بازالىق مولشەرلەمە نەگە ءوستى؟

ۇلتتىق بانك توراعاسى «تۇسىنەمىن, دوللار باعامىنىڭ 500 تەڭگەدەن اسۋى – پسيحولوگيالىق  جاعداي. بىراق ماتەماتيك, ەكونوميست, ءتىپتى بيزنەسمەن رەتىندە قاراساڭىز, وزگەرىس تەك 2%»,  دەيدى.

ت.سۇلەيمەنوۆ باعا بىردەن كوتەرىل­مەي­دى دەپ سەندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىق ساناتى بويىنشا قامتاماسىز ەتىلگەن. ساراپشىلار تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى­نا ءرۋبلدىڭ قۇلدىراۋى عانا سەبەپ بولماعانىن ايتادى. جاناما اسەر ەتىپ وتىرعان فاكتورلار جەتەدى. سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن «گازپرومبانك» رەسەيدىڭ مۇناي مەن گاز ءۇشىن ءتۇسىم الۋىنىڭ باستى ارناسى بولاتىن. ول سانكتسيا­لاردان تىس بولعان, بىراق بىرنەشە كۇن بۇرىن اقش ونى دا سانكتسيالىق تىزىمگە ەنگىزدى. تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە بۇل دا اسەر ەتتى. 

ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازان ايىندا ينفلياتسيا ىرىقتان شىعىپ كەتتى. ازىرگە بولجام تۇراقسىز. سىرتقى فاكتورلاردان الەمدىك نارىقتا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى, نەگىزگى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەسىمىز – رەسەيدەگى ينفلياتسيا مەن رۋبل باعا­مى­نىڭ قۇبىلۋى اسەر ەتكەن. ال ىشكى فاكتورلارعا ۇب توراعاسى تۇرعىنۇي- كوم­­مۋنالدىق سالاداعى رەفورمالار, ۇسى­نىستان اسىپ تۇسكەن ىشكى تۇتىنۋ سۇرانىسى, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى مەن جوعارى ينفلياتسيالىق احۋالدى اتادى. 

سونىمەن قاتار ت.سۇلەيمەنوۆ قازى­نادا قارجى تاپشى كەزدە سالىق از ءتۇسىپ جاتقاندىقتان, ينفلياتسيانىڭ تومەن­دەۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. «وسى فاكتورلاردىڭ ءبارى جيناقتالا كەلە, ينفلياتسيا 5%-دىق مەجەگە بۇعان دەيىنگى بولجامىمىزدان كەشىگىپ جەتەتىنىن بايقاتادى. ەكونوميكالىق ءوسىم تۇراقتى بولۋ ءۇشىن قاتاڭ اقشا نەسيە-ساياساتىنا قايتا ورالۋىمىز كەرەك», دەدى ول.

ۇلتتىق بانك 16 قاراشادان باستاپ, ينتەرۆەنتسيا جۇرگىزگەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا باس بانك نارىقتا 1 ملرد دوللاردان اسا ۆاليۋتا ساتتى. ناتيجەسىندە ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى 44,5 دوللاردان 43,5 ملرد دوللارعا دەيىن ازايعان. الايدا باس بانكير سوڭعى ەكى كۇن وتە ماڭىزدى بولعانىمەن, بۇل كۇندەرى رەزەرۆتەن ناقتى قانشا دوللار ساتىلعانىن اشىپ ايتپادى. «دوللار باعامىنا كەلسەك, ونى جوسپارلامايمىز. باعام نارىق­تاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىس نەگىزىندە قالىپ­تاسادى. سوندىقتان بىزدە دوللار باعامى قانشا بولاتىنىنا قاتىستى بولجام جوق», دەدى ۇب باسشىسى.

توراعانىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسيانى توقتاتتى, ۆاليۋتا با­عامى قازىرگى ۋاقىتتا تازا نارىقتىق فاك­تورلاردىڭ اسەرىنەن قالىپتاسىپ وتىر. «ەگەر ىرگەلى نەمەسە نارىقتىق فاكتور­لاردان تىس وزگەرىستەر بولماسا, ۆاليۋتا باعامىنا ارالاسپايمىز. ءبىز مۇنى سوڭعى شارا رەتىندە عانا جاسايمىز», دەيدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

