاس تۋىسى قۇلجاننىڭ بالاسى شايحى ۇستاپ بەرەدى. حاكىمبەكتى اكەلىپ 17-ءشى ەتىپ تۇرمەگە كىرگىزىپ جىبەرگەندە تىنىمنىڭ ومارى ءوز بارماعان قىرشىپ الىپتى. اتتەگەن-اي, ەندى تەگىس ولدىك قوي دەپ, سوندا بارماق جەردە شورشىپ جاتىپتى.
بالشەبەك جەڭىپ, باياعى ۇستاپ بەرگەن شايحىنى الىپ كەلىپ, ارعىن, قىپشاق جينالىپ, قامباردان ەندى بۇعان نە ىستەيسىڭ, كەگىڭدى ال, كەسىمىن ءوزىڭ ايت دەگەندە اكەم ءبىرشاما ۋاقىت ءۇنسىز تومەن قاراپ وتىرىپ قالىپ, ارتىنان باسىن كوتەرىپ حالىققا قاراپ, بۇل كىسىگە اعا كەرەك بولماعاسىن ۇستاپ بەرگەن شىعار, ال ماعان اعا كەرەك, دەگەنىندە جينالعان حالىق «ارۋاق, ارۋاق» دەپ تەگىس جىلاپتى. سونىڭ ەرتەڭىنە مەنىڭ اكەم قامبار, توكەنىڭ قامبارى اتانىپ, ولە-ولگەنشە قۇرمەتپەن ءوتتى.
قول جەتپەس قىز – قازيما
انام بالا بولىپ, جەر باسىپ جۇگىرىپ ويناماپتى. مەكتەپكە كۇيمەمەن الىپ بارىپ, الىپ كەلەدى ەكەن. سوندا كۇيمەنىڭ ىشىندە وتىرىپ شىمىلدىعىنان سىعالاپ, دالاعا قاراپ, جالاڭاياق شاۋىپ جۇرگەن بالالارعا قاتتى قىزىعاتىنمىن. بار اسىلدى بويىما تاعىپ, بولىسكەي (پولسكي تورعاي قازاقتارى ەرتەدە ۆارشاۆادان الدىرعان زاتتاردى سولاي اتاعان) كەرۋەتتە جاتىپ, كۇتۋشىلەر اس اكەلىپ, تاماعىمدى بەرىپ, كيىمىمدى كيگىزەتىن دەيتىن قايران اپام. كەيىن قانداي قىمبات تاپتىرمايتىن ماتا عوي دەپ الىپ كەلسەم دە, ۇستاپ كورىپ, «ناشار عوي» دەيتىن مەنىڭ انام.
كەيۋانانىڭ ايتار اڭگىمەسى تاۋسىلار ەمەس. 15 جاسىندا وجەتتىگىنىڭ ارقاسىندا قۇربىسىن زورلىققا بەرمەي امان الىپ قالعانى, قارشاداي بولىپ, سوعىس ۋاقىتىندا ورقاش كولىنەن الىنعان تۇزعا ايىرباستالعان 6 قاپ استىقتى شۇبالاڭعا جەتكىزگەنى, قۇلجان-توكەنىڭ اڭگىمەلەرى دەيسىز بە, اققوشقار سايدالى ءبيدىڭ اتالارىمەن دوستىعى جايلى ايتقان ەستى سوزدەرىن تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى, تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى...
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى.
شۇيكەدەي عانا قارا كەمپىر تۇيدەگىمەن ءسوز توگەدى. «وسپان قوجا باباعا ەل اعالارى سالەم بەرۋگە بارىپتى. سوندا وسپان قوجا: سەندەر, وسى ماعان كەلەردە سوقىرعا سوعىپ بارىپ كەلەسىڭدەر مە؟ (بايمىرزامەن قۇرداس ەكەن سوندىقتان سولاي اتاعان). اۋەلى وعان اتباسىن بۇرىپ, سوسىن ماعان كەلمەسەڭدەر جولدارىڭ بولمايدى, دەپتى دە, ءاي, بىلمەيمىن, الدارىڭدا اۋىر ءومىر تۇر, دەندەرىڭ ساۋ, ارقايسىلارىڭنىڭ وتباسىڭ امان بولسىن, دەپ ءبىراز ءۇنسىز قالىپ بارىپ, تورعايدا 4 ادام كەشەگى ساحابالار زامانىندا ءومىر سۇرۋلەرى كەرەك ەدى. اتتەڭ, كەش تۋىپ قالعان, قادىرىنە جەتەر كىم بار. بايتۇرسىننىڭ احمەتى, يمانقۇلدىڭ ءابدىراحمانى, توكەنىڭ سماع ۇلى, قوزاننىڭ مىرزاعاليى. اتتەڭ, سابازدار ومىرگە كەش كەلىپ قالدى-اۋ», – دەيدى. اقساقال, نەگە ولاي دەدىڭىز, ەندى نە ىستەيمىز؟ دەگەندە: نە ىستەيسىڭدەر, سەندەردىڭ اللاعا الدەرىڭ كەلمەيدى عوي. 70 جىل دىننەن ايىرىلاسىڭدار, سودان كەيىن عانا ءدىندى قايتادان كەرەك قىلاسىڭدار, ول ەداۋىر ءومىر عوي دەپ بارىپ, ولاي دەيتىنىم, تۇسىمە اكەم كىردى. قولىمدا اكەمنىڭ تاياعىن ۇستاپ تۇر ەكەم. تاياقتا 7 جەردەن قاپ-قارا شور, بۋناق بارلىعىن كورىپ, اكە, مىنا قارالاردان تاياعىڭىزدى تازارتىپ بەرەيىن دەگەنىمدە, اكەم جوق, ءبىزدىڭ وعان ءالىمىز كەلمەيدى, اللا ءوزى سولاي قىلعان. 70 جىل عوي, 70 جىل دەپ ايتتى, دەيدى. وسپان قوجا بابامىزدىڭ سول ايتقانى اينا-قاتەسىز بولعان جوق پا؟ قانداي اۋليە كىسىلەر, ءبىزدىڭ اتالارىمىز», دەگەن بەتىن ءاجىم ايعىزداعان قارا كەمپىردىڭ اۋزىنا جينالعان جۇرت قاراپ قالعان.
