مىرجاقىپ دۋلاتوۆ – 125
ورنىندا تاپجىلمايتىن دانەڭە جوق, ءبارى وزگەرەدى, تۇگەسىلەدى, تۇلەيدى, تۇرلەنەدى. تەك, ءمىرجاقىپتىڭ اتپەن قىزمەتىنە باراتىن “ەڭبەكشى قازاقتىڭ” اتى وزگەرىپ, الدىمەن الماتىدا, كەيىن استانادا شىعىپ جاتقانىمەن, زاتى ارىستار ارمانىنا سايما-ساي ەكەن. گۇلدەنگەن ءومىر جىرشىسى “قاي ەلدىڭ ءباسپاسوزى مىقتى, سول ەلدىڭ بولاشاعى زور” دەگەن ءمىرجاقىپتىڭ جۇرەك سوزىنە ادالدىق تانىتىپ, العى عاسىرلارعا اماناتتانىپ بارادى!..
1925 جىلدىڭ سارجاعال كۇزى. مىرجاقىپتىڭ وتباسى قىزىلورداعا قونىس اۋدارعان. اناۋ-مىناۋ ەمەس, جاڭا استانا عوي. دەسە دە شاھار سۇسى سىرتتان كەلگەندەردى بىردەن سەرپىلتە قويۋى ەكىتالاي ەدى. سارعايىپ, جەل جۇلمالاپ, تۇتىلگەن جۇندەي اياق استىنداعى قوبىراعان اعاش جاپىراقتارى ونسىز دا كوشى-قوننىڭ الاساپىرانىنان جۇدەۋلەنگەن كوڭىلدى قۇلازىتىپ ءجىبەرگەندەي. قالا ءتۇسى سۇرقاي. ەڭسەنى قورعاسىنداي باسادى. ورىنبورمەن جىلاپ كورىسەتىندەي, ءسىرا. قىرىققا بىرەر ايدان سوڭ تولاتىن ءوزى تۇگىلى, ون جاسار گۇلنارى جاڭا جەردى جاتسىنىپ, تىمىرايادى, قاباعىن اشپاي قويادى. ەسى-دەرتى ەسكى جۇرتقا اۋىپ, ءسابي سەزىممەن ەگىلىپ, كۇيگەلەكتەنەدى. ۇيقىسى دا سەرگەك, مىنە, الاكوز اتىن ەرتتەپ, ءوزى ىستەيتىن “ەڭبەكشى قازاق” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا بارۋ قامىمەن ءجۇر ەدى, قاسىنان ەكى ەلى شىقپاي قويدى.
– اكە, تۇستە كەلەمىسىڭ؟
– جوق, جۇمىس كوپ, شىراعىم.
– الاكوز اشىعىپ قالماي ما؟ مەنى الا كەتشى, جەم بەرۋگە جارايمىن عوي, – دەپ قيىلدى قىزى.
وسى كەزدە سەنەك جاقتان عاينيجامال شىعىپ, بەرى تامان سويلەي جاقىندادى.
– اكەڭنىڭ باسىن قاتىرما, جازۋى كوپ بۇگىن, – دەدى گۇلنارىنىڭ قايتپاس مىنەزىن جۇمسارتپاق نيەتپەن ەمىرەنىپ. – كۇندە اپارا بەرە مە, ول جاقتا دا جەمشى جەتەدى.
گۇلنار ءوتىنىشىن ساپ تىيىپ, جالت بەردى دە, جۇگىرە جونەلدى.
