قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭاۋقىمى ارتتى
– بەرىك نوعاي ۇلى, ەڭ الدىمەن, ءسىزدى جانە بارشا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرىن كاسىبي مەرەكەلەرىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز. وسى ورايدا اڭگىمەمىزدى قازاقستان پروكۋراتۋراسىنىڭ شيرەك عاسىرلىق قىزمەتى جونىنەن باستاساق. وسىناۋ ۋاقىتتى بەلگىلى كەزەڭدەرگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولا ما؟ بۇل كەزەڭدىك وزگەرىستەردىڭ قاداعالاۋ قىزمەتىنە تيگىزگەن اسەرى قانداي بولدى؟
– قۇتتىقتاۋىڭىزعا راحمەت جانە ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى بەتىندە پىكىر ءبىلدىرۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنعاندارىڭىزعا العىسىمدى بىلدىرەمىن.
ەڭ الدىمەن پروكۋراتۋرانىڭ ماقساتى مەن مىندەتىنە از-كەم توقتالىپ وتسەم دەيمىن. پروكۋراتۋرا, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوزىنىڭ قاداعالاۋ الەۋەتىن كونستيتۋتسيانىڭ باستى قۇندىلىقتارى – ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى جانە بوستاندىعىن قورعاۋعا باعىتتايدى. ونىڭ جۇمىسىنداعى ەڭ باستى قاعيدات – زاڭ مەن ءتارتىپتى بۇلجىتپاي ساقتاۋ.
ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – پروكۋرورلىق قاداعالاۋ قۇرالدارى ارقىلى كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا «مۇلدەم توزبەۋ» قاعيداسىنىڭ ورىندالۋىنا قول جەتكىزۋ, قوعامدا قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ. قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ مەن ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ەڭ باستى قۇرالى جازادان بۇلتارتپاۋ شاراسى ەكەنى بەلگىلى.
قوعامدا زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, قاداعالاۋ ادىستەرى مەن قۇرالدارىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ جاتىرمىز. شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ وزىق تاجىريبەسىمەن الماسۋدى ۇدايى جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. جالپى, قىزمەتىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جوسپارلى تۇردە قارقىندى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر.
پروكۋراتۋرانىڭ قالىپتاسۋ جولى مەن تاريحى تۋرالى سۇراعىڭىزعا كەلسەك, ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن كۇننەن باستاپ پروكۋراتۋرا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتىپ, تىڭ سەرپىنمەن دامىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ العاشقى جوعارى ساياسي قۇجاتى – مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى 1990 جىلعى 25 قازانداعى دەكلاراتسيادا رەسپۋبليكا اۋماعىندا زاڭداردىڭ ناقتى جانە بىركەلكى ورىندالۋىن قاداعالاۋ پروكۋرورعا جۇكتەلەتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. 1991 جىلعى 6 جەلتوقساندا جوعارعى كەڭەستىڭ «قازاق كسر پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرۋ, ولاردىڭ وزدىگىمەن جۇمىس ىستەۋى جانە تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قاۋلىسىنىڭ قابىلدانۋى – ەلىمىزدىڭ قاداعالاۋ ورگانى تاريحىنداعى ماڭىزدى قادام. ءدال وسى ماڭىزدى شەشىم قازاقستان پروكۋراتۋراسى تاريحي جىلناماسىنىڭ سۇرلەۋىنە جول اشتى.
1995 جىلعى ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىن قابىلداۋ ايرىقشا ماڭىزدى تاريحي ءسات بولاتىن. اتا زاڭىمىزدا مەملەكەتىمىزدىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى ايقىندالدى. اتاپ ايتقاندا, پروكۋراتۋرانىڭ مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىنىستى بولاتىنىن, ونىڭ باسقا مەملەكەتتىك ورگانداردان تاۋەلسىزدىگىن, سونداي-اق قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ بىرىڭعاي ورتالىقتاندىرىلعان ساتىلاي باعىنىستى جۇيەسىن ناقتىلاپ بەكىتتى.
2022 جىلى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا اتا زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى قاداعالاۋ ورگانى تاريحىنا جاڭا بەتبۇرىس جاسالدى. جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيادا پروكۋراتۋرا تۋرالى زاڭعا كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى.
– پروكۋراتۋرا الدىندا تۇرعان قۇقىق قورعاۋ مىندەتتەرى ومىردە ارقايسىمىزدىڭ الدىمىزدان شىعاتىن كوپتەگەن ماسەلەگە بايلانىستى ەكەنى انىق. ءتىپتى كەيدە قوعامدىق ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى پروكۋرورلىق قاداعالاۋعا قاتىستى بولىپ كورىنەدى. وسىعان نە دەيسىز؟ پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتى مەن جۇمىس اۋقىمىنا قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز.
– بۇل سۇراققا جاۋاپتى كونستيتۋتسيادان تاباسىز. وندا پروكۋراتۋرانىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى ايقىن كورسەتىلگەن. بۇل – زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن جوعارى قاداعالاۋ, سوتتا مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ جانە قىلمىستىق قۋدالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ. 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما بارىسىندا باس پروكۋرورعا كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جۇگىنۋ قۇقىعى بەرىلدى. بۇل فۋنكتسيالار ەكى جىل بۇرىن قابىلدانعان «پروكۋراتۋرا تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا, پروتسەستىك كودەكستەردە جانە باسقا دا زاڭداردا كورسەتىلگەن.
پروكۋرورلار جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتى, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ, سوتتا ايىپتى قولداۋدى قوسا العاندا, قىلمىستىق-قۇقىقتىق سالاداعى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ازاماتتارىمىز جوعارى قاداعالاۋ ورگانىنىڭ قىزمەتى تۋرالى حاباردار بولعان سايىن, ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ الۋاندىعى مەن قىرۋار قىرى اشىلا تۇسەدى. پروكۋرورلار جەدەل-تەرگەۋ توپتارىن قۇرادى, ولارعا باسشىلىق جاسايدى, ىستەردى وزدەرى تەرگەپ-تەكسەرەدى. 2023 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ازاپتاۋلاردى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ تەك پروكۋرورلاردىڭ عانا قۇزىرەتىنە بەرىلدى.
سونىمەن قاتار كۇشىنە ەنگىزىلگەن سوت ۇكىمدەرىنىڭ زاڭدىلىعىن, قىلمىستىق جازالاردىڭ ورىندالۋىن, تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالعانداردىڭ قۇقىعى ساقتالۋىن, جازاسىن وتەگەن ادامداردىڭ پروباتسيادان ءوتۋى مەن الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىن قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرامىز. ياعني بۇگىندە پروكۋراتۋرا قىزمەتى قىلمىستىق-قۇقىقتىق سالانىڭ بارلىق كەزەڭىن قامتىپ وتىر.
قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ اۋقىمى قوعامدىق مۇددەلەر سالاسىندا دا ارتتى. بۇل رەتتە ءبىز ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە قىلمىستىق سالاعا بايلانىستى ەمەس وزگە دە قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن جۇمىس اتقارامىز. اسىرەسە كومەككە مۇقتاج بالالار, ەگدە ادامدار جانە قۇقىقتارىن وزدىگىمەن قورعاي المايتىن ادامداردىڭ مۇددەلەرىن قورعايمىز.
ەڭبەك قاتىناستارى سالاسى – ءبىزدىڭ ەرەكشە نازارىمىزدا. وسى جىلى پروكۋراتۋرا اكتىسى بويىنشا 122 مىڭ جۇمىسكەردىڭ قۇقىقتارى قورعالدى, 278 ملن تەڭگە سوماعا ەڭبەكاقى ءوندىرىلىپ الىندى. سونداي-اق مەنشىك تۋرالى زاڭنامانىڭ, قارجى زاڭناماسىنىڭ, سالىق, كەدەن, بيۋدجەتتىك قاتىناستار, تابيعات قورعاۋ زاڭنامالارىنىڭ ساقتالۋىنا قاداعالاۋ جۇرگىزەمىز. كولىك سالاسىندا 640 ملن-نان اسا سوماعا مەملەكەت مۇددەسى قورعالدى.
قاداعالاۋ اياسىنا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق, ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ, اكىمشىلىك ادىلەتى, ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋى جونىندەگى ىستەر كىرەدى. قاداعالاۋ قۇرالدارى ادامداردىڭ ومىرىنە جانە دەنساۋلىعىنا, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تونگەن جاعدايلاردا دا جۇمىلدىرىلادى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدە وسىلايشا جۇيەلى قاداعالاۋ قالىپتاسقان. بيىل پروكۋراتۋرا اكتىلەرى بويىنشا 287 مىڭنان اسا ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قالپىنا كەلدى, 1,5 ملن-عا جۋىق ءجاسوسپىرىم قورعالدى, ونىڭ ىشىندە اليمەنت بويىنشا 4 ملرد تەڭگە ءوندىرىلىپ الىندى.
اسكەردە زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. پروكۋرورلار 10 مىڭنان اسا اسكەري قىزمەتشى مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن, ونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرى, بارلىق تيەسىلى وتەماقى مەن جاردەماقىنىڭ ۋاقتىلى تولەنۋىن قوسا العاندا ەڭبەك قۇقىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قورعادى.
نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق. قىلمىستىق-قۇقىقتىق سالادا باسقا ەلدەرمەن ءوزارا بايلانىسا جۇمىس ىستەۋ, قىلمىستىق قۋدالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا شەتەلدەردە مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن ءبىلدىرۋ – اسا جاۋاپتى ءىس. قازىر پروكۋرورلار شەتەلدىك جانە حالىقارالىق اربيتراجدارعا قاتىسادى, اكتيۆتەردى قايتارۋعا بايلانىستى ازاماتتىق تالاپتار قويادى. باس پروكۋراتۋرا حالىقارالىق شارتتار جاساۋ ارقىلى شەت مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرادى.
جالپى, پروكۋراتۋرا جوعارى قاداعالاۋ ورگانى رەتىندە زاڭدىلىق, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن قىلمىسكەرلىكپەن كۇرەس ماسەلەلەرىندە بارلىق مۇددەلى ورگاندى ۇيلەستىرۋ مىندەتىن اتقارادى. مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن ۇيلەستىرۋ كەڭەسى وتىرىستارىندا قىلمىستىڭ الدىن الۋ بويىنشا ءتيىمدى شارالار, ەسىرتكى بيزنەسىنە, الاياقتىق, وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل, جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە باسقا دا قوعام ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپتارعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر قارالدى. مەن پروكۋرورلار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى سالالارىنا عانا توقتالىپ وتىرمىن, ەگەر قاداعالاۋ سالاسىنىڭ ناقتى باعىتى تۋرالى سۇراعىڭىز بولسا, جاۋاپ بەرۋگە دايىنمىن.
پروكۋراتۋرا ادال بيزنەستىڭ عانا مۇددەسىن قورعايدى
– ولاي بولسا, ەندىگى كەزەكتە قاداعالاۋدىڭ جەكەلەگەن باعىتتارىنا كوشكىم كەلەدى. پروكۋراتۋرا تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىنە مەملەكەتتىك ورگاندار, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگاندار ارالاسقان كەزدە قورعاۋدى جۇكتەپ وتىر. بىلتىر مەملەكەت باسشىسى باس پروكۋراتۋراعا ينۆەستيتسيالىق جوبالارمەن جۇمىس ىستەۋدى تاپسىردى. ينۆەستورلارمەن جۇمىستار تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. ولاردى سۇيەمەلدەۋ قالاي جۇرگىزىلەدى, بۇل جۇمىس بارىسى شەتەلدەردە قولعا الىنعان با جانە جەكە بيزنەستىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدا پروكۋرورلىق كومەك قانشالىقتى ءجيى قاجەت ەتىلەدى؟
– ءبىز وسى باعىتتاعى جۇمىستارىمىزدى ۇدايى جاريالاپ وتىرامىز, بريفينگتەر جانە باسقا دا ءىس-شارالار وتكىزىلەدى. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ تۋرالى كوپ نارسە ايتۋعا بولادى. بۇل جۇمىس تەك پروكۋراتۋراعا قاتىستى ەمەس ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى ورايدا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋمەن اينالىساتىن اۋقىمدى جۇيە قالىپتاستى. وعان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كوميتەتى, «Kazakh Invest» اق, اكىمدىكتەر كىرەدى. ارقايسىسىنىڭ ءوز مىندەتتەرى مەن فۋنكتسيالارى بار. ولاردىڭ ماقساتى ورتاق – ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسۋ, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ, جاڭا ونەركاسىپتەردى قۇرۋ جانە جۇمىس ورىندارىن اشۋ, لايىقتى ەڭبەكاقى ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ.