جۇزىنە قارايمىن. بۇرىن كەزدەستىرمەگەن ادامىم. بىراق ءسوز ساپتاسى, ادامعا شالت قارايتىن جانارىنداعى وتى, ءاجىم ايقىشتاعان جۇزىندەگى الدەبىر ىشكى قۋات وزىنە تارتادى. وتىرعان ورنىمنان تۇرىپ, قاسىنا قالاي جەتىپ بارعانىمدى سەزبەپپىن. اپا, كوپشىلىك جەردە كوشەلى اڭگىمە ايتار قاريالار ازايعان زاماندا سىزدەي ادامدى جولىقتىرعانىما قۋانىشتىمىن, قولىڭىزدى تاعى ءبىر الىپ, دۇرىستاپ امانداسايىن, تانىسايىن, دەپ ەدىم دەگەنىمدە, ە, قۇلاعىڭنىڭ تەسىگى بار ەكەن عوي. مەندەي كەمپىرمەن تانىسىپ نە قىلاسىڭ؟ ال ايتايىن, تورعايدا مەرگەن توكەنىڭ قامبارى دەگەندى ەستۋىڭ بار ما, سونىڭ قىزىمىن, قىرىقمىلتىقتىڭ كەمپىرىمىن, اتىم–عاليا دەگەنى. ويىما ءوزىمنىڭ انام ايتقان ءبىر اڭگىمە ساپ ەتە قالدى.
ول بىلاي ەدى.
ادامدار ءتۇرلى عوي. كەي جىگىتتەر بار قارا باسىن الىپ جۇرە الماي وتباسىنا, ماڭايىنا زيانىن تيگىزەدى, ەندى بىرەۋى باسقاعا ەمەس, تەك ءوزىنىڭ وتباسىنا عانا جاقسىلىق جاسايدى, ال ءۇشىنشى بىرەۋدىڭ ساياسى وتباسىنان ارتىلىپ, تۋىسقاندارىنا شاپاعاتى ءتيىپ جاتادى. تاعى بىرەۋىنە بۇل ماسشتاب تار, ول اۋدان كولەمىندە ويلاي الاتىن, سونىڭ نامىسىن جىرتىپ, قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي جۇرگەن جەرىندە ەلدىڭ ابىرويىن اسىراتىن ازامات. ەندى ءبىر جىگىت بولسا, ونىڭ اۋقىمى ودان دا كەڭ. كوپتىڭ اۋزىندا, جالپاق جۇرت قيمىل قارەكەتىنە قاراپ, الدەبىر شارۋاعا «پالەنشەكەڭ» بۇل ىسكە قايتەر ەكەن دەپ وتىرار, قامقورلىعىمەن ەل اعاسىنا اينالعان, اقىل يەسى, بەدەل يەسى ناعىز كىسىلىكتى ادام. ونىڭ ۇلكەن لاۋازىم يەسى بولۋى دا شارت ەمەس.
بۇدان دا جوعارى جۇرەك جىلۋى, جاناشىرلىعى بۇتىندەي ەلگە جەتەتىن, ۇساق بولىكتەردى ەمەس تۇتاستىقتى ويلايتىن ازامات بولادى. بۇلار تىم سيرەك كەلەدى, ال ەندى ءبىر جىگىت, ءبىر عانا حالىق ەمەس, مىسالعا, تۇركى تىلدەستەردىڭ قامىن ويلاي الاتىن, ناعىز مارقاسقانىڭ ءوزى, بۇل تىپتەن از, ال سوڭعىسى, ادامزات يگىلىگى ءۇشىن تۋعان عالامدىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەيتىن, سونىسىمەن الەم اۋزىنا قاراعان تۇلعا.
جىگىتتەر-اۋ, كوزدەرىڭدى كەڭىرەك اشساڭدارشى, اۋماقتارىڭدى كەڭىتسەڭدەرشى. كوبىنە ءبىر اۋىل, ءبىر عانا رۋدىڭ اياسىنان اسپاي جاتاسىڭدار. ماسشتابتارىڭ قاشان كەڭەيەدى؟ سەندەرگە ءوز باسىمنان وتكەن ءبىر اڭگىمە ايتىپ بەرەيىن.
ارقالىق قالاسىندا تۇراتىن كەزىمىز. بىردە قوناقتا وتىرعانبىز. شاقىرىلعان مەيماننىڭ ءبىرى – توكەنىڭ قامبارى دەگەن تورعاي بويىندا اتى بار, ءارى جاسى ۇلكەن كىسى. داستارقان باسىندا قاقاڭ ماعان بىرنەشە رەت ءازىل ايتتى. جاسىنىڭ ۇلكەندىگىن سىيلاپ, ەكى-ءۇش ءازىلدى باسىمنان اسىرعان سوڭ, تورتىنشىدە قاقا, مانادان بەرى بىرنەشە رەت قاعىتتىڭىز, جاسىڭىز ۇلكەن عوي دەپ شىداپ-اق ەدىم, بىراق بولاتىن ەمەسسىز, مەن وسىنى تۇسىنبەي وتىرمىن, ءمانىسى قالاي, دەگەنىمدە توكەنىڭ قامبارى شىراعىم, كۇلاندام, بۇل ءسوزىڭدى اپاڭا ارناۋىڭ كەرەك ەدى, سۇرادىڭ عوي ايتايىن, دەدى.
