وپەراتور جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ قاجەت
حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ايدوس سارىم «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ديپلوماتيالىق قىزمەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا جان-جاقتى توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجات مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەتىن بيۋروكراتيادان ارىلتۋ جونىندەگى شارالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. ياعني زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەسى ارتىق ەگجەي-تەگجەيلى نورمالاردى الىپ تاستاۋ, قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى جويۋ, زاڭنامالىق اكتىلەردە ءتيىستى سالانىڭ نەگىز قالاۋشى ماقساتتارىن, مىندەتتەرى مەن قاعيداتتارىن بەلگىلەۋگە باعىتتالىپ وتىر. ماسەلەن, زاڭ جوباسىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قايتالاناتىن فۋنكتسيالارى الىنىپ تاستالدى. سونداي-اق قۇجاتقا دەپۋتاتتار تاراپىنان بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. ايتالىق, ەل شەگىنەن تىس جەرلەردەگى ديپلوماتيالىق قىزمەت ورگاندارىنا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك م ۇلىكتى يەلىكتەن شىعارۋ ءتارتىبىن بەكىتۋ جونىندەگى قۇزىرەتتى ۇكىمەتكە بەرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇعان قوسا مينيسترلىك قىزمەتىنىڭ ارداگەرلەرىنە بۇرىن حالىقارالىق ۇيىمداردا قىزمەت اتقارعان ادامداردى تەڭەستىرۋ ۇسىنىلىپ, حالىقارالىق ۇيىمدارداعى جانە ەڭبەك قىزمەتىن اياقتاعان ديپلوماتيالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان نورمالار ازىرلەنىپتى.
ديپلوماتيالىق قىزمەت ورگاندارىنا قىزمەتكە كىرۋ جانە ەڭبەك قاتىناستارىن توقتاتۋ ءتارتىبى ناقتىلانباق. سونىمەن قاتار تەرىس سەبەپتەرمەن جۇمىستان شىعارىلعان ازاماتتاردىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتكە كىرۋىنە مەرزىمسىز تىيىم سالۋ الىپ تاستالدى.
ء«بىر تاراپتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە ەكىنشى تاراپتان يران يسلام رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا بىلتىر سانكت-پەتەربۋرگتە جاسالعان ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋعا باعىتتالعان. بۇل تۋرالى ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ ايتتى. كەلىسىمنىڭ ماقساتى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن يران يسلام رەسپۋبليكاسى اراسىندا ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ, سونداي-اق تاۋارلاردى سەرىكتەستىڭ نارىعىنا شىعارۋ جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەرگە ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا نەگىزدەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار كوميتەت باسشىسى ء«بىر تاراپتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە ەكىنشى تاراپتان سينگاپۋر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمگە جانە ءبىر تاراپتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە ەكىنشى تاراپتان سينگاپۋر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى جان-جاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىردى. بۇل قۇجات سينگاپۋرمەن اراداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە باعىتتالىپ وتىر.
«پوشتا تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا قاتىستى بايانداما جاساعان دەپۋتات ەكاتەرينا سمىشلياەۆا «پوشتا وپەراتورلارىنىڭ قىزمەتى ەل ءۇشىن ۇلكەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار» دەپ وتىر. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا پوشتا سالاسىنىڭ ترانسفورماتسيادان ءوتۋى – زاڭدىلىق. الايدا قازىرگى قاعاز حاتتاردى, مەرزىمدى باسىلىمداردى جەتكىزۋ قىزمەتتەرى ازايىپ كەلەدى. پوشتا بايلانىسىنىڭ لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جوعالتپاۋ جانە دامۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن تابۋ ماڭىزى ەسكەرىلىپ, بۇل سالانىڭ جۇمىس تارتىبىنە زاڭمەن وزگەرتۋ ەنگىزۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين دە زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قولداۋدى سۇرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر شىعىنعا ۇشىراعان «قازپوشتا» بيىل تابىستى كومپانياعا اينالدى. قازىر ۇلتتىق وپەراتور ءوز قىزمەتتەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, كوپفۋنكتسيونالدى جانە ساپالى سەرۆيسكە كوشۋگە باعىت الدى. بۇل ورايدا وپەراتور جۇيەسىن ترانسفورماتسيالاۋدان باسقا, ونىڭ قىزمەتىنە قاتىستى زاڭنامالىق وزگەرىستەر قاجەت. ال دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ بۇل قۇجاتقا ءماجىلىستىڭ بارلىق كوميتەتى وڭ قورىتىندىسىن بەرىپ, جۇمىس توبىنا 61 تۇزەتۋ كەلىپ تۇسكەنىن جەتكىزدى.