قازىرگى ۋاقىتتا «پروكۋرورلىق سۇزگى» دەپ اتالاتىن ءىس-شارا اياسىندا پروكۋرورلار باقىلاۋ-قاداعالاۋ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەكتەۋ-تىيىم سالۋ سيپاتىنداعى شەشىمدەرىن قابىلداماس بۇرىن تەكسەرىپ وتىرادى. ەندى پروكۋروردىڭ كەلىسىمىنسىز ەشقانداي مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ينۆەستوردى تەكسەرۋگە, اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتۋعا, قىزمەتىن توقتاتۋعا, ليتسەنزياسىن قايتارىپ الۋعا, كەلىسىمشارتتى بىرجاقتى بۇزۋعا جانە تالاپ قويۋعا قۇقىعى جوق. بۇگىندە «پروكۋرورلىق سۇزگى» ۇلتتىق تسيفرلىق ينۆەستيتسيالىق پلاتفورما مەن باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جونىندەگى كوميتەتىنىڭ جۇيەلەرىندە تسيفرلانعان. ينۆەستورلارعا قاتىستى بارلىق مەملەكەتتىك ورگاننىڭ شەشىمدەرى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە پروكۋرورعا تۇسەدى. بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىمدەرىنىڭ ۋاقتىلى قابىلدانۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
بۇل جۇمىس كەيىنگى ءبىر جارىم جىل بويى جۇرگىزىلىپ كەلەدى جانە وڭ ناتيجەلەر بەرىپ جاتىر. پروكۋرورلار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 584 شەشىمىنە كەلىسىم بەرۋدەن باس تارتتى, 248 تەكسەرىس پەن 229 اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋدىڭ جولىن كەستى. جالپى, بيىل ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر 195 قاداعالاۋ اكتىسىن ەنگىزدى, ولاردى قاراۋ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 54 شەشىمىنىڭ كۇشى جويىلدى. ينۆەستورلار قۇقىعىن بۇزعانى ءۇشىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى 119 لاۋازىمدى ادام جازالاندى.
بۇگىنگى تاڭدا پروكۋراتۋرا الەمنىڭ 27 ەلىنەن كەلگەن جالپىۇلتتىق پۋلدىڭ 769 جوباسىن جانە ەنەرگەتيكا, تۋريزم, تاماق ونەركاسىبى, ماشينا جاساۋ, مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك-لوگيستيكا جۇيەسى جانە باسقا دا ماڭىزدى باعىتتار سالاسىندا 70 ءىرى ينۆەستوردى سۇيەمەلدەپ وتىر. سۇيەمەلدەۋ ءمانى – جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ينۆەستورلاردى قۇقىقتىق قولداۋ جانە مۇددەلەرىن قورعاۋ. ەگەر ينۆەستورلار جۇمىسىندا قانداي دا ءبىر پروبلەمالار تۋىنداعان جاعدايدا, ولاردى جەدەل تۇردە شەشەمىز, بيۋروكراتيالىق اۋرە-سارساڭعا سالۋعا جول بەرمەيمىز. ينۆەستورلاردىڭ ءاربىر جولدانىمىن ۋاكىلەتتى ورگاندارعا جىبەرمەي-اق قارايمىز.
وڭىرلەردە فرونت-وفيستەر جۇمىس ىستەيدى. پروكۋرورلار ينۆەستورلارمەن كۇندەلىكتى كەزدەسەدى, ولاردىڭ كەيستەرىن قارايدى, قۇقىقتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىن ازىرلەپ, قاجەت بولسا, ءتيىستى ۋاكىلەتتى ورگاندارعا تاپسىرمالار بەرەدى. وسى جۇمىستار شەڭبەرىندە 596 ينۆەستورعا, ونىڭ ىشىندە تۇركيا, ءباا, گەرمانيا, سينگاپۋر, قىتاي, رەسەي جانە فرانتسيادان شەتەلدىك ينۆەستورلارعا كومەك كورسەتىلدى. ولاردىڭ قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلەسى – 9,9 ترلن تەڭگە. مىسالى, قۇنى 450 ملن دوللار تۇراتىن بۋ-گاز قۇرىلعىسىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جوبانى كەڭەيتۋ ءۇشىن پروكۋرورلىق سۇيەمەلدەۋ اياسىندا ينۆەستورعا قوسىمشا جەر بەرىلدى. تاعى ءبىر مىسال, ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 192 ملن دوللاردان اساتىن شەتەلدىك ينۆەستورعا تەمىرجول, سۋ جۇرگىزۋ قۇبىرلارى جانە ەلەكترمەن قامتۋ سياقتى ينفراقۇرىلىمداردى جۇرگىزۋگە گرانت الۋعا كومەك كورسەتىلدى. قازىرگى كەزدە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ جونىندەگى «پروكۋرورلىق سۇزگى» ەنگىزۋ زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلىپ جاتىر.
وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ءتىزىلىمىن قالىپتاستىرۋ زاڭنامالىق نوۆەللا بولادى. بۇل تىزىلىمگە ەل ءۇشىن ماڭىزدى ناقتى جوبالارى بار ينۆەستورلار كىرەدى جانە سولارعا «پروكۋرورلىق سۇزگى» قولدانىلادى. سونداي-اق كاسىپكەرلىك كودەكسى تىزىلىمگە ەنگىزىلگەن ينۆەستورلارعا قاتىستى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرى ولاردى تەك پروكۋرورمەن مىندەتتى تۇردە كەلىسكەن جاعدايدا عانا قابىلداناتىنى جونىندەگى نورمامەن تولىقتىرىلادى.
ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستە مەملەكەتتىك ورگانداردى پروكۋرورمەن مىندەتتى تۇردە كەلىسكەننەن كەيىن (سوتتىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن جانە ەنبەگەن شەشىمدەرىنە شاعىم جاساۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعىن جوعارى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسكەنىنە ۇقساس) ينۆەستورلارعا قاتىستى تالاپ قويۋمەن سوتقا جۇگىنۋگە مىندەتتەيتىن ەرەجە كوزدەلەدى. اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋدى قوزعاۋ تۋرالى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرىن پروكۋرورمەن كەلىسۋ بويىنشا وسىعان ۇقساس تۇزەتۋلەر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستە قاراستىرىلادى. ءتيىستى زاڭ جوباسىن پارلامەنت جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قابىلدايدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى پروكۋرورلاردىڭ سۇيەمەلدەۋ پراكتيكاسى باسقا ەلدەردە دە بار. مۇنداي مەحانيزمدى ولاردىڭ تاجىريبەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ ەنگىزدىك. ينۆەستورلار ءۇشىن اسا قولايلى ەل بولىپ سانالاتىن سينگاپۋردىڭ تاجىريبەسى باسشىلىققا الىندى. كورشىلەس وزبەك ەلىنىڭ تاجىريبەسى دە نازاردان تىس قالمادى. مۇنىڭ ءبارى – حالقىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان كەشەندى ءارى ءتيىمدى ءىس-شارالار.