«باياعىدا جاس كەزىم شاقشاق جانىبەك باتىردىڭ تۇقىمى قورعانبەكتىڭ قىزىنا ۇيلەندىم. ول دا ءبىر داۋرەن ەكەن. سودان ۇيدەن سىرتقا شىعىپ, ءبىر اۋىلعا تۇسسەم, ۇلكەندەرى كۇيەۋ كەلدى, كىشىلەرى جەزدەم كەلدى دەپ قارسى الادى. اڭگىمە ايتىلىپ, تاماق ءىشىلىپ بولعان سوڭ كەتەيىن دەپ قوشتاسىپ, ورنىمنان تۇرا بەرسەم, وتىرعان كورپەم جابىسىپ بىرگە كوتەرىلەدى. بالدىزى قۇرعىرلار كورپەمدى شالبارىما كوكتەپ قويىپتى. ەندى بىردە, باسقا اۋىلعا اتباسىن تىرەسەم ولار دا جىك-جاپار بولىپ قارسى الىپ جاتادى. اۋزى كۇيگەن بايعۇس تۇرماستان بۇرىن باسقالارعا بايقاتپاي الدىمەن كورپەم تىگىلىپ قويعان جوق پا دەپ قاراپ الىپ, ۋح امان شىقتىم با, دەپ اتتانايىن دەسەم الگى قۋ بالدىزدار ەر-توقىمىمنىڭ استىنا مۇجىلگەن سۇيەك قويىپتى, سودان اتىم موڭكىپ, تۋلاپ, جەرگە جالپ ەتە تۇسەم, بىردە تىپتەن, بەتىمدى سۇرتەيىن دەپ اپالارىڭ كەستەلەپ بەرگەن ورامالىمدى الىپ قالسام, اراسىنان سيىردىڭ جاس جاپاسى شىعا كەلدى. ۇيالىپ جەرگە كىرە جازدادىم. سودان ۇيگە كەلىپ, جۇبايىما ايتشى, سەن ءوزى قاي اۋىلدىڭ قىزىسىڭ, قايدا بارسام دا جەزدە دەپ ءبىر ويىنى قانباي جۇرگەن بالدىزدار, ابدەن ولەتىن بولدىم عوي, دەپ كەيىدىم. سوندا اپالارىڭ تۇرىپ قامبار-اي, اينالدىرعان ءۇش مىڭ ءۇي ءتۇتىن شاقشاققا كۇيەۋ بولا الماساڭ قورعانبەكتىڭ قىزىندا نەڭ بار ەدى, دەگەن بولاتىن. سودان عوي شىراعىم, اپاڭنىڭ سول سوزىنەن كەيىن وزىمنەن كىشى شاقشاق بالاسىن بالدىز كورەمىن. كوڭىلىڭە كەلسە رەنجىمە», دەدى.
ەندى مەن ۇيالدىم, قاقاڭنىڭ الدىندا تار شەڭبەردەن شىعا الماي جاتقان بالدىزىڭىزدى كەشىرە كورىڭىز, دەپ كەشىرىم سۇرادىم. سولاي قاراقتارىم, كەڭىرەك قاراپ, كوپ اتىنان ويلاي بىلىڭدەر, دەگەن ەدى, ءسىز سول كىسىلەردىڭ كوزى ەكەنسىز عوي دەگەنىمدە, مەيىرلى شۋاعىن توگە اينالايىن, بىلەدى ەكەنسىڭ عوي, مەنىڭ انام, سەندەردىڭ اپالارىڭ قانداي ەدى. مەنىڭ اجارىم اكەمە تارتىپ كەتكەن عوي, ايتپەسە, اناما ۇقساسام ايداي اق ءجۇزدى, سۇلۋ بەدەرلى بولار ەدىم, دەپ باۋىرىنا تارتا سويلەگەن اپا ماعان 2-3 كۇن ۋاقىتىڭدى قي, قاسىمدا بول, اڭگىمەلەسەيىك, دەگەن. مەن دەمالىسىمنىڭ اياقتالىپ قالعانىن, ەرتەڭ كەتەتىنىمدى ايتىپ, ول كىسىنى استاناعا قوناققا شاقىردىم. ارادا اي شاماسى وتكەندە تەلەفون ارجاعىنداعى عاليا اپانىڭ قىزىمىن دەپ تانىستىرعان ايەل ول كىسىنىڭ ەرتەڭ قوستانايدان استاناعا پويىزعا وتىراتىنىن جەتكىزدى.
عاليا اپا اڭگىمەسىن ەندى ءبىزدىڭ ۇيدە قونا جاتا ايتقان.
– قالقام, انار, – دەيدى قوناعىم– وسى كۇنگى 70-تەن استى دەگەندەردىڭ اڭگىمەسىنە ەش ريزا ەمەسپىن. قوستانايداعى باس يمام ەرتاي قاجى (قازىر بۇل دۇنيەدە جوق مارقۇم) مەنى ءوزى ىزدەپ كەلىپ, وكىل بالام بولدى. ءبىر كۇنى سول بالام قوستانايدىڭ يگى جاقسىلارىن قوناققا شاقىرىپتى. وندايدا مەنى ارنايى كولىكپەن كەلىپ, الىپ كەتەدى. سودان وتىرىپ ايتاتىن اڭگىمەلەرىنە قۇلاق سالسام, پاتەرىن قانشاعا ساتقانى, كولىگىنىڭ باعاسى دەيسىڭ بە, ىلعي ءبىر العان-بەرگەن, پايدا تاپقاندارى, اناۋ-مىناۋ, ۇساق-تۇيەك, قيقىم-سيقىم. بىرەۋى تۇرىپ, قازىر ادەمىلەپ ويۋلاپ جاسالعان استاۋلاردىڭ بارلىعىن, ۇلكەنىنىڭ باعاسى قانشا, ورتاشاسى قانشا ەكەنىن ايتىپ اڭگىمە ساپىرسىن. ءسويتىپ وتىرعاندا ەرتاي اۋىز ۇيگە شىعىپ كەتىپ ەدى, استاۋ كوتەرىپ, مىناداي استاۋ ما, دەپ كەلىپ تۇر. تەرىمە سىيماي كەتتىم. ءاي, دەدىم بالاما قاراپ, باستارىڭا ورامال تارتاسىڭدار ما تۇگە, مانادان بەرى تىڭداپ وتىرمىن, بىرەۋىڭنىڭ اۋزىڭنان ەستى اڭگىمە شىقپايدى, ەركەكسىڭدەر مە, الدە بارىڭە جاۋلىق كەرەك پە؟ و نەعىلعاندارى, اناۋ-مىناۋ ءوزىن سىيلايتىن قاتىن ايتپايتىن اڭگىمەلەردى ءسوز ەتىپ, دەپ ايعاي سالدىم. بارلىعى ءۇنسىز قالىپ, اراسىنان بىرەۋى اپا, ءبىز ەسكىنىڭ جاقسى اڭگىمەسىن بىلمەسەك, نەمىزدى ايتامىز, ءسىز ايتىڭىز, ءبىز شامامىز كەلگەنشە قۇلاعىمىزعا قۇيىپ الايىق, دەگەنى.
