عارىش ءوندىرىسىنىڭ قارقىنى

عارىشتى يگەرۋ ماقساتىندا الەم ەلدەرى مەن جەكە كومپانيا­لار ميللياردتاعان دوللار جۇم­­ساپ جاتىر. اتاپ ايتساق, «NASA», «ESA» ۇيىمدارىنان بو­لەك, جەكە سەكتوردا «SpaceX», «Amazon», «Virgin Galactic» سىندى كا­سىپورىندار عارىش لوگيستيكا سالاسىن دامىتۋعا دەن قويىپ وتىر. مىسالى, «Starlink» جوباسى ارقىلى «SpaceX» ينتەرنەت قىزمەتتەرىن بۇكىل الەمگە تاراتۋعا مۇمكىندىك الدى. ال ەۋروپا عارىش اگەنتتىگى مەن «NASA» عارىش ميسسيالارىن تۇراقتى تۇردە قارجىلاندىرىپ وتىر. قىتاي دا عارىش سالاسىندا ءوز ورنىن نىعايتىپ كەلەدى. بۇل ەلدە كەيىنگى جىلدارى 9200-دەن استام جاڭا عارىش كومپانيالارى تىركەلگەن. ولاردىڭ كوبى تەلەكوممۋنيكاتسيا, جەرسەرىكتەر وندىرىسىنە باعىتتالعان. عارىشتى يگەرۋ ءۇردىسى تەك ەكونوميكالىق تابىستار اكەلىپ قويماي, بولاشاقتا ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ شەكاراسىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالماق.

«PwC»-ءتىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەن­سەك, عالامدىق عارىش سەكتورىنىڭ قۇنى 2022 جىلى 469 ميلليارد دوللارعا جەتىپ, جىل سايىن قار­قىندى ءوسىپ كەلەدى. بۇل سا­­لا­عا ينۆەستيتسيالار نەگىزىنەن ۆەن­چۋر­لىق قورلاردان, جەكە كاپيتال­دان, تەلەكوممۋنيكاتسيا, «IT», اەرو­عارىش سالالارىنداعى ءىرى كومپانيالاردان تۇسەدى. جەكە كاپيتال جالپى ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 80%-ىن قۇراپ وتىر. 2015 جىلدان بەرى عارىش سەكتورىنا 600-دەن استام كومپانياعا باعىتتالعان 47 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەس­تيتسيا قۇيىلعان. بۇل كورسەتكىش عارىش تەحنولوگيالارىنىڭ ەكونو­ميكالىق تارتىمدىلىعىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. بۇگىندە اقش پەن ۇلىبري­تا­نيا عارىش ينۆەستيتسيالارى بويىنشا الدىڭعى ورىندا تۇر. ماسەلەن, 2015 جىلى ينۆەستي­تسيالاردىڭ تەك 56%-ى تابىستى جوبالارعا تيەسىلى بولسا, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 95%-عا دەيىن وسكەن. «Morgan Stanley Research» كونگلومەراتىنىڭ بولجامى بويىنشا, 2040 جىلعا قاراي عارىش يندۋس­ترياسىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا 1 تريلليون دوللاردان اسۋى مۇمكىن.

عارىش سالاسىن كوممەرتسيالاندىرۋ 2000 جىلداردىڭ باسىندا باستالدى. بۇل كەزەڭدە مەملەكەتتەر عارىش باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا جەكە سەكتوردى تار­تۋعا باسىمدىق بەردى. «SpaceX» سياقتى كومپانيا­لار قايتا پاي­دالانۋعا بولاتىن زىمى­ران تەحنو­لو­گيالارىن ەنگىزۋ, وربي­تاعا جۇك­تەردى جەتكىزۋ قۇنىن ايتار­لىقتاي تومەندەتتى. 1960–1980 جىل­دارى وربيتاعا 1 كگ جۇكتى جەت­كى­زۋ قۇنى ينفلياتسيانى ەسەپتەگەن­دە 10 000-110 000 دوللار ارالىعىندا بولسا, «SpaceX» بۇل كورسەتكىشتى 200 دوللارعا دەيىن تومەندەتتى. مۇنداي جاڭالىق عارىش ميسسيا­لارىن قولجەتىمدى ەتىپ, جە­كە كومپانيالاردىڭ عارىش قىزمەتتەر نارىعىنا ەركىن ەنۋىنە مۇمكىندىك بەردى.