– ءسىز باسقاراتىن سالا ينۆەستورلارمەن بىرگە جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىنىن بىلەمىز. وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار قولعا الىنعان؟
– جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارالاسۋ فاكتىلەرى ورىن العان جاعدايدا ولاردىڭ قۇقىقتارىن پروكۋرورلاردىڭ قورعاۋى پروكۋراتۋرا تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا تىكەلەي اتاپ كورسەتىلگەن. پروكۋرورلار ارقاشان ادال بيزنەستىڭ عانا مۇددەسىن قورعايتىنىنا نازار اۋدارعان ءجون.
2000 جىلدان باستاپ باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىندە بيزنەستى تەكسەرۋ مىندەتتى تۇردە تىركەلۋگە جاتادى. 2015 جىلدان باستاپ جوسپارلى تەكسەرۋلەرگە تولىعىمەن تىيىم سالىنعان. ولاردىڭ ورنىنا تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن كاسىبي باقىلاۋ ەنگىزىلگەن. ول جازالاۋ سيپاتىندا ەمەس, ايىپپۇلسىز, الدىن الۋعا باعىتتالعان. تەك كەمشىلىكتەردى جويماعان جاعدايدا جاۋاپقا تارتىلۋى مۇمكىن.
باقىلاۋشى ورگاندار تاراپىنان بيزنەسكە تۇسەتىن سالماقتى ازايتۋ بويىنشا جۇمىس مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى مامىر ايىنداعى جارلىعىندا دا جالعاستىرىلعان. ناتيجەسىندە, تەكسەرۋلەر جوسپارلى تۇردە ازايدى, 10 جىل ىشىندە ولاردىڭ سانى 6,5 ەسەگە قىسقاردى (319 مىڭنان 48 مىڭعا دەيىن). مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ ىسكەرلىك احۋالىنا وڭ ىقپال ەتەدى. جىل سايىن ون مىڭداعان كاسىپكەردىڭ قۇقىعىن قورعايمىز, مىڭداعان زاڭسىز شەكتەۋ شاراسىن جويامىز, 9 مىڭعا جۋىق زاڭسىز تەكسەرۋدىڭ جولىن كەسەمىز, مىڭنان اسا شەنەۋنىك جازاعا تارتىلادى.
«اتامەكەن» ۇكپ جانە دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن بىرلەسىپ تۇراقتى تۇردە بيزنەس-فورۋمدار وتكىزىلەدى. وندا بيزنەس ءۇشىن جۇيەلى ماسەلەلەردى شەشۋ شارالارى ازىرلەنەدى. تەك وسى جىلدىڭ وزىندە فورۋم ناتيجەسى بويىنشا 40-تان اسا وسىنداي ماسەلە شەشىمىن تاپتى. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 2022 جىلدان باستاپ سۋبسيديا بەرۋگە نەگىز بولعان اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ شەكتى قۇنى تۋرالى مالىمەتتەردى جاڭارتپاعان. سالدارىنان شارۋالار وزدەرىنىڭ شىعىندارىنا بولماشى عانا تولەمدەر الىپ وتىرعان. ءبىزدىڭ باستامامىز بويىنشا شارۋالار پايدالاناتىن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىنىڭ 58 تۇرىنە شەكتى باعا قايتا قارالدى. جارناما ءۇشىن سالىق سالۋ پراكتيكاسى, زاڭسىز مونيتورينگتەر جۇرگىزۋ, جەكە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى سالىق بۇيرىقتارىن شىعارۋ قىسقارتىلدى, بولشەكتەپ ساتۋ ساۋداسى ءۇشىن ورىندار بەلگىلەنىپ, وسى تارىزدەس كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى.
– قازىر قوعامدى تولعاندىراتىن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ. بۇل, ارينە, زاڭ بويىنشا جابىق تاقىرىپ جانە ولاردى جاريالاۋعا جول بەرىلمەيدى. دەگەنمەن قايتارىلعان اكتيۆتەردىڭ جالپى كولەمى تۋرالى بىلگىمىز كەلەدى. وسى قاراجات ەسەبىنەن قانداي الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر؟
– راسىندا دا, بۇل – پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ ەڭ وزەكتى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. 2023 جىلدىڭ شىلدەسىندە پارلامەنت وسى جۇمىستىڭ نەگىزىن قالاعان زاڭ قابىلدادى. باس پروكۋراتۋرادا اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى دەربەس كوميتەت قۇرىلدى. بۇل – ۇكىمەت جانىنداعى كوميسسيانىڭ جۇمىس ورگانى. كوميتەتتە زاڭگەرلەر, ەكونوميستەر, بانك سالاسىنىڭ, وزگە دە باعىتتاردىڭ ماماندارىنىڭ كاسىبي ۇجىمى جۇمىس ىستەيدى. ولار ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالاسىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇجاتقا تالداۋ جاسالىپ جاتىر. بۇل – ۇلكەن قاجىرلى ەڭبەك.
اكتيۆتەردى قايتارۋ جۇمىسى زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن باستالعانىن بىلەسىزدەر. بۇگىنگى تاڭدا اكتيۆتەر شامامەن 2 ترلن تەڭگە سوماسىندا قايتارىلدى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اكتيۆتەردى قايتارۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني نىسانداردى سالۋعا قاتىسۋلارى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بۇعان دەيىن ۇكىمەت جانىنداعى كوميسسيا وتىرىسىندا اكتيۆتەردى قايتارۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن ارقالىق قالاسىندا 120 ورىندىق دارىندى سپورتشى بالالارعا ارنالعان سپورت كەشەنى, استانادا تىرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان بالالارعا ارنالعان وڭالتۋ ورتالىعى, الماتىدا 400 ورىندىق ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدارعا ارنالعان جاتتىعۋ ورتالىعى قۇرىلىسى ماقۇلداندى.
قازىر باس پروكۋراتۋرا كوميتەتى 18 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماعا 7 الەۋمەتتىك جوبانى ىسكە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جاساستى. سونداي-اق ۇكىمەت ارنايى مەملەكەتتىك قوردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن اقمولا وبلىسىنىڭ زەرەندى اۋىلىندا سپورت كەشەنىن, تۇركىستان وبلىسىنىڭ تەمىرلان اۋىلىندا مۋزىكا مەكتەبىن, اقتوبە قالاسىندا ەرەكشە بالالارعا ارنالعان ارنايى بالاباقشا مەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ جامانسور اۋىلىندا مەكتەپ سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جالعاسا بەرەدى.