قايىرسىز دۇنيە
ناعاشىم ءبىرىمجاننىڭ قورعانبەگى تۋمىسى بولەك كىسى بولىپتى. ول كىسىنىڭ ايەلى كۇلماي تىلەۋ تورەنىڭ قىزى ەكەن. ول اۋەلدە قورعانبەكتىڭ اعاسى داۋرەنبەكتىڭ ايتتىرىلعان قالىڭدىعى بولىپتى. داۋرەنبەك اتام دۇنيەدەن وزىپ, قورعانبەك جىلى وتكەن سوڭ قالىڭى تولەنگەن جەسىرىن ءوزىنىڭ نەمەرە, شوبەرەدەن قوسىلاتىن تۋىسىنا لايىقتاپ وتىرعانىن ايتىپ تورەگە حابار سالادى. سوندا تورەنىڭ قىزى: «ماعان نەمەرە, شوبەرە تۋىس كەرەك ەمەس, تەك قورعانبەكتىڭ وزىنە عانا تيەمىن», دەپ شارت قويادى. سودان كۇلماي اجەمدى قورعانبەك اتام الادى. وسى نەكەدەن تۇڭعىشى احمەت, (مەملەكەتتىك دۋمانىڭ دەپۋتاتى بولاتىن) ودان كەيىن مەنىڭ شەشەم قازيماش, جۇماحان, باتىرحان, مۇحتار تۋادى. اجەم تورەنىڭ قىزى ەمەس پە, ءمۇسىنىم بۇزىلادى دەپ ءبىر دە ءبىر بالاسىن ءوزى ەمىزبەپتى. انام ايتاتىن, اجەم جەتىسىنە ءبىر كەلىپ, قاسىمىزدا وتىرىپ, اڭگىمە ايتىپ, ويناتىپ كەتەدى. ساۋساعىمىزدى بۇگىپ, اپام قاشان كەلەدى دەپ ساناپ وتىراتىنبىز. قورعانبەك اتام مەن كۇلماي اجەم پاۋەسكەمەن ءجۇرىپ, ەل ارالاعاندا جۇرت اياقتارى شاڭ بولىپ قالادى دەپ تۇسكەن جەرلەرىنە 40 كىلەم توسەپ قويادى ەكەن. اجەم ءارى سۇلۋ, ءارى ءادىل جانە وتە قايىرىمدى كىسى بولىپتى.
ول كىسىنىڭ ومىردەن ءوتۋى دە اڭىز. بالالارىنىڭ ۇلكەنى احمەت وقۋدا, قالعان 4 بالاسى ەلدە ءومىر كەشىپ جاتقاندا قورعانبەك اتام دۇنيە سالادى. سوندا اتامنىڭ قىرقى بەرىلگەندە كۇلماي اجەم ەسىكتىڭ كوزىندە تۇرىپ الىپتى. «ماعان ەندىگى جەردە ءومىردىڭ كەرەگى جوق, وسى كىسىنىڭ قىرقىندا ەندى مەنى جونەلتىڭدەر, ماعان ءولىم تىلەڭدەر», دەپ ەكى كوزىنەن پارلاپ اققان جاسى ەتەگىن جۋىپ, قولىن جايىپ تۇرىپ الىپتى. سوندا ءبىر قىپشاقتىڭ شالى كۇلماي, سەن ءويتىپ اقىماقتىق جاساما, سەن اناسىڭ عوي, بالالارىڭا كەرەكسىڭ, دەگەندە, جوق-جوق دەپ ەسىكتى كەرىپ, ءبىر ادامدى دا شىعارماي تۇرىپ الىپتى. حالىقتىڭ باتاسىنىڭ قۇدىرەتى قانداي دەسەڭدەرشى, سول كۇنى تۇندە كۇلماي اجەم قايتىس بولىپ, ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولىپ 18 جاستاعى بويجەتكەن مەنىڭ انام قالادى. سوندا كۇلماي اجەم 40 جاستا ەكەن.
انام ايتاتىن, قورعانبەك اتاما الاشتار – احمەت, مىرجاقىپتار دا, بالشەبەكتەر – امانگەلدى مەن اليلەر دە كەلىپ تۇراتىن. بىراق ءبىر-بىرىمەن ەشقاشان كەزدەسكەن ەمەس, ىلعي تۇندە كەلىپ, اكەممەن اقىلداسىپ كەتەتىن, سەنىڭ اكەڭ حاكىمبەك توكين دە كەلەتىن, كوردىم دەيتىن.