دارىندى وقۋشىلاردى قولداۋ تەتىگى
زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمعا اكەلدى. كوميتەت ءتورايىمى سنەجاننا يماشەۆا قۇجات اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭناماداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە ارنالعانىن جەتكىزدى. اكىمشىلىك زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيتىن قۇجاتقا جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىندا دەپۋتاتتار بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزگەن. سونىڭ ىشىندە ءتىل تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن اسكەري قىزمەتشىلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە جالپى نەگىزدەردە اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق بەلگىلەۋ كوزدەلمەك. ايىپپۇل سالىناتىن سۋبەكتىلەردىڭ تىزبەسى زاڭ كونسۋلتانتتارىمەن تولىقتىرىلىپ, قوعامدىق جۇمىستار تۇرىندەگى جاڭا اكىمشىلىك جازا ينستيتۋتىن ىسكە اسىرۋ تەتىگى ايتارلىقتاي پىسىقتالعان. قوعامدىق جۇمىستاردان جالتارعان جاعدايلاردا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ءرولى كۇشەيتىلمەك. ال دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ جانە ۇرىپ-سوعۋ سياقتى ارەكەتتەرگە قاتىستى نورمالار زاڭ جوباسىنان الىنىپ تاستالدى. ويتكەنى بۇل قۇرامدارعا قازىر قىلمىستىق سيپات بەرىلىپ, قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن ەدى. وسى سەكىلدى قوعامدا ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ايىپپۇل سانكتسيالارى, مەدياتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءىسى, دەربەس كاسساتسيالىق سوتتار قۇرۋ سەكىلدى بىرقاتار باپقا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ۇسىنىلعان.
«مادەنيەت تۋرالى» زاڭعا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا ءماجىلىس قاراۋىنا ەنگىزىلدى. الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇجاتقا قازاق ءتىلىن مادەني قۇندىلىق رەتىندە ساقتاۋ جانە قورعاۋ ماقساتىندا وزگەرتۋ ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇعان سايكەس, قازاق تىلىندەگى ماتىندەردى وڭدەۋ, گەنەراتسيالاۋ جانە تالداۋ ماقساتىندا جاساندى نەيروندىق جەلىلەر تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلىنىڭ ۇلكەن تىلدىك مودەلىن جاساۋ ۇسىنىلدى. زاڭ جوباسىندا دارىندى وقۋشىلاردى قولداۋعا كوڭىل بولىنەدى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق عىلىمي كونكۋرستاردىڭ جەڭىمپازدارى نازاردان تىس قالىپ وتىر.
«دارىندى بالالاردى قولداۋ ءۇشىن, زاڭ جوباسىندا ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق عىلىمي كونكۋرستاردىڭ جەڭىمپازدارىنا ۇبت-سىز ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋگە گرانت بەرۋ ۇسىنىلدى. بۇل – ادىلەتتى ءارى ماڭىزدى شەشىم. ەكىنشىدەن, «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىن كەڭەيتۋ. جاڭا زاڭ جوباسى باكالاۆريات دەڭگەيىندە دە وقۋ مۇمكىندىگىن بەرۋدى قاراستىرادى. بىراق بۇل مۇمكىندىك تەك حالىقارالىق وليمپيادالار مەن عىلىمي كونكۋرستاردا جەڭىسكە جەتكەن دارىندى بالالارعا ارنالعان. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىن بىرىزدەندىرۋگە كوڭىل بولىنەدى.وسىلايشا, ۇلتتىق سوزدىك قور قازاق ءتىلىنىڭ «باس انىقتامالىعىنا» اينالادى. تورتىنشىدەن, تالىمگەرلىك ينستيتۋتىن زاڭنامالىق رەتتەۋگە باعىتتالعان ارنايى نورمالار قاراستىرىلعان. بەسىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتتەرىن ناقتىلاۋ بيۋروكراتيانى ازايتۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەنگىزىلىپ وتىر», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
دەپۋتات مۇرات ابەنوۆ زاڭ جوباسىن قولدايتىنىن ايتا كەلىپ, جاستاردىڭ ءوتىنىش-تىلەگىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, دەپۋتات ارقىلى جاستار مادەنيەت جانە اقپارات سالاسىنىڭ وكىلدەرىنە دۇعاي سالەم جولداپتى. ويتكەنى قازىر ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ قوعامدا قابىلدانعان زاڭداردى قۇرمەتتەۋگە شاقىراتىن ءىس-شارالارى كوڭىل كونشىتپەيدى.