اشىق سوت ازاماتتاردىڭ سەنىمىن نىعايتتى
– قىلمىستىق-قۇقىقتىق سالادا كەيىنگى جىلدارى ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. پروكۋراتۋرانىڭ بۇل تۇرعىداعى ءرولى جاڭعىرتىلدى. وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەلەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز...
– بۇل سالاداعى رەفورمالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. قىلمىستىق-قۇقىقتىق جۇيەنى كەشەندى تۇردە جاڭعىرتۋ قولدانىستاعى قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭنامالارىن قابىلداي وتىرىپ, ون جىل بۇرىن جۇرگىزىلگەن ەدى. زاڭنامالىق بازانى جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ 2030 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا بەلگىلەنگەن باعىتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت قويعان مىندەتتەر شەڭبەرىندە جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار زاڭنامالىق بازا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى, جاڭا كوزقاراستاردى ەسكەرە وتىرىپ, سوت جانە قۇقىق قورعاۋ پراكتيكاسى دا قالىپتاستى.
رەفورمالاۋدىڭ پارمەندى قادامى ەىدۇ ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىن ەنگىزۋ بولماق. ول نە دەيسىز عوي؟ مانىنە توقتالىپ وتەيىن. 2020 جىلى مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا سوتقا دەيىنگى كەزەڭدەگى پروبلەمالار تۋرالى ايتقان. بىرىنشىدەن, بۇل تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىندا ايىپتاۋعا بەيىمدىلىكتىڭ باسىم بولۋى, ازاماتتاردى قىلمىستىق قۋدالاۋ اياسىنا ءجونسىز تارتۋ ورىن العانى بەلگىلى. ەڭ باستى قاتەلىك – جەدەل قىزمەتكەرلەر مەن تەرگەۋشىلەر نەگىزگى مىندەت قىلمىستى اشۋ عانا دەپ پايىمدايتىن باسشىلاردىڭ قول استىندا جۇمىس اتقارعانى.
سونداي-اق پروكۋرورلىق قاداعالاۋ كەشەۋىلدەپ باستالاتىن, پروكۋرورلار ىسپەن تەك سوتقا جىبەرەر الدىندا عانا تانىساتىن. وسىعان وراي 2021 جىلدان باستاپ قىلمىستىق پروتسەستىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ باستالدى. بۇل تۇرعىدا تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ, پروكۋراتۋرانىڭ جانە سوتتىڭ جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى ناقتى ايقىندالدى. سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگاندارى كۇدىكتىلەردى انىقتايدى, ولاردىڭ كىناسىن دالەلدەۋگە ايعاقتار جيناقتاۋمەن اينالىسادى. پروكۋراتۋرا جيناقتالعان ماتەريالدارعا باعا بەرىپ, تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ ءتۇيىندى شەشىمدەرىن بەكىتەدى, ەگەر دالەلدەر جەتكىلىكتى بولسا, ءىستى سوتقا جولداپ, ايىپتاۋدى قولدايدى. سوت ءىستى قاراپ, ۇكىم شىعارادى. قازىرگى ۋاقىتتا قىلمىستىق پروتسەسس وسى جۇيە بويىنشا جۇمىس ىستەيدى.
ەڭ باستىسى, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ باستاپقى ساتىسىندا ادامداردى تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ نەگىزسىز شەشىمدەرىنەن قورعايتىن قوسىمشا قۇقىق قورعاۋ قالقانى قالىپتاستى. قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ پروكۋروردىڭ كەلىسىمىنسىز شىعارعان شەشىمدەرىنىڭ زاڭدى كۇشى مەن قۇقىقتىق سالدارى بولمايدى.
ءۇش بۋىندى مودەلدى ىسكە اسىرۋ كەزىندە «پروكۋرورلىق سۇزگىدەن» شامامەن 1,5 ملن تەرگەۋ شەشىمى ءوتتى. كۇدىكتىلەر مەن جابىرلەنۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىنا قاتىستى 112 مىڭنان اسا زاڭسىز پروتسەستىك اكتىنى قابىلداۋعا جول بەرىلمەدى. پروكۋرورلار 8 مىڭنان اسا ادامنىڭ قىلمىستىق جاۋاپقا زاڭسىز تارتىلۋىنىڭ الدىن الدى.
كەيىنگى ءۇش جىلدا پروكۋرورلار سىبايلاس جەمقورلىق, ادام ءولتىرۋ جانە باسقا دا اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا ايىپتاۋ اكتىلەرىن وزدەرى جاسايدى. 2026 جىلدان باستاپ الدىن الا تەرگەپ-تەكسەرۋ اياقتاعان بارلىق ءىس بويىنشا ايىپتاۋ اكتىلەرى پروكۋراتۋراعا بەرىلەدى. مۇندا ء«ۇش بۋىندى مودەلدى ەنگىزۋ ارقىلى قانداي وزگەرىستەر بولدى؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ارينە, اۋرە-سارساڭعا سالۋ ازايدى, شەشىم قابىلداۋ ونلاين-رەجىمگە كوشىرىلدى. ناتيجەسىندە, ءجونسىز قاعازباستىلىق توقتاتىلدى, تسيفرلىق تەحنولوگيا بارىنشا تولىعىمەن قولدانىلىپ جاتىر. ءتىپتى بىرقاتار پروتسەستىك ءىس-ارەكەت سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. مىسالى, ساراپتامالار تاعايىندالادى, انىقتامالار, قورىتىندىلار الىنادى. وسىلايشا, ادام قۇقىعىن قورعاۋ كۇشەيتىلىپ, تەرگەپ-تەكسەرۋ ساپاسى ارتا ءتۇستى.
ماسەلەن, تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا شاعىمدانۋ تورتتەن بىرگە قىسقاردى (وتكەن جىلى 1 707 بولسا, بيىل – 1 299). تەرگەپ-تەكسەرۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە شاعىمدانعان سوتتاردىڭ جەكە قاۋلىلارى دا ايتارلىقتاي ازايدى (2 073-تەن 1 407-گە). پروكۋرورلار مەن سوتتار زاڭ بۇزۋشىلىقتار مەن قاتەلىكتەر ازايعاندىقتان تەرگەۋ ورگاندارىنا ىستەردى سيرەك قايتاراتىن بولدى. اتاپ ايتقاندا, وسى جىلى سوتتار – 433, وتكەن جىلى 1 247 ءىس قايتارعان, ال پروكۋرورلار بيىل – 614, بىلتىر 637 ءىستى قايتارعان.