اتام مەن اجەم اناما «زينگەر» ماشينەسىن الىپ بەرىپ, تىگۋدى دە ۇيرەتىپتى. ۇيرەن, وسى سەنى اسىرايدى, سەندەردىڭ زاماندارىڭ قيىن بولادى, دەپ. قورعانبەك اتام ۇيىنە قاجەتتىڭ بارلىعىن ۆارشاۆادان الدىرادى ەكەن دە, ناعاشى اتامنىڭ سالتاناتىمەن اياق جەتەر جەردە ساناسپايتىن جان بولماپتى. بىردە ول ءتورتۋىل جانايدار مەيرامنىڭ قىزىن ىنىسىنە الىپ بەرمەك بولادى. قۇداسى ءتۇسىپ, قالىڭى تولەنىپ, قىزىن ارقانىڭ بەلدى مىرزاسى, «قارادان شىعىپ حان بولعان» دەيتىن شاقشاق جانىبەكتىڭ تۇقىمىنا ۇزاتۋعا سايلانعان باي قىزىنىڭ جاساۋىن ءوزى كورمەكشى بولىپتى. پالەن تۇيەگە ارتىلعان بار جاساۋدى الدىنان وتكىزگەندە سەندەر مەنى قورعانبەكتىڭ الدىندا ابدەن كۇلكىگە قالدىرا جازداپسىڭدار, تۇيەلەردىڭ ۇستىنە جابىلعان كىلەمدەرى بىردەي جانە ەڭ قىمباتىنان بولسىن, بۇيدالارىن اق جىبەكتەن قايتادان ەسىڭدەر دەپ, ءوزىنىڭ ابدەن كوڭىلى تولعان سوڭ بارىپ, جاساۋىن اتتاندىرعان ەكەن. سوندا ناعاشى اتامنىڭ الدىنان مىناۋ كەلىننىڭ دۇنيەسى ەدى, دەپ وتكىزبەي مە, سول كەزدە قورعانبەك تۇرىپ ويبوي, جانايدار ەشتەڭە بىتىرە الماعان ەكەن عوي, مىناۋ كىلەمدەردىڭ بارلىعى جيىلىپ, مەنىڭ ۆارشاۆادان الدىرعان ءبىر كىلەمىمە تۇرمادى عوي, دەپتى.
شەشەم ايتادى كۇلماي اجەم قايتىس بولعان سوڭ بىزگە بارشا دەيتىن اجەم باس-كوز بولىپ قالدى دا, سول كىسى قازيماش, ەندى سەن ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولىپ قالدىڭ, ەندى باتىرحاندى ۇيلەندىر, دەدى. سودان 15 جاستاعى باتىرحان اعانى ۇيلەندىرەدى دە, ەرتەڭىنە بارشا اجەم وتىرىپ, مىنا باتىرحان ءوزى قولىمەن كومسىن, قورعانبەكجاننان قالعان دۇنيەنى جەر استىنا جاسىرۋىمىز كەرەك. سەندەردىڭ قولدارىڭدا قالدىرماي, ەرتەڭ مىنا ۇكىمەت تارتىپ الادى دەگەن سوڭ, نە قىلارىمدى بىلمەي جىلاپ ەدىم, اجەم, ءجارايدى, سەن جىلاما, جىگىتتەرمەن ءوزىم سويلەسەمىن دەپ, 3 جىگىتكە بوبەكەي بوگەتىنىڭ جانىنان جەر قازدىردى. ولار اجە, كىسى بويى جانە قول سوزىم ەتىپ قازدىق, جارايدى ما دەپ سۇرادى. جەتەدى دەپ, ىشىنەن مەنىڭ جاساۋىما كەرەك دەپ ءبىرشاما قالدىرىپ, ودان كەيىن قورعانبەك اتانىڭ پاتشادان العان ەكى مەدالىن بەرىپ, مىنانى قىسىلعاندا عانا جۇمسارسىڭ دەپ قولىما ۇستاتىپ, قالعانىن ۇلكەن تۋىرلىققا وراپ, 4 جىگىت ارەڭ كوتەرىپ, ورعا سالىپ, بەتىن كومدىردى دەيدى. جاڭا ۇكىمەت كەلگەسىن ءبىزدىڭ تۇقىم جاپپاي قۋدالاۋعا ۇشىراپ, ەلدە نكۆد-دا جۇمىس ىستەيتىن قامبارعا كۇيەۋگە شىققان مەن عانا قالدىم, دەپ جىلايتىن انام.
سودان اراعا كوپ جىل سالىپ, الاپات قۋعىن باسىلدى-اۋ دەگەن ءبىر زاماندا باتىرحان ناعاشىم ەلگە قايتىپ كوشىپ كەلدى. ءبىر كۇنى جۇمىستان كەلسەم انام ەبىل-دەبىل جىلاپ وتىر. شوشىپ كەتتىم, تەز كۇيەۋىڭ ماشيناسىن قىزدىرسىن, باۋىرىم كوشىپ كەلىپتى, دەيدى. انار-اۋ, سونداعى ەكى ەرەسەك ادامنىڭ جىلاپ كورىسكەنى, كۇنى بۇگىن كوز الدىمدا. جۇيە-جۇيەلەرى بوساپ, ءبىر-بىرىنەن حابار الا-الماي, قۋعىننىڭ نەشە اتاسىن كورگەن ەكى باۋىر سولىقتارىن ءبىراز باسا المادى عوي. ساي-سۇيەگىڭ سىرقىرايدى, باستارىنان داۋرەنى ۇشسا دا كىسىلىك قالىپتارىنان تانباعان قايران انام, قايران ناعاشىم.