ات ەرتتەۋدى جانى سۇيەدى. جاسىنان كوندىككەن ءىسى. ەرتەرەكتە قانداي ءبىر ساپارعا شىعاردا دا ۇلكەندەر جاعى: “اتتاردى مىرجاقىپ ەرتتەسىن” دەپ سەنىمدىلىكپەن قولقا سالاتىنىن ويلاپ, تۋعان تورعايى كوزىنە جانە ءبىر ساعىمدانىپ ەلەستەپ, ساعىنىشقا ەلتي ءتۇسسىن. سول بالا كۇنگى ماشىعىمەن تاپ قازىر دە اڭساي تابىسقانداي. يەسىن كورىپ تارپىنىپ, تاناۋلاپ, بۇكىل دەنەسىن ءدۇر سىلىككەن تەكە ءجاۋمىت تۇقىمداس جيرەن قاسقا الاكوزى لەزدە جۋاسىپ قالدى. التى جاستان ەندى اسقان, تۇگى جىلتىراعان بەستىنىڭ تۇلا تويى كۇشتەن جارىلارداي بوپ كورىنەتىن. تىرسيعان ساۋىرىنان سيپالاپ, بۋلانعان تۇمسىعىنان بىرەر جەڭىل قاعىپ قويدى. جانارى قانداي جانۋاردىڭ! ءموپ-ءمولدىر. قاراسى از, الاسى كوپ. سونىسىنا قاراي اتاۋى دا كەلىسكەن سىڭايلى – الاكوز! تىعىرشىق دەنەسى, توگىلە كۇلتەلەنگەن جالى, قويۋ قۇيرىعى مەن جۇمىر اياقتارى بىرىڭعاي جيرەن ءتۇستى. جۇرتتىڭ جاپپاي “ناعىز جيرەن قاسقا الاكوز” دەپ تامساناتىنداي ءجونى بار.
قۇراندى ەردى قولىنا ۇستاۋى مۇڭ ەكەن, الاكوز ساۋىرىن يكەمدەپ, وڭتايلانىپ تۇردى. ەردى ارقاسىنا لەزدە قوندىرىپ, ونىڭ الدىڭعى, ارتقى قاسىن قوس قولىمەن نىعىرلاي باسىپ, ۇزەڭگىلىكتى تارتا جاتقىزدى. ءتوس, شاپ ايىلىن دا جۇلقي بەكىتىپ, قۇيىسقانى مەن ومىلدىرىگىن جوندەمگە كەلتىردى. اۋىزدىعىن سىلپ ەتكىزىپ, كۇتىرلەتە سالىپ, جۇگەننىڭ تىزگىنىن ات كەكىلىنەن اسىرا سەرپىپ, ەردىڭ الدىڭعى قاسىنا ءىلدى. سول-اق ەكەن ءوزى لىپ ەتىپ ات ۇستىنە قونا كەتسىن. يىلە ەڭكەيىپ, كوز اشىمدا سورەدە تۇرعان دوربانى باسا مىتتى. تۇسكى تاماعى دا...
“ەڭبەكشى قازاقتىڭ” رەداكتسياسى اۋدەم جەردە, شاماسى 5-6 شاقىرىم. مىرجاقىپتىڭ قىزىلوردادا كوشىن تۇسىرگەنى ەرعالي قاسىموۆ تورەنىڭ ءۇيى بولاتىن. سادوۆايا كوشەسىندەگى 7 ءۇي ەدى (كەيىن سەليۆەرستوۆ, 17. قازىرگى اتاۋى بەيمالىم – ق.ءا.). ەكى بولىك ءۇيدىڭ ءبىر جاعىندا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ وتباسى تۇرادى. جاقاڭ كورشىلەس, اسىل اعاسى احاڭنىڭ قاڭتارۋلى تۇراتىن فاەتونى كوزىنە شالىنباعاسىن, “بۇگىن جۇمىسىنا وتە ەرتە كەتكەن-اۋ, شاماسى”, – دەپ بولجادى.
رەداكتسياعا ۇنەمى اتپەن بارا بەرمەيتىن. جاڭبىرلى, لايساڭ كۇندەرى عانا الاكوزىنە ەر سالادى. بۇگىنگى كۇن رايىن تەرەزەدەن بايقاپ, سالتقا بەكىنگەن. كەيدە جاۋىن-شاشىن تۇتاسىپ, 2-3 كۇنگە سوزىلارىن بايقاعاندا, احاڭ: “ماعان ىلەسە سالسايشى”, دەپ كۇيمەسىنە وتىرعىزا كەتەتىن.
الاكوزدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – سۋ توگىلمەس جورعا بولاتىن. ونىڭ ء“بيى” بويدى بالبىراتىپ, وي تەربەگەندە, ناعىز جۇماققا ساي بوپ ەلەستەر. قاي-قايداعىنى ەسىنە ەلەپ تۇسىرەر. مىرجاقىپ زاتىندا جەڭىل-جەلپى, ۇشپا وي ويلاۋدان اۋلاق قوي. جازعانىن سارالايدى, ەكشەيدى. ناتيجەسى قانداي؟ پايداسى قانشالىقتى؟ جازباعىن بايىپتايدى. حالقىنىڭ كوزىن اشا الار ما؟ زامان اعىسى سىرىن ءدوپ باسار ما؟ سونداي كىلتيپانداردىڭ كىلتىن تاۋىپ كورسە شە؟ قولىندا, شۇكىر, ءبىرشاما تەتىك بار. سونىڭ قىبىن تاۋىپ كادەگە جاراتسا. گازەت مىنبەرى حالىقپەن تىلدەسۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى. تەك وڭتايلى پايدالانا ءبىل. جانە دە گازەت رەداكتورىنىڭ ستيليستيكا جونىندەگى ورىنباسارى بولۋدىڭ ءوزى, جازعانىن ءىزىن سۋىتپاي جاريالاتىپ جىبەرۋگە دەمەسىن ەدى.
جورعامەن تەربەتىلىپ كەلە جاتىپ مىرجاقىپ “قازاق ءتىلىن جۇرگىزەتىن كوميسسيانىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا” دەگەن اششى كەكەسىنگە تولى ماقالاسىن وي ەلەگىنەن وتكىزدى. “جەرىنە جەتكىزىپ جازىپسىڭ”, دەپ ريزاشىلىق بىلدىرگەندەر حاتتى قارشا بوراتسىن كەيىن. تاقىرىبى – اركىمنىڭ كوكەيىن تەسەتىن ءناۋباتپەن تەڭ ەدى. قازاق ءتىلى مەملەكەت ءتىلى بولعانىمەن زاڭ-زاكون, بۇيرىق-جارلىقتىڭ, كەڭسە ىستەرىنىڭ ءبارىن قازاقشاعا اينالدىرامىز دەگەن تالپىنىستان دانەڭە ونبەگەنىنە, بيلىكتىڭ ناقتى ءبىر قۇجاتىنىڭ قازاقشا اۋدارماسىن تالداپ, كوزدەرىن جەتكىزە وتىرىپ, كۇيرەتە سوققى بەرگەن-ءتىن. ءتۇيىنى دە جاندى قاريدى: “قازاق ءتىلىن جۇرگىزەتىن كوميسسيا بولسىن, وزگە مەكەمەلەر بولسىن, مۇنداي سوراقى ىسكە كوزىنىڭ قىرىن سالماسا, ءارى-بەرىدەن سوڭ, “قازاقشاڭ مىناۋ بولسا, ورىس بولىپ-اق كەتەلىك” دەۋشىلەر تابىلماي ما؟ سوندا نە بەتىمىزدى ايتامىز؟” ەندى وسى ماقالاسىنان بىردەڭە شىعار ما ەكەن دەپ, ءدۇدامالانىپ كەلە جاتقانى.