تاۋەلسىز ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر بىزگە ەكى ماسەلەنى, «تەڭ­گەمەن دەپوزيت ۇستاپ وتىرعاندار ۇتتى ما, الدە ۇتىلدى ما؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ الۋ ماڭىزدى. «ەڭ الدىمەن بىزگە, وسى 2024 جىل باستالا سالعاندا كۋرس قانداي بولدى, سونى انىقتاپ الۋ كەرەك. قور بيرجاسى ءوز جۇمىسىن باستاعان 3 قاڭتاردا, ياعني 2024 جىلدىڭ العاشقى جۇمىس كۇنىندەگى ساۋدا-ساتتىق ناتيجەسىندە تەڭگە كۋرسى ءبىر دوللارعا 457,06 باعامىن كورسەتكەن. بۇگىن باعام 510 بولادى دەپ توپشىلاساق, وندا تەڭگەنىڭ 11 اي ىشىندە دوللارعا شاققاندا 11,6 پايىزعا ارزانداعانىن بايقايمىز. بيىل بانك دەپوزيتتەرىندەگى ورتاشا سىياقى مولشەرلەمەسى 13,6% بولعانىن ەسكەرسەك, وندا تەڭگەلىك دەپوزيت ۇستاعاندار قازىر 2 پايىز پليۋستە. دوللارلى دەپوزيتتىڭ ورتاشا سىياقىسى 0,9-1% دەڭگەيىندە بولدى. وندا دوللار ۇستاعاندار 1% پليۋستە دەپ ايتا الامىز. دەمەك ينفلياتسيا فاكتورىن ەسكەرمەسەك, وندا تەڭگەلىك دەپوزيت كىرىستىلىگى بويىنشا دوللارلى دەپوزيتكە قاراعاندا تيىمدىرەك بولدى. بىراق بۇل ينفلياتسياسىز ەسەپ قانا. ەگەر ينفلياتسيانى قوسساق, وندا كارتينا وزگەرەدى. بيىلعى تەڭگەدەگى ينفلياتسيانىڭ قازىرگى جىلدىق ءمانى 8,5%. وندا 11,6+8,5 = 20,1. 20,1-13,6 = 6,5. تەڭگەدەگى ينفلياتسيا فاكتورىمەن ەسەپتەسەك, بيىل تەڭگەلەي دەپوزيت ۇستاعاندار 6,5 پايىزعا مينۋسقا كەتتى. ال قازىر اقش-تا دوللاردىڭ ورتاشا ينفلياتسياسى 3% دەڭگەيىندە. 3-1 = 2. سوندا دوللارمەن دەپوزيت ۇستاعاندار 2% مينۋستا», دەيدى ا.ولجاەۆ.

قارجى نارىعىنداعى قۇبىلىسقا رەسەي­دەگى ينفلياتسيانىڭ اسەرى بار ەكە­نىن ساراپشىلار دا ايتىپ جاتىر. «قا­زىر فورەكستەگى باعامى 109,9. رۋبل/تەڭگە پا­ريتەتىن 5 دەپ ساناعاندا ول 549,5 كروسس-كۋر­سىنا, ال 4,7 دەپ ساناعاندا ول 516,53 كروسس-كۋرسىنا تىرەپ تۇر. دەمەك فورەكس قازىر تەڭگە رۋبل پاريتەتىن 4,7 دەڭگەيىندە قابىلداعانىن انىقتاي الامىز. گازپرومبانك گاز كونتراكتتارى بويىن­شا ەۋروپا جانە باسقا دا ەلدەردەن ۆاليۋتا اكەلىپ تۇرعان رەسەيدەگى جالعىز رەسمي كانال بولاتىن» دەيدى ساراپشى.

ونىڭ بۇعاتتالۋى نارىقتا الاڭداۋ­شىلىق تۋعىزدى جانە ينۆەستورلاردىڭ رۋبلدەن تەزىرەك قۇتىلا باستاۋىنا اكەل­دى. قازىر بيرجالاردا بارلىعى جاپپاي رۋبل ساتىپ جاتىر جانە رەسەيدە باسقا ۆاليۋتالاردى ايتپاعاندا, ءتىپتى يۋان تاپشىلىعى قاتتى سەزىلەدى. ء«دال وسىنداي جاعدايدا اقش كەرىسىنشە دوللاردى كۇشەيتۋگە بارىن سالدى. DXY يندەكسى 106,2-گە جەتىپ وتىر. بۇل دوللاردىڭ بارلىق الەمدىك ۆاليۋتالار باعامىنا اسەر ەتىپ جاتىر دەگەن ءسوز. د.ترامپ دوللار ينفلياتسياسىن بولدىرماۋعا ۋادە بەرگەن. بۇل ينۆەستورلاردىڭ ءالسىز ۆاليۋتالاردان كەتىپ, دوللاردىڭ اينالاسىنا قايتا توپتاسا باس­تاۋىنا جول اشادى. شىندىعىن ايتساق, تەڭگەگە اۋىرلاۋ بولۋى مۇمكىن. ونى وسى قاراشا ايىنداعى كاSە-دەگى ساۋدا-ساتتىق كولەمىنەن بايقاۋعا بولادى. ءبىر كۇندىك ورتاشا ساۋدا كولەمى رەكوردتىق 240 ميلليون دوللارعا جەتەيىن دەپ قالدى. دەمەك ينۆەس­تورلار تەڭگەدەن دوللارعا اۋىسىپ جاتىر. بىزگە نە ىستەۋ كەرەك؟ ءدال قازىر ايىر­باستاۋ پۋنكتىنە جۇگىرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. قازىر دوللاردىڭ سپەكۋلياتيۆتى, ەموتسيونالدى تولقىندا ءوسىپ تۇرعان كەزى. ەرتەڭ سپەكۋلياتسيا تولقىنى باسىلعاندا ۇتىلىپ قالاسىز. 2022 جىلى رەسەي سوعىس اشقاندا دوللاردى 512 تەڭگەگە ساتىپ العان ادامداردى جەكە تانيمىن. ولار ەكى جىل كۇتىپ, سول كۋرسقا ەندى عانا كەلىپ وتىر. ۇلتتىق بانكتىڭ كونۆەرتاتسيالى جانە ينتەرۆەنتسيالىق جۇمىسىنىڭ اسەرى كەلەسى اپتادا انىق بايقالاتىن بولادى» دەيدى ا.ولجاەۆ.