تاعى دا ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالىپ وتسەم دەيمىن. ادۆوكاتتار, جابىرلەنۋشىلەر, ولاردىڭ قورعاۋشىلارى جانە قىلمىستىق پروتسەسكە باسقا دا قاتىسۋشىلار سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋگە تەڭ دارەجەدە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا تەرگەۋشىلەر قىلمىستىق ءىستىڭ ماتەريالدارىنا وزدەرى عانا «قوجايىن» ەمەس. «جاريالى سەكتور» پورتالىن ەنگىزدىك, بۇل ارقىلى قاجەتتى پروتسەستىك قۇجاتتارمەن قاشىقتان تانىسۋعا جانە الۋعا بولادى.
جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جاڭا وزگەرىستەردىڭ دۇرىستىعىن كونستيتۋتسيالىق سوت راستادى. بيىل 29 مامىرداعى شەشىمىندە پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ كونستيتۋتسيادا ايقىندالعان بارلىق باعىتى ناقتى قىلمىستىق پروتسەستە كورىنىس تاپقانىن اتاپ ءوتتى.
– كەيىنگى ۋاقىتتا اشىق سوت پروتسەستەرى مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىعا جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ كۇردەلىلىگىن جانە پروكۋروردىڭ جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن كورسەتتى. ءتىپتى ادامدار ءۇشىن بۇل جاڭالىق بولدى جانە جۇرت مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىنىڭ شەبەرلىگىن بايقادى. ارينە, پروكۋرورلار ءۇشىن بۇل – كۇندەلىكتى ادەتتەگى جۇمىس. مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىنىڭ سوتتاعى ءرولى قانداي؟ پروكۋروردىڭ ايىپتاۋدان باس تارتقان جاعدايى بولدى ما؟
– ءسىز دۇرىس اتاپ ءوتتىڭىز, شىندىعىندا قوعامدا, اسىرەسە, جاستار اراسىندا سوت پروتسەسىنە, ونىڭ ىشىندە سۋديا, قورعاۋشى, ساراپشىنىڭ جۇمىسىنا جانە مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتتى. ويتكەنى رەزونانستى قىلمىستىق پروتسەستەر ونلاين كورسەتىلىپ, ولاردى كورگەن ادامداردىڭ سانى رەكوردتىق قارالىمعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەر دە بار.
ادامدار ادۆوكاتتاردىڭ جابىرلەنۋشىلەردى, سوتتالۋشىلاردى قالاي قورعايتىنىن, پروكۋروردىڭ سويلەگەنىن قىزىعۋشىلىقپەن باقىلاپ وتىردى, جەكەلەگەن جايتتار مەن ەرەكشەلىكتەردى بايقادى. مىسالى, مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى پروتسەسس كەزىندە تەرگەۋشىلەر جيناقتاعان ماتەريالداردى عانا باسشىلىققا المايتىنىن, سوت تالقىلاۋلارى بارىسىندا كىنانىڭ قوسىمشا دالەلدەرى ايتىلاتىنىن جانە كىناسىنىڭ جوقتىعى دالەلدەنەتىنىن كوردى. پروكۋرورلاردىڭ قاتىسۋىمەن جىلىنا شامامەن 30 مىڭ قىلمىستىق ءىس قارالادى.
مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىنىڭ باستى ماقساتى – ءاربىر ءىس بويىنشا ءادىل شەشىمگە قول جەتكىزۋ, سوت تورەلىگىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتۋ. سوندىقتان ول ءىستى ءوزى دە قوسىمشا زەرتتەپ, سوتقا بارلىق دالەلدەمەنى ۇسىنۋى كەرەك. مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگاندارىنا تاۋەلسىز. ەگەر دە دالەلدەردىڭ جوقتىعىنا نەمەسە دالەلدەمەلەر ايىپتالۋشى قۇقىعىن بۇزا وتىرىپ الىنعانىنا كوزى جەتكەن بولسا, سوتتا ايىپتاۋدان باس تارتادى. بۇل قىلمىستىق ءىستىڭ توقتاتىلۋىنا جانە سوتتالۋشىنىڭ تولىق اقتالۋىنا الىپ كەلەدى. مۇنداي جاعدايلار كوپتەپ كەزدەسەدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا پروكۋرورلار 22 ادامعا قاتىستى ايىپتاۋدان باس تارتتى. پروكۋرورلار كەيبىر زاڭسىز سوتتالعانداردىڭ اقتالۋىنا ىقپال ەتتى. تەك وسى جىلدىڭ وزىندە باس پروكۋروردىڭ نارازىلىعىمەن 10 ادام تولىقتاي اقتالدى.
سونىمەن قاتار پروكۋرورلار سوتتىڭ نەگىزسىز اقتاۋ ۇكىمدەرىن شىعارۋىنا دا دەن قويادى. مىسالى, وسى ءۇش جىل ىشىندە جاسالعان قىلمىس ءۇشىن جازانىڭ بۇلتارتپاستىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءبىز بۇرىن اقتالعان 193 ادامدى جوعارى تۇرعان سوت ساتىلارىندا قارالىپ, سوتتالۋىنا قول جەتكىزدىك. ماسەلەن, باس پروكۋروردىڭ كاسساتسيالىق نارازىلىعى بويىنشا جوعارعى سوت جاس وگەي قىزىنا قاتىستى سەكسۋالدىق سيپاتتاعى ارەكەت جاساعانى ءۇشىن ايىپتالعان ك-گە قاتىستى اقتاۋ ۇكىمىنىڭ كۇشىن جويدى. جاڭا سوت تالقىلاۋلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ول ۇزاق مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
جالپى, مەملەكەتتىك ايىپتاۋدى قولداۋ جوعارى كاسىبيلىكتى, شەشەندىك شەبەرلىكتى, كەزدەيسوق جاعدايلاردا تەز شەشىم قابىلداي ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. وسى كاسىبي شەبەرلىكتەردى دامىتۋ ءۇشىن ءبىز جىل سايىن جوعارعى سوتتىڭ, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ, تانىمال زاڭگەرلەر مەن عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىلار فورۋمىن جانە «ۇزدىك مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى» كونكۋرسىن وتكىزەمىز. ولاردىڭ اراسىنان ۇزدىكتەردى انىقتايمىز. سول ارقىلى سوتتا قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ پروبلەمالارى مەن باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلايمىز. سونىمەن قاتار قىزمەتكەرلەرگە ارنايى ترەنينگتەر ۇيىمداستىرامىز.
– وتكەن سۇحباتىڭىزدا ازاپتاۋلاردى پروكۋرورلاردىڭ تەرگەپ-تەكسەرۋ پراكتيكاسى تۋرالى ايتىپ ەدىڭىز. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە ازاپتاۋلارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانىلادى؟
– ءبىز ازاپتاۋلار ماسەلەلەرىنە وتە قاتال قارايمىز. پەنيتەنتسيارلىق جۇيەدە ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. سوتتالعانداردان قاتال قاراۋ تۋرالى كەلىپ تۇسكەن كەز كەلگەن حات-حابار ازاپتاۋلار تۇرعىسىنان عانا قارالادى.