عارىش تەحنولوگيالارى سالاسىندا كوپ ينۆەستيتسيا تارتاتىن كومپانيالاردىڭ ىشىندە «Iridium Communications Inc» ەرەكشە ورىن الادى. ول 66 سەرىكتەن تۇراتىن سپۋتنيكتىك جەلىسى ارقىلى جاھاندىق ءموبيلدى بايلانىس قىزمەتتەرىن ۇسىنادى. 2024 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا كومپانيانىڭ ابونەنتتەر سانى 2 ميلليونعا جەتىپ, جىلدىق كورسەت­كىشپەن سالىستىرعاندا 11%-عا وسكەن. ولاردىڭ سپۋتنيك بايلانىسى قىزمەتتەرى مەن مەملەكەتتىك كەلىسىمشارتتار ارقىلى تابىس تاۋىپ وتىر. كومپانيانىڭ قازىرگى اكتسيا باعاسى 27,9 دوللار بولسا, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 40,6 دوللارعا جەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. بۇل كىرىس 45,5%-عا وسەدى دەگەن ءسوز.

ال جوعارى تەحنولوگيالىق جۇيە­لەر مەن قىزمەتتەردى ازىرلەۋگە, ون­دىرۋگە مامانداندىرىلعان اەرو­عارىش جانە قورعانىس كومپانيا­سى مەملەكەتتىك كەلىسىمشارتتار مەن تۇراقتى ديۆيدەندتىك تولەم­دەرى ار­قىلى ينۆەستورلاردى تارتىپ وتىر. «Lockheed Martin Corporation» 2024 جىلعى ءۇشىنشى توقساندا اكتسيا قۇنىن 3,30 دوللارعا دەيىن, ياعني 5%-عا ارتتىردى. ساراپشىلار كومپانيانىڭ تۇراقتى ۇكىمەتتىك كەلىسىمشارتتار مەن قورعانىس شىعىستارىنىڭ ارقاسىندا مىقتى پوزيتسياسىن ساقتاپ قالادى دەپ وتىر.

«Ball Corporation» اليۋميني قاپتاما وندىرۋمەن تانىمال. سونداي-اق عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ سالاسىندا دا بەلسەندى. ونىڭ اكتسيا باعاسى 60,42 دوللار بولسا, بولجام بويىنشا كەلەسى جىلى 71,2 دوللارعا جەتۋى مۇمكىن. بۇل كومپانيانىڭ تابىسىن 17,8%-عا وسىرەدى. ال «Globalstar Inc» عارىش كومپانيا­سى شالعاي وڭىرلەردە سپۋتنيكتىك بايلانىس قىزمەتتەرىن ۇسىنىپ, Apple كومپانياسىمەن سەرىكتەستىك ورناتتى. بۇل كەلىسىم ونىڭ تابىسىن ەكى ەسەگە ارتتىرعان. اتالعان كومپانيالاردىڭ ارقايسىسى عارىش تەحنولوگيالارى سالاسىنىڭ ءتۇرلى سەگمەنتتەرىن قامتيدى. سونى­مەن قاتار ءارتۇرلى تاۋەكەل دەڭگەيى مەن كىرىس مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنادى.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, عارىش تەحنولوگيالارىنا ينۆەستيتسيا سالعىسى كەلەتىندەرگە ەركىن ساۋدالاناتىن قورلار قولايلى تاڭداۋ. ولاردىڭ ىشىندە «UFO» قورى عارىش تەحنولوگيالارىمەن بايلانىستى كومپانيالارعا ينۆەستيتسيا سالادى. سوندىقتان قور عارىش سالاسىنىڭ ءارتۇرلى سەگمەنتتەرىنە قول جەتكىزۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەدى. ال «ARKX» يننوۆا­تسيالارعا باعىتتالعان. «ARK Invest» باسقارۋىنداعى بۇل قور عارىشتى زەرتتەۋگە, وربيتالىق ينفراقۇرىلىمدى, عارىش اپ­پارات­تارىن وندىرۋگە جانە تەحنو­لوگيالىق دامۋدى قولدايتىن كوم­پانيالارعا باسىمدىق بەرەدى. بۇل ەكى قوردىڭ ستراتەگيالارى ءار­ت­ۇرلى. UFO تۇراقتى ءارى ارتا­راپ­تاندىرىلعان تاسىلمەن جۇمىس ىستەيدى, ال ARKX جاڭا تەحنولو­گيالارعا دەن قويادى.