ەكونوميست ۆياچەسلاۆ دودونوۆتىڭ ايتۋىنشا, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۆاليۋتا ءتۇسىمىنىڭ 50%-ىن ساتۋى تەڭگەنى قولداۋعا كومەكتەسەدى. «قازان ايىندا 2024 جىلى 2 ترلن تەڭگە كولەمىندە قوسىمشا ماقساتتى ترانسفەرت تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل وتە كوپ جانە ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ قىسقارۋىنا اكەلەدى. بىراق تەڭگە باعامى نەعۇرلىم تومەن بولسا, ۇلتتىق قوردان سونشالىقتى از دوللار جۇمساۋ كەرەك, سوندىقتان ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىرەۋى قوسىمشا شىعىستىڭ تەرىس اسەرىن ءبىرشاما جۇمسارتۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قارجىسىنا قولايلى جانە تەڭگەنىڭ تومەندەۋىنە سەبەپشى بولاتىن باسقا دا فاكتورلار بار», دەپ اتاپ ءوتتى ەكونوميست.

قارجىگەر الماس چۋكين 27-28 قارا­شاداعى دوللاردىڭ ساتىلۋى مەن ساتىپ الۋ جاعدايى رەكوردتىق دەڭگەيدە جۇرگەنىن ەسكە ءتۇسىردى. 27 قاراشادا جارتى ميل­ليارد دوللار جانە 28 قاراشادا 700 دوللار اينالىمعا جىبەرىلدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, تەڭگە سالماعىنىڭ نەگىزگى كوزى, ارينە, بيۋدجەت. ءبىزدىڭ مۇنايدى دوللارعا ساتاتىنىمىز, وعان يمپورت ساتىپ الاتىنىمىز دوللارعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىردى.

«نارىقتاعى جاعداي قۇبىلىپ تۇر. سوندىقتان بولجامداردى قايتا قاراۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. 2025 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتى ءبىر دوللار ءۇشىن 470 تەڭگە باعامىن نەگىزگە الا وتىرىپ جوسپارلاعان. بىراق قارجى مينيسترلىگى قالاعانىن جوسپارلاي الادى, ال نارىق ءوز بەتىنشە شەشەدى» دەيدى ا.چۋكين.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, الاڭداۋعا سەبەپ جوق. بانك سەكتورى مىقتى, التىن-ۆاليۋتا قورى دا جەتكىلىكتى. ءدال قازىر كەز-كەلگەن جاعدايعا توتەپ بەرە الاتىن مۇمكىندىك بار. «تەڭگە باعامىنىڭ اۆتوماتتى تۇردە قۇلدىراۋى يمپورت باعاسىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. شامامەن كوەففيتسيەنت بىزدە 0.3. ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى كرەديتتەر بويىنشا ستاۆكالاردىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. نەعۇرلىم قىمبات نەسيەلەر ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن تەجەپ, تاۋارلاردىڭ باعاسىن كوتەرەدى» دەيدى ا.چۋكين.

قىسقاسى, 2024 جىلعا ارنالعان ينفلياتسيا بولجامى 8-9%-عا دەيىن ناقتىلاندى. 2025 جىلعا ارنالعان بولجام 6,5-8,5% -عا دەيىن, 2026 جىلعا – 5,5-7,5%-عا دەيىن ارتتىرۋ جاعىنا قايتا قارالدى. بازالىق ستسە­ناريدە Brent ماركالى مۇنايدىڭ باعاسى بولجامدى كەزەڭنىڭ سوڭىنا دەيىن ورتاشا العاندا باررەلىنە 70 دوللارعا دەيىن تومەندەۋ جاعىنا قايتا قارالدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ 2024 جىلعا ارنالعان ءوسىمى بويىنشا بولجام 4-4,5% دەڭگەيىندە ناقتىلانعان. 2025–2026 جىلدارعا ارنال­عان بولجامدار 4,5-5,5% جانە 4,6–5,6% دەيىن قايتا قارالدى.

الماتى