كەزەكشى پروكۋرورلار مەكەمەلەرگە كۇندەلىكتى بارىپ تۇرادى, جوسپارسىز تەكسەرۋلەر, ونىڭ ىشىندە تۇنگى ۋاقىتتاردا دا جۇرگىزەدى. سوتتالعانداردان ءانونيمدى ساۋالناما الۋ پراكتيكاسىن ەنگىزدىك. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق 78 مەكەمەسىندە جاپپاي بەينەباقىلاۋ ورناتىلعان. پروكۋرورلار قاشىقتىق رەجىمدە, شامامەن, 40 مىڭ بەينەكامەرا جۇمىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزەدى. ەلەكتروندىق ءوتىنىش بەرۋ تەرمينالدارىنىڭ سانى ەكى ەسە ارتتى. ولار اسحانالار مەن وتريادتاردا ورنالاسقان. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ مەكەمەلەرىندە مۇنىڭ 612-ءسى بار. وسىناۋ جۇمىس ناتيجەسىندە بيىل ازاپتاۋ فاكتىلەرىن تىركەۋ بويىنشا ىستەر 24-تەن 5-كە ازايدى, مەكەمەلەردە ازاپتاۋلار بويىنشا 17 ادام سوتتالدى.
كونستيتۋتسيالىق سوتپەن ءوزارا جۇمىستىڭ سەپتىگى
– 2022 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق ادىلەتتىڭ جاڭا ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. بۇل – كونستيتۋتسيالىق سوت. باس پروكۋراتۋرانىڭ وسى ورگانمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– سۇراعىڭىز وزەكتى. كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز كونستيتۋتسيالىق سوتپەن تىعىز بايلانىستامىز. ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن ىسكە اسىرۋدا كوزقاراسىمىز ورتاق, كونستيتۋتسيالىق ادىلەت پەن جوعارى قاداعالاۋ مىندەتتەرى ءوزارا ۇشتاسىپ جاتىر. بۇل دەگەنىمىز, كونستيتۋتسيالىق سوت – كونستيتۋتسيانى رەسمي تۇردە تۇسىندىرە وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى, زاڭداردى, وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى, حالىقارالىق كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋعا دەيىن تەكسەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارى ەل اۋماعىندا جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ نەگىزگى ءمانى – زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. پروكۋراتۋرا قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە, ەڭ الدىمەن, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى, وزگە دە شەشىمدەردى جانە ارەكەتتەردى كونستيتۋتسيالىق جانە زاڭدىلىق تۇرعىسىنان زەردەلەيدى. بۇل رەتتە پروكۋرورلار نارازىلىق, ۇسىنۋ, نۇسقاۋ بەرۋ سياقتى دەن قويۋ اكتىلەرىنىڭ الۋاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان, ونىڭ ىشىندە اتا زاڭ تالاپتارى بۇزىلعان جاعدايدا دەر كەزىندە جويۋ مۇمكىندىگى زور.
زاڭنامالارعا قايشى كەلەتىن قۇقىقتىق اكتىلەر شىعارىلعان كەزدە پروكۋرورلىق دەن قويۋ جولىمەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الدىنا ولاردىڭ كۇشىن جويۋ نەمەسە وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە قويامىز. ال ەگەر ولار كەلىسپەگەن جاعدايدا سوتقا جۇگىنەمىز. وسىلايشا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 1 440 شەشىمى وزگەرتىلدى, ونىڭ ىشىندە 267-ءسى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق سيپاتتا, ولاردىڭ 25-ءى ادىلەت ورگاندارىندا تىركەلگەن. مىسالى, اباي وبلىسىندا پروكۋراتۋرا نارازىلىعىمەن وبلىستىق ءماسليحات شەشىمىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى جانە تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتتارىن الۋشىلار تىزبەسىنە اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىمەن بىرگە باسقا مەملەكەت اۋماعىنداعى جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىل ارداگەرلەرى قوسىلدى. زاڭ بويىنشا جەڭىلدىككە قۇقىقتارى بولا تۇرا ولاردىڭ دەرەكتەرى تىزبەگە ەنگىزىلمەگەن.
ەندى قاداعالاۋدىڭ اتالعان تەتىكتەرىمەن قوسا بىزدە تاعى دا ءبىر پارمەندى قۇرال – كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ بار. وسى جىلى باس پروكۋروردىڭ ەكى ءوتىنىشحاتى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوت ءوزىنىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىن شىعاردى. كونستيتۋتسيالىق سوتپەن كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ بارلىق ساتىسىندا ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرمىز. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جەكەلەگەن شەشىمدەرىن ورىنداۋداعى پروكۋراتۋرا جۇمىسىنا توقتالىپ وتكىم كەلەدى. بۇل قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىمەن بايلانىستى. مىسالى, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە سايكەس قىسقارتىلعان تارتىپتە اكىمشىلىك جازالاردى قولدانۋعا سوت تارتىبىندە شاعىمدانۋعا مۇمكىندىك بولماعان. كونستيتۋتسيالىق سوت ءوزىنىڭ قاۋلىسىندا ازاماتتاردىڭ سوتتا مۇنداي جازالارعا شاعىمدانۋ قۇقىعى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇقىقتىق نۇسقاۋلارىن ورىنداۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا ورگاندارى قاداعالاۋ تارتىبىندە شارالار قابىلدادى. مىسالى, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە سايكەس جاڭادان اشىلعان ءمان-جايلار بويىنشا قايتا قاراۋدى قوسپاعاندا, قىسقارتىلعان تارتىپپەن اكىمشىلىك جازا قولدانۋعا جالپىعا بىردەي بەلگىلەنگەن ەرەجەلەر بويىنشا شاعىم جاسالمايدى. الايدا كودەكستە جاڭا دالەلدەر بويىنشا قايتا قاراۋعا جاتاتىن قۇجاتتار تىزبەسىندە قىسقارتىلعان تارتىپپەن شىعارىلاتىن قورىتىندى اكتىلەر قامتىلماعان. سول سەبەپتى كونستيتۋتسيالىق سوت ءوزىنىڭ تۇسىندىرمەسىمەن وسى قورىتىندى اكتىلەرگە جاڭادان اشىلعان ءمان-جايلار بويىنشا شاعىمدانۋعا مۇمكىندىك بەردى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇقىقتىق نۇسقاۋلارىن ورىنداۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا ورگاندارى قاداعالاۋ تارتىبىمەن شارالار قابىلدادى. ماسەلەن, شىمكەنت قالاسىندا پروكۋراتۋرا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قىسقارتىلعان تارتىپتە دۇرىس قولدانباعان 3 فاكتىنى انىقتادى جانە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ №12 قاۋلىسىنا سايكەس ازاماتتارعا جاڭادان اشىلعان ءمان-جايلار بويىنشا ىستەردى قايتا قاراۋعا قۇقىقتارىنىڭ بار ەكەنىن ءتۇسىندىردى.