ۇيگە كەلگەسىن, كۇيەۋىم وتىرىپ اپا, ءسىز ايتاتىن باتىرحان اعا وسى كىسى مە, بارىپ ايتساڭىزشى, اناۋ كومىلگەن دۇنيەنى وكىمەتكە وتكىزسەك, سونىڭ 25 پايىزى بارىمىزگە مولىنان جەتەدى, دەگەن سوڭ ناعاشىما باردىق. انام اقىرىن سويلەيتىن, اسىقپاي بابىمەن باتىرحان-اۋ, مىنا بالام سول دۇنيەنى قاجەتكە جاراتساق قايتەدى دەيدى دەگەنىندە ناعاشىم, قوس قولىن بىردەي كوتەرىپ اپا, اتاماڭىز, ول قايىرسىز دۇنيە, ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتتىمىز عوي, ودان بۇلدىرگى الىپ وڭبايمىز, قوزعاماڭىز, دەدى.
توكە قالاي توكە بولعان نەمەسە باتانىڭ قاسيەتى
– ءاي, شاقشاقتىڭ قىزى (ماعان ايتادى) مەنىڭ ناعاشى اتام عانا كەرەمەت دەپ جۇرمە, ءوز اتام توكە دە وسال بولماعان. بەرى قارا, دۇرىستاپ تىڭداپ ال, – دەيدى اپا.
– مەنىڭ توكە اتامنىڭ توكە بولعانى باتانىڭ ارقاسى. توكەنىڭ اكەسى بايمىرزا 13-كە كەلگەن جىلى جاۋگەرشىلىكتە توكەنىڭ اعاسى قالماقتىڭ ءبىر باتىرىن تۇيرەپ ءولتىرىپتى. قالىڭ قالماق جيىلىپ, كەك الماققا جەر قايىسقان قولمەن تورعاي توپىراعىن تاپاپ كەتەردەي ءتونىپ, الدىمەن جەكپە-جەككە شاقىرادى. سوندا 13 جاستاعى بايمىرزا سەنىڭ ەكى بالاڭ جەتىم قالادى عوي, مەن شىعايىن, باتاڭدى بەر دەپ اعاسىنا قيىلىپ تۇرىپ الادى. ءالى كىشكەنتايسىڭ دەگەنگە بولماي, ساۋىتتى كيىپ, قالماققا قاراي اتتانايىن دەگەندە, ارعىن-قىپشاقتىڭ باتاگوي اقساقالدارى باتاسىن بەرىپتى. سوندا بايمىرزا ورتاعا شىعا كەلگەندە قالماقتىڭ ەڭ ۇلكەن اقساقالى قويىڭدار, قان توكپەڭدەر, انا قازاقتىڭ قارشاداي ۇلىنىڭ ەكى يىعىندا اۋزىنان وت جالىنداعان قوس جولبارىس وتىر. تەككە قانتوگىس بولماسىن, كەلىسىمگە كەلەيىك, دەگەندە توقتاماپتى. جاسى ۇلكەن قالماق باتىرى كەزەكتى ءبىرىنشى الىپ, كوزدەگەندە بايمىرزاعا وق دارىمايدى. سودان بايمىرزا جەڭىپ, قالماقتار رايىنان قايتىپ, مويىندايدى. سول بايمىرزا باتىردىڭ ساۋىن ەكى-اق تور شولاق بيەسى بار ەكەن, بىراق ۇيىنە قانشا ادام كەلسە دە قىمىزى تاۋسىلمايتىن كورىنەدى. سودان سەندەردىڭ مۇسا اتالارىڭ بايمىرزانى سىناماققا قاسىنا 50 ادام ەرتىپ ونىڭ ۇيىنە تۇسەدى. قىمىز تاسىپ جۇرگەن كىسى 50 ادامعا ءبىر قوتارعاندا سابا سارقىلىپ, قىلجيىپ قالادى. بايمىرزا تاعى قىمىز اكەل دەگەندە تاسىپ جۇرگەن جىگىت, مىنا شال نە دەيدى, جاڭا عانا سارقىپ اكەلدىم ەمەس پە دەپ سابانىڭ قاسىنا كەلسە سابا تىك تۇرىپ, اۋزىنان كوبىگى اعىپ تۇر دەيدى. ءپىسىپ-ءپىسىپ الىپ كەلەدى. نە كەرەك, مۇسانىڭ 50 ادامى تەگىس قىمىزعا قانادى. سوندا سەنىڭ اتاڭ تۇرىپ, بولمايدى ەكەن, بۇعان قىدىر دارىعان, باق قونعان ەكەن, سەنبەي كەلىپ ەدىم, مەنىكى بەكەر ەكەن دەپتى. سودان الگى قىمىز تاسىعان جىگىت بۇل سابانىڭ نە قۇدىرەتى بار دەپ ىشىنە ۇڭىلمەي مە, سوندا ءبىر كوزى اعىپ ءتۇسىپتى. سودان سول كىسى سوقىر سادىق اتانىپ كەتىپتى.
ەندى جوعارىدا وسپان قوجا ايتقان بايمىرزا باتىر اتام 88-گە كەلىپ, ۋاقىتى تايانعاندا ەل-جۇرتى كەلىپ جىلاپ بويىڭداعى قاسيەتىڭدى, ارتىڭداعى ءبىزدى كىمگە قالدىراسىڭ, باتاڭدى كىمگە بەرەسىڭ, دەگەندە جىلاپ وتىرىپ, ءسۇتتىبايدان تۋعان انا جاباعىنىڭ اراسىندا جاتقان جاماندى اكەلىڭدەر, دەپ تىراڭداپ جاتقان توكەگە باتاسىن بەرىپ, حالقىمدى ساعان تاپسىردىم دەپتى. وۋ, مىناۋ كىشكەنتاي ەمەس پە, دەگەندەرگە, رەتى وسى بولدى, 17 جىلدان كەيىن ءبارىڭدى جيىپ وسى ەل ەتەدى, وعان دەيىن بەرەكەلەرىڭ بولمايدى, دەپتى.