2010 جىلدان باستاپ ۇزاقمەر­زىمدى كوممەرتسيالىق مۇمكىندىك­تەر­گە باعىتتالعان جوبالار قار­قىن­دى دامىپ, ولاردىڭ ىشىندە عارىشقا ساياحاتتاۋ مۇمكىندىگى ەرەكشە نازار اۋدارتتى. مۇنداي ساياحاتتىڭ قۇنى كومپانيا مەن ۇشۋ تۇرىنە قاراي وزگەرىپ وتىرادى. مىسالى, قوسالقى وربيتالدى ساپارلار 250 000–450 000 دوللار ارالىعىندا بولسا, وربيتا­لىق ميسسيالاردىڭ باعاسى ونداعان ميلليون دوللارعا دەيىن جەتەدى. تەح­نولوگيانىڭ قارقىندى دامۋى مەن باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى عارىشقا ساياحات باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتىپ, بولاشاقتا ونى كوپشىلىككە قولجەتىمدى ەتەتىن كەزەڭ دە الىس ەمەس. ماسەلەن, «Virgin Galactic Holdings Inc» عارىش تۋريزمىنە ماماندانعان كومپانيا رەتىندە Delta عارىش كەمەلەرىن ازىرلەپ, 2026 جىلى عارىشقا اقىلى ساياحاتتاۋ جوبالارىن باستاماقشى. كومپانيانىڭ قازىرگى اكتسيا باعاسى 6,7 دوللار بولسا, 1 جىلدىڭ ىشىندە 12,2 دوللارعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. بۇل كومپانيا تابىسىن 82,2%-عا ارتتىرادى.

عارىش سالاسى جاھاندىق ەكو­نو­ميكاعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇگىندە جەر وربيتاسىندا شامامەن 5000 بەلسەندى سەرىك جۇمىس ىستەيدى. ولار جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ, سالالار­دى تسيفرلاندىرۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسەدى. «PwC» مالىمەتى بويىنشا, الداعى ونجىلدىقتا عارىشقا 100 000-عا جۋىق سەرىك ۇشىرىلادى. مۇنداي سەرىكتەر سانىنىڭ ارتۋى بايلانىس, جەردى باقىلاۋ, لوگيستيكا جانە باسقا دا ماڭىزدى سالالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

زاماناۋي عارىش يندۋسترياسى مەملەكەتتىك جانە عىلىمي سالادان ءبولىنىپ, جەكە كاپيتال باسىم بولاتىن سەرپىندى كوممەرتسيالىق سەكتورعا اينالدى. عارىشتى كوممەرتسيلاندىرۋ مەن عارىشقا ساياحاتتاۋ مۇمكىندىكتەرى قازىرگى زامان­نىڭ تەحنولوگيالىق, ەكونو­ميكالىق جەتىستىگىنىڭ انىق كورىنىسى. جەكە كومپانيالار ەنگىزگەن يننوۆاتسيالار مەن سالعان ينۆەستي­تسيالار عارىش سالاسىنىڭ جاڭا مۇم­كىندىگىن اشىپ, ونىڭ قولجە­تىمدىلى­گىن ارتتىردى. قايتا پايدا­لانۋعا بولاتىن زىمىراندار مەن جاڭا تەحنولوگيالار عارىشقا سايا­حاتتاۋ شى­عىندارىن تومەندەتىپ, كوپشىلىك­كە قولجەتىمدى ەتتى. سونى­مەن قاتار عارىش ءتۋريزمى تابىس اكەلۋمەن قاتار, عىلىمي زەرتتەۋ­لەر مەن تەحنيكالىق پروگرەستى جەدەل­دەتۋگە ىقپال ەتىپ وتىر. بۇعان سپۋتنيكتىك بايلانىستار مەن وربيتاداعى قوقىستاردى باسقا­رۋعا دەيىنگى جاسالىپ جاتقان جوبا­لار دالەل بولا الادى. الداعى جىلدا­رى بۇل سالا ودان ءارى دامىپ, جاھاندىق ەكو­نوميكانىڭ ماڭىزدى بولىگىن قۇ­راي­تىنى انىق.