ۇدەي تۇسكەن جاۋىن مىرجاقىپتىڭ برەزەنت جامىلعىسىن سۋلاپ تاستادى. ىلە سەرگىپ الاكوزدى تەبىنىپ قالدى. انە, رەداكتسيا توبەسى دە قىلت ەتتى. قازىر اتتان تۇسە سالىسىمەن ۇستەلىنە قونجيىپ, بۇرىن باستاپ قويعان “گازەت ءتىلى وڭدى بولسىن” دەگەن ماقالاسىن ءبىتىرىپ تاستاماق. ءتۇرلى باسىلىمدارعا جاسالعان شولۋ ەدى. نۇكتەسىن بىلاي قويسا قايتەر ەدى: “وسى كەزدە گازەتتىڭ ءبىر نومىرىندەگى ءبىر ءسوزدىڭ ءوزى 2-3 ءتۇرلى جازىلادى. مۇنى وقىعان شالا ساۋاتتىلار اداسىپ قالادى, قايسىسى دۇرىس ەكەنىن بىلمەيدى. بۇل جاعى دا ەسكەرىلسىن. وتە-موتە گازەتتىڭ ءتىلى وڭدى بولسىن”,– دەسە شە؟ ءماسەلەنىڭ مانىسىنە ءدوپ تيەر مە؟.. ويعا العان شارۋاسى شاشەتەكتەن. ۇلگەرسە ەكەن. قايران, جاۋتاڭكوز قازاعىنىڭ قامى ءۇشىن باسىن قايدا تىكپەگەن. “مىنە, مويىنىم, شاپ, شاپ, ۇلتىم ءۇشىن جان پيدا!” دەپ الدەنەگە انتتاسا بەكىنىپ, سۋلانعان كيىمىنەن دەنەسى تىتىركەنە باستاعاندا, الاكوز كىلت توقتاعان...
كەيدە ءبىر كوڭىلىنىڭ حوشى تۇسكەندە ءمىرجاقىپ, جازۋىن ىسىرىپ تاستاپ, وسى قىزىلورداعا كەلگەلى بەرگى مىنىسكە پايدالانعان اتتارىن ويشا تىزبەلەپ, ارقايسىسىنىڭ قايتالانباس قاسيەتتەرىن قىزىقتاپ, شارشاڭقى ميىن جەلپىنتىپ الاتىن... سۇتتەي اپپاق, اقالتەكە تۇقىمدى بوز ارعىماعى بولدى. وعان تاقىمى تيگەندە, بال داۋرەن كەشەتىندەي ەدى-اۋ! اۋادا قالقيتىن. قانشاما جازباق دۇنيەسىن سونىڭ ۇستىندە تەڭسەلىپ وتىرىپ ويلاستىرعان. ۇزەڭگىگە اياق سالدى بولدى, سەزىمگە سيقىرلاپ تاستايدى پاتشاعار. تىزگىندى جىبەرىپ جوسىتىپ العاندا, كوككە توبەسى ءبىر ەلى جەتپەيتىندەي. سول بوزىن ۇيىنە قوناقتاپ كەلگەن قۇداسى ءجۇسىپ قاجىعا قازاقى سالت بويىنشا بۇيىمتايىن ايتقاندا, قايتىپ كوزى قيىپ, ەر-تۇرمانىمەن جەتەكتەتە سالعانىنا ءالى كۇنگە تاڭ-تاماشا قالادى ءوزى. ءاي, بوز دەسە, بوز ەدى. س ۇلى مەن جوڭىشقاعا بايلاپ ۇستاعاندا, تۇگى جىلتىراپ, قاراعان كوزدى سۇقتاندىراتىن. ادام “تانيتىنداي” ەدى ءوزى. ءبىر جولى مۇستافا كوشەكوۆتى (“اداسقاندار” رومانىنداعى باتەسكە تالاسىپ, بۇركىتتىڭ قولىنان قازا تاباتىن مۇستافا – ق.ءا.) اۋلادا تىستەلەي قۋىپ, زارە-قۇتىن قاشىرعان. “قىزعا تالاسقاندارعا نارازىلىق بىلدىرگەنى-اۋ, جانۋاردىڭ”, – دەپ قاعىتقان ونى سوندا.