توكە 17-گە كەلگەنشە ءسۇتتىباي اكەسىنەن 9 رەت ەنشى الىپتى. بىراق, العان مالدى سول زاماتتا تاراتىپ جىبەرەدى. سودان 9-شى رەت بارعانىندا اكەسى بۇلاي بولمايدى, سەن وسى مالدىڭ ءبىرىن سويىپ, باتا ال. ايتپەسە, جۇرت بولمايسىڭ دەپتى. ونى ەسكەرەر توكە بار ما, تاعى تاراتادى. سوندا ءبىر جاناشىر تۋىسى, دوسى, سوڭعى قالعان قويدى ۇستاپ تۇرىپ, قوي, سەن وسى مالدى سويىپ باتا ال دەيدى. ءا, سول بار ەكەن عوي, سەن مىنا مالدى سويا بەر, مەن جولعا شىعايىن, قازىر الدىمنان كىم جولىقسا سودان باتا سۇرايمىن دەپ شاۋىپ كەتەدى. قارا جولدىڭ ۇستىنە شىقسا, ءۇش اتتىلى كەلە جاتىر ەكەن. ول ۋاقىتتا باتا تىلەۋشى جول ۇستىنە تىزەسىن بۇگىپ, قولىن جايىپ وتىرادى. شالمەن بىرگە كەلە جاتقان ەكى جىگىت, كىپ-كىشكەنتاي قارا بالانىڭ ۇلكەننىڭ جولىن كەس-كەستەپ, رۇقساتسىز وتىرىپ العانىن جاراتپاي, قامشىسىن ءۇيىرىپ, شىق بىلاي, نەگە جولدى بوگەيسىڭ دەمەي مە. سوندا شال توقتاتىپ, ءۇيىڭ قايدا, باستا دەپ توكەمەن ەرىپ ونىڭ اۋىلىنا كەلەدى. «جالاڭاش باعىڭ باسىڭنان كەتپەسىن, حالقىڭنىڭ قالاۋلىسى, ەلىڭنىڭ ەلەۋلىسى بول, داستارقانىڭ جيىلماسىن», دەپ باتا بەرەدى. بۇل باتا بەرگەن تورعايلىق 7-ءشى اۋىلدىق, زامانىندا بي بولعان شاراباستىڭ قۇلجابايى. دۋالى اۋىز كىسى ەكەن. سول باتا العان سوڭ 2-3 كۇن وتكەندە ءبىرىمجان بۇكىل ەلدى جيىپ جاتىر. ءبىر ارعىننىڭ, ءبىر قىپشاقتىڭ ەكى قىزى دالاعا تەزەك تەرۋگە شىققاندا شومەكەيدىڭ شوجە اتتى باتىرى ماسقارالاپ, سول قىزداردان ەلدەرىڭدە شوجە باتىردان كەك الاتىن ۇل تۋعان جوق, دەپ حابار ايتىپتى. قىزداردىڭ شەشەلەرى جىلاپ, بۇيىرلەرىن تايانىپ, داۋىس قىلىپ, سەندەردىڭ اتالارىڭا كەلىپ, شوجەنى تىرىدەي اكەلدىرسەڭىزدەر بي-اعا اۋىزىنا ۇيالماستان س... ەدىم, ءىشىم قاناپ بارادى دەپ زار جىلايدى. سودان مەنىڭ ناعاشىلارىم, سەندەردىڭ اتالارىڭ بالاعىندا ءبيتى بار دەگەن جىگىتتەردى تۇگەل جيناپ اۋ, حالقىم, قالاي سەندەردىڭ ۇيقىلارىڭ كەلەدى, قالاي تاماقتارىڭنان اس وتەدى, ۇل بوپ تۋعان قايسىڭ بارسىڭ قانە, شوجەنى تىرىدەي بايلاپ الدىما اكەلسەڭدەر ارمانىم بولماس ەدى, دەپتى دەيدى. اتاعى جەر جارعان شوجەگە قاراي بەتتەۋگە بىرەۋى باسپاي, ارعىن-قىپشاق جەر شۇقىپ وتىرىپ قالادى. سوندا شىناشاقتاي توكە مەن بارامىن, باتاڭىزدى بەرىڭىز, دەگەنىندە وتىرعاندار, تەگىس ك ۇلىپ, مىنا بەيشارانى اجال تارتىپ تۇرعان شىعار دەپتى. توكەنى قولداپ قۇلجان سۋىرىلىپ, مەن بارامىن سەرىك بولىپ دەگەندە كۇلگەن حالىقتى توقتاتقان ءبىرىمجان اتاڭ ارۋاق قولداسا, باتا السا وسى الىپ كەلەدى, دەيدى. ءسويتىپ بۇكىل جيىلعان حالىق پەن ءبىرىمجان اتا ەكەۋىنە باتا بەرەدى ەندى نە سۇرايسىڭ دەگەن ەكەن. قالاي اكەلەسىڭ دەيدى. 12 قۇلاش ارقان مەن قۇلجانعا قوسا تاعى ءبىر بالۋان جىگىت قوسىڭىز, باسقا ەشتەڭە كەرەگى جوق, دەيدى مەنىڭ اتام.