«جاقىندا ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋدە قىز بالالار ماعان بەينەروليك كورسەتتى. وندا قىز بالانى الىپ قاشقان. قاسىندا ءبىر ادام كوندىرىپ ايتىپ وتىر, ال قىز بالا ءوز ەركىممەن كەلگەنىن ايتادى. بۇل – ناعىز قۇقىق بۇزۋشىلىق. مادەنيەت سالاسى انشىلەردىڭ «الىپ قاشامىن», «كورەسىڭ, مەنىڭ ۇيىمە باراسىڭ, كونەسىڭ» دەگەن سارىنداعى اندەردى ساحنادا شىرقاپ ءجۇر. ال ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قىز الىپ قاشۋدى ۇلتتىق ءداستۇر ساناپ, ەل ىشىندە ناسيحاتتاعىسى كەلەتىندەردىڭ ءىسىن مۇلدەم اقتاۋعا بولمايتىنىن ايتقان ەدى», دەيدى دەپۋتات.
ال دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين ارىپتەسى كوتەرگەن ماسەلەنىڭ ۇلكەن دەرتكە اينالعانىن ايتىپ, الداعى ۋاقىتتا قىز الىپ قاشقاندارعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسىن ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ تا قولدادى.
«بۇل قوعامداعى وزەكتى پروبلەما. بۇل تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ دە ءتيىستى تاپسىرماسى بار. وكىنىشتىسى, ورىندالۋى ءالى اياعىنا دەيىن جەتكىزىلگەن جوق. الداعى ۋاقىتتا قىلمىستىق كودەكس پەن قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكستى قارايتىن زاڭ جوبالارى كەلگەندە بۇل ماسەلەگە تەك مورالدىق ەمەس, زاڭدىق تۇرعىدان دا باعا بەرىلۋگە ءتيىس», دەدى توراعا.
سونداي-اق پالاتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جانە «كونتسەسسيالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ تانۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىنىڭ قورىتىندىسىن ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. قۇجات ەلدىڭ جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەنىپ وتىر. ونداعى ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر نەگىزىنەن جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە نىسانالى سالىم جانە نىسانالى اۋدارىم سياقتى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن الىپ تاستاۋعا, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ تالقىلاۋىنا شىعارىلاتىن ماسەلەلەردى رەتتەۋ ءۇشىن ءبىر قۇجاتتى ايقىنداپ, قايتالانۋىن بولعىزباۋعا, جاڭا وكىلەتتىكتەر بەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك سىرتقى اۋديت ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن كەڭەيتۋگە, مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك سالاسىنداعى زاڭنامانى بىرىزدەندىرۋگە ارنالعان.
جالپى وتىرىستى قورىتىندىلاعان ءماجىلىس توراعاسى قارالعان قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. بىلتىر پرەزيدەنت ءماجىلىستىڭ الدىنا جاڭا ەكونوميكالىق مودەلگە كوشۋ قاجەتتىگى تۋرالى اۋقىمدى مىندەت قويعان. وسىعان بايلانىستى زاڭنامالىق نەگىز بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلەدى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, دەپۋتاتتاردىڭ تاراپىنان ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەردىڭ بارلىعى قارالىپ جاتقان كەز كەلگەن زاڭ جوبالارىندا ەسكەرىلىپ, ۇكىمەتتەن كەلگەن كودەكستىڭ جوباسىنا دەپۋتاتتاردىڭ تاراپىنان وتە ۇلكەن كونتسەپتۋالدى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ەندىگى جەردە پارلامەنتتە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇستانىمى اشىق رەجىمدە تىڭدالماق. وسى ارقىلى اشىقتىق پەن ەسەپتىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءتارتىبىن كۇشەيتۋگە بولادى. ال بۇل ازاماتتاردىڭ مەملەكەت قارجىسىنا دەگەن سەنىمىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز.