اتقا ۇيىرسەكتىك قازاق قانىن قىز-قىز قايناتادى. سول قازاعىڭنىڭ بىرەگەيى بولار-اۋ, بالكىم, مىرجاقىپ... ەسىنە 1928 جىلدىڭ تامىزى ءتۇستى. سالت اتپەن, جيرەن قاسقاسىمەن, مەركەدەن ادەيىلەپ الماتىعا بارىپ, سىرقاتى اسقىنىپ, ازەر تىنىستاپ جاتقان ۇزەڭگىلەس, الاش قايراتكەرى سەيىلبەك جانايداروۆتىڭ كوڭىلىن سۇراۋى, قازىر ويلاسا, توبە شاشىن تىك تۇرعىزادى. سۋىت ءجۇرۋى كەرەك بولدى. ءجۇردى. جانىنا سەرىك الماي, جەلدەي جەلگەنى بار. قۇس مىلتىعىن عانا اسىنىپ العان. دوس كوڭىلدىڭ قارىزى ءۇشىن پارىزىن وتەتكەن سول ءبىر جيرەن قاسقاسىنىڭ تۇمسىعىنان ءدال قازىر ءبىر يىسكەر مە ەدى. ۇيىققا ۇيالاپ ءولدى عوي...
دۇنيە جالعان دەسەيشى, الاكوزىنە ات جەتەر مە؟ ەشقايسىسىن تەڭەستىرمەيدى. وعان ءمىنىپ اڭعا شىققاندا ەسكى مىلتىعىن ءجۇدا اسىنبايدى. ادەيىلەپ, قالاماقىسىنان قيقىمداپ جيناپ, “زاۋەر” فيرماسىنان شىققان اسا قىمبات قوساۋىز مىلتىق ساتىپ العان. سونى كادەلەيدى. اتىنا بيپازدانا قونجيىپ, قوڭىر تۇستەس, تىقىر ءجۇندى, قۇيرىعىن كەلتە ەتىپ شورت كەسكەن گيبسون ءيتىن سوڭىنان ەرتىپ اڭ اۋلاعان ءساتى ۇمىتىلار ما؟ دانا ەسىمدى يتىمەن قۇس اتۋعا شىققاندا شە؟ الاكوزدىڭ قۇس تىستەگەن جۇيرىكتىگىنە سوندايدا ءتانتى بولاتىن.
سول جانىنا جاقىن الاكوزى ءوزى 1928 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا “ەڭبەكشى قازاقتىڭ” بوساعاسىندا ءجۇرىپ تۇتقىندالعاندا, ات قورادا جاۋدىرەپ, قوس جانارى بوتالاپ قالعان-تىن... بوراندى ءتۇن ەدى. ىزعىرىق جەل وڭمەندى سۋىرىپ تۇرعان. قارا كيىمدى سۇستى ۇشەۋ ءۇيدى تىنتكىلەپ, مىرجاقىپتى اكەتۋگە ىڭعايلاندى. “عاينيجامال, قوش, قوش ەندى, گۇلنارىمە قارا!” دەپ, ونىڭ ءبىلىنىپ قالعان ىشىنە ەرىكسىز نازار سالا, ىشتەي ايمالاپ, وزىنە قاراي ىتقىرىنا, مىسىقشا اتىلعان قىزىن كوتەرىپ الىپ باۋىرىنا قىسىپ, بەتىنەن قۇشىرلانا ىسقىلاي سۇيگەن. مەيىرى قانباي شوپىلدەتكەن. “الاش اماناتىن سەندەرگە جۇكتەدىم” دەگەندەي, سوڭعى ءبىر لەبىزىن ايتپاققا بەكىنىپ ەدى, كەنەشە قادالعان قانىپەزەرلەر تۇقىرتا تارتىپ, قولىن بۇراپ جەلكەلەي شىعاردى ەسىكتەن. تاس بوپ بەكىنگەن مىرجاقىپتىڭ ەندىگى ءبىر دامەسى الاكوزىن كورىپ قالۋ ەدى. وعان دا مۇرشا بەرمەدى. موينىن ات قوراعا بۇرعان. يەسى كوزىنە شالىنباسا دا, ءيىسىن سەزدى مە, الاكوزى وقىس وسقىرىنىپ, وقىرانعان. مىرجاقىپتىڭ كوزىنەن جاس ىتقىپ كەتكەن... ايەلى مەن بالاسىنان تىرىدەي ايىرىلىپ بارا جاتقاندا, دىنىنە قاتىپ, مەلشيىپ, مىنا ءولى جاۋتىكتەرگە وسالدىق تانىتپاۋعا تىرىسقانىمەن, قوس تىرەگى مەن الاكوزىنە دەگەن قيماستىعى كوكىرەگىن ەندى تىلگىلەپ, وڭەشىن سۋىرعانداي سۇراپىل كۇي كەشتى...