كەلسە شوجە باتىر شاڭ تيەدى دەپ ءۇيىن جەكە تىگىپ, وڭاشا ورداسىندا جاتىر ەكەن. اسسالاۋماعالەيكوم, دەپ كىرىپ كەلگەن جىگىتتى مەنسىنبەي اياعىن ۇسىنعانىندا توكە تۇزاقتاپ دايىنداپ كەلگەن ارقاندى اياعىنا سالىپ جىبەرىپ, سىرتتاعى 2 جىگىتكە «تارت» دەيدى. شوجە وڭاي بەرىسە مە, ەكى بوساعانى ەكى قولىمەن ۇستاپ شىقپاۋعا ارەكەت جاساعاندا شاڭىراق قۇلاپ ورتاسىنا تۇسكەندە, تاقىمى مىقتى قۇلجان تارتىپ كەتەدى. ءۇشىنشى جىگىت, توكە-اۋ سەنى قايتىپ تاستايمىز, قىرشىن كەتەسىڭ عوي, دەپ قايىرىلا بەرگەندە, قاتىن بولماساڭ تارت, ەش جەرگە توقتاماستان تۋرا ەلگە, ەلگە دەپ ايقاي سالىپتى. ءوزى اتىنا جەتىپ قاشا بەرگەندە ارتىنان شوجەنى الىپ كەتتى دەپ حابار جەتكەن اتتىلى شومەكەي تەگىس شابادى. ارۋاق قولداسا, ەشتەڭە تۇك ەمەس, اتام العا قاراسا سول ەلدىڭ تۇيەلەرى سۋعا قۇلاپ كەلە جاتىر ەكەن. توكە اتام شومەكەيلەردى الداپ, وڭعا, سولعا ەكى جارىلىڭدار, قاپتالعا الىپ قورشاڭدار دەپ ايقايلاعاندا, ءوز تۇيەلەرى وزدەرىنە اسكەر بولىپ كورىنگەن قۋعىنشى شامامىز كەلمەيدى, مىناۋ توپتىڭ قاراسى ۇلكەن دەپ كەيىن قاشىپتى. شوجەنى سول بويىمەن ءبىرىمجان اتاڭنىڭ الدىنا اكەلگەندە, باياعى قاتىن ۇيالماستان كەلىپ شوجەنىڭ اۋزىنا دارەت سىندىرىپتى. نامىستان شوجە باتىر ءوزىن جارىپ جىبەرىپتى. توكە وسىدان كەيىن ەل اۋزىنا ىلىگەدى, ال ءوز اكەم قامبار دا وسال بولماعان, ول ءبىر اۋىز سوزىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن. قالاي دەيسىڭ عوي؟ ونى دا ايتايىن. ناعاشىم ساعان ايتپاسام جيەن ەل بولمايدى دەرسىڭ دەپ كۇلگەن اپا اڭگىمەسىن ءارى جالعادى.
1917 جىلى ءبىزدىڭ ەل الاش, بالشەبەك بولىپ ەكى جارىلدى ەمەس پە, سوندا 16 ادامدى قاماپ مىڭباسى حاكىمبەك توكيندى تابا المايدى. الماسوۆ ومار الاشتىڭ كوميسسارى حاكىمبەكتى تاۋىپ بەرگەن ادامعا ءبىر ءۇيىر جىلقى بەرەمىن دەگەندە باياعى شوجەگە اتتانعاندا سەرىك بولعان اتالاس تۋىسى قۇلجاننىڭ بالاسى شايحى ۇستاپ بەرەدى. حاكىمبەكتى اكەلىپ 17-ءشى ەتىپ تۇرمەگە كىرگىزىپ جىبەرگەندە تىنىمنىڭ ومارى ءوز بارماعان قىرشىپ الىپتى. اتتەگەن-اي, ەندى تەگىس ولدىك قوي دەپ, سوندا بارماق جەردە شورشىپ جاتىپتى.
بالشەبەك جەڭىپ, باياعى ۇستاپ بەرگەن شايحىنى الىپ كەلىپ, ارعىن, قىپشاق جينالىپ, قامباردان ەندى بۇعان نە ىستەيسىڭ, كەگىڭدى ال, كەسىمىن ءوزىڭ ايت دەگەندە اكەم ءبىرشاما ۋاقىت ءۇنسىز تومەن قاراپ وتىرىپ قالىپ, ارتىنان باسىن كوتەرىپ حالىققا قاراپ, بۇل كىسىگە اعا كەرەك بولماعاسىن ۇستاپ بەرگەن شىعار, ال ماعان اعا كەرەك, دەگەنىندە جينالعان حالىق «ارۋاق, ارۋاق» دەپ تەگىس جىلاپتى. سونىڭ ەرتەڭىنە مەنىڭ اكەم قامبار, توكەنىڭ قامبارى اتانىپ, ولە-ولگەنشە قۇرمەتپەن ءوتتى.
قول جەتپەس قىز – قازيما
انام بالا بولىپ, جەر باسىپ جۇگىرىپ ويناماپتى. مەكتەپكە كۇيمەمەن الىپ بارىپ, الىپ كەلەدى ەكەن. سوندا كۇيمەنىڭ ىشىندە وتىرىپ شىمىلدىعىنان سىعالاپ, دالاعا قاراپ, جالاڭاياق شاۋىپ جۇرگەن بالالارعا قاتتى قىزىعاتىنمىن. بار اسىلدى بويىما تاعىپ, بولىسكەي (پولسكي تورعاي قازاقتارى ەرتەدە ۆارشاۆادان الدىرعان زاتتاردى سولاي اتاعان) كەرۋەتتە جاتىپ, كۇتۋشىلەر اس اكەلىپ, تاماعىمدى بەرىپ, كيىمىمدى كيگىزەتىن دەيتىن قايران اپام. كەيىن قانداي قىمبات تاپتىرمايتىن ماتا عوي دەپ الىپ كەلسەم دە, ۇستاپ كورىپ, «ناشار عوي» دەيتىن مەنىڭ انام.
كەيۋانانىڭ ايتار اڭگىمەسى تاۋسىلار ەمەس. 15 جاسىندا وجەتتىگىنىڭ ارقاسىندا قۇربىسىن زورلىققا بەرمەي امان الىپ قالعانى, قارشاداي بولىپ, سوعىس ۋاقىتىندا ورقاش كولىنەن الىنعان تۇزعا ايىرباستالعان 6 قاپ استىقتى شۇبالاڭعا جەتكىزگەنى, قۇلجان-توكەنىڭ اڭگىمەلەرى دەيسىز بە, اققوشقار سايدالى ءبيدىڭ اتالارىمەن دوستىعى جايلى ايتقان ەستى سوزدەرىن تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى, تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى...
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى.