جامبىل وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قىسقارتىلعان تارتىپتە ەنگىزىلگەن اكىمشىلىك جازالار بويىنشا 5 نارازىلىق ەنگىزدى. وبلىستىق پوليتسيانىڭ ۋاكىلەتتى بولىمشەسى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, اتالعان اكىمشىلىك جازالاردىڭ كۇشىن جويدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ءوز دەنەسىنە زاقىم كەلتىرگەنى ءۇشىن سوتتالعان ادامعا تارتىپتىك جازا زاڭسىز تاعايىندالعان. بۇل №37 نورماتيۆتىك قاۋلىعا قايشى. مۇنداي ارەكەت رەجىمدى بۇزۋعا باعىتتالماسا, سوتتالعاننىڭ ءوز پىكىرىن ءبىلدىرۋىنىڭ ءبىر ءتاسىلى رەتىندە قارالادى. پروكۋراتۋرا جازانىڭ كۇشىن جويدى جانە كىنالى ادامدارعا قارسى تارتىپتىك ءىس جۇرگىزۋگە باستاماشىلىق جاسادى.
قايتالاپ ايتسام, ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق سوت قولداعان جەكە تۇلعانىڭ ءوزىنىڭ قۇقىقتارىنا قول جەتكىزە ءبىلۋى جانە وسىنداي ىستەر بويىنشا باسقا دا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ.
– بەرىك نوعاي ۇلى, ەندى پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى تۋرالى سۇراعىم كەلەدى. ءسىز قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتتىڭىز. پروكۋرورلاردىڭ جاڭا تولقىنىنا قانداي باعا بەرەسىز؟ ولاردىڭ قانداي ىسكەرلىك قاسيەتتەرىن اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– ساۋالىڭىز مەنىڭ العاش پروكۋراتۋراعا كەلگەن جاستىق شاعىمدى ەسىمە ءتۇسىردى. ارينە, ول كەزدە زامان بولەك ەدى عوي. الايدا پروكۋراتۋرا ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولىپ قالا بەرەرى داۋسىز. بۇل سالادا قىزمەتكەر ءوزىنىڭ كاسىبي ەڭبەك جولىندا قىلمىستىق, ازاماتتىق زاڭنامانى جەتىك مەڭگەرگەن, زاڭ سالاسىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا سوت پروتسەستەرىنە قاتىسا الاتىن, سوزگە شەشەن تولىققاندى زاڭگەر بولىپ قالىپتاسادى.
پروكۋراتۋرانىڭ بارلىق قاداعالاۋ فۋنكتسيالارى قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسىن بەكىتۋگە, جوعارى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى – ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعانىن تاعى دا اتاپ وتكىم كەلەدى.
سونىمەن قاتار قاداعالاۋ پراكتيكاسى ارقىلى پروكۋرورلار اعارتۋشىلىق جۇمىستارعا جانە قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپتى قۇرمەتتەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى قاتىسادى. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور, سوندىقتان وسى باعىتتا تىعىز جۇمىس ىستەيمىز.
ارينە, پروكۋراتۋرادا جۇمىس ىستەۋ وتە كۇردەلى, قىزمەتكەرلەردەن بارىنشا جيناقىلىقتى, جاۋاپكەرشىلىكتى جانە ۇتقىرلىقتى تالاپ ەتەدى. ءاربىر پروكۋروردىڭ كاسىبي دامۋىنا جانە جالپى پروكۋراتۋرانىڭ بەدەلىن نىعايتۋعا ينستيتۋتسيونالدىق جادىنى ساقتاۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار قاداعالاۋ جۇمىسىنىڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋگە پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بارلىق بۋىنىنىڭ تەرەڭ تاجىريبەسى ارقىلى جيناقتالعان باي تاجىريبە ىقپال ەتەدى.
قازىرگى جاستار العىر, ءبىلىمدى, كوپتەگەن ءتىلدى مەڭگەرگەن, ءىت-تەحنولوگيالاردى جاقسى يگەرگەن. ادام بويىنداعى بۇل قاسيەتتەر قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا دا ماڭىزدى. سەبەبى جاساندى ينتەللەكتى پايدالانۋعا بايلانىستى جاڭا قاۋىپتەر مەن كريمينالدىق قاتەرلەردىڭ تۋىنداپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز جانە ولارعا جىلدام, سالماقتى تۇردە دەن قويا ءبىلۋ, زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى جاساپ, ەنگىزە ءبىلۋ قاجەت.
وسىنداي جوعارى بىلىكتى كادرلىق قۇرام ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ىرگەسىن نىعايتا تۇسۋگە لايىقتى ۇلەس قوسا الادى. بۇل ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلە جانە ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان بۇل تۇرعىدا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسىنداي جاس مامانداردى ىرىكتەۋدى بارىنشا قولعا الىپ وتىرمىز. باس پروكۋراتۋرانىڭ اكادەمياسى قازىرگى ۋاقىتتا باستاپقى دايارلىقتى جۇرگىزەدى. بولاشاق قىزمەتكەرلەرىمىزدى جۇمىستىڭ سانقىرلىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى قاداعالاۋ جۇمىسىنا جان-جاقتى ۇيرەتۋدەمىز. كۋرستاردى اياقتاعاننان كەيىن ولار قىزمەتكە دەرەۋ تاعايىندالىپ, وزدەرىنىڭ العاشقى شەندەرىنە دە يە بولادى.
پروكۋراتۋرا جۇمىسى جەڭىل ەمەس, بۇل جولدا ادام جيناقى, قاعيداتشىل, جاۋاپكەرشىلىگى مول, شاپشاڭ جانە يكەمدى بولۋعا ءتيىس. پروكۋراتۋرا كۇنى قارساڭىندا بارلىق جەكە قۇرام مەن پروكۋراتۋرا ارداگەرلەرىنە مىقتى دەنساۋلىق, تولاعاي تابىس جانە وتباسىنا باق-بەرەكە تىلەيمىن!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ورىنبەك وتەمۇرات,
«Egemen Qazaqstan»