مىرجاقىپ تۇرمەدەن جازعان ءبىر حاتىندا عاينيجامالعا: “قاۋساپ, قينالىپ قالعاندارىڭدى سەزەمىن. كيىز ءۇيدى, مىلتىعىمدى ساتىڭدار”,– دەپتى. الاكوزىنە اۋزى باتپاعان. كونتەرلى عاينيجامال قانشا تيتىقتاپ, تارىقسا دا الاكوزدىڭ جالىنان بەيساۋات ەشكىمگە ۇستاتپاعان. ءبىر ءتۇنى قولىنداعى قاينىسى شايلانعا مىنگىزىپ, تورعاي اسىرىپ جىبەرگەن... شايلان الاكوزدى مىرجاقىپتىڭ كوزى ەتىپ, ءۇش جىل باعادى. اشارشىلىق قىسقان سوڭ امالسىز سويىسقا تۇسىرگەن. بىراق ءبىر جاپىراق ەتىن اۋزىنا سالىپ, تالعاماعان. ءبىر عاجابى, ومىردەن وتكەنىنشە الاكوز تۇستەس جيرەن قاسقا جىلقى سويىلا قالسا, كىمنىڭ دە بولسىن داستارقانىن اتتاپ جۇرە بەرگەن ەكەن, جارىقتىق.
... 1991 جىلى احاڭ, جاقاڭ اقتالۋىنا ارنالىپ تورعايدا وتكەن تويدا شابىسى ەرەن جيرەن قاسقا باس بايگەنى الىپتى... بورىكتەرىن اسپانعا اتقان تويشىل دۇرمەك: “بەۋ, مىناۋ مىرجاقىپتىڭ الاكوزىنە ۇقساپ تۋعان جۇيرىك ەكەن”, دەپ تاڭداي قاعىسىپتى.
ورنىندا تاپجىلمايتىن دانەڭە جوق, ءبارى وزگەرەدى, تۇگەسىلەدى, تۇلەيدى, تۇرلەنەدى. تەك, ءمىرجاقىپتىڭ اتپەن قىزمەتىنە باراتىن “ەڭبەكشى قازاقتىڭ” اتى وزگەرىپ, الدىمەن الماتىدا, كەيىن استانادا شىعىپ جاتقانىمەن, زاتى ارىستار ارمانىنا سايما-ساي ەكەن. گۇلدەنگەن ءومىر جىرشىسى “قاي ەلدىڭ ءباسپاسوزى مىقتى, سول ەلدىڭ بولاشاعى زور” دەگەن ءمىرجاقىپتىڭ جۇرەك سوزىنە ادالدىق تانىتىپ, العى عاسىرلارعا اماناتتانىپ بارادى!.. ەل گازەتى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” توقسان جىلدىعىندا ەلباسى دا رازىلىق تانىتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزگە جاساپ جاتقان قىزمەتىن ءتاۋىر باعالادى.
...ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن سالىنعان “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” سەگىز قابات عيماراتىنىڭ الدىندا قاڭتارىلعان كوپ كولىكتىڭ ىشىنەن الاكوز كورىنىپ قالاتىنداي ەلەڭ ەتە تۇسەتىنى نەسى ەكەن, كوڭىل-دونەننىڭ!
... الاكوزدەي ات قايدا!
قايسار ءالىم.
1925 جىلدىڭ سارجاعال كۇزى. مىرجاقىپتىڭ وتباسى قىزىلورداعا قونىس اۋدارعان. اناۋ-مىناۋ ەمەس, جاڭا استانا عوي. دەسە دە شاھار سۇسى سىرتتان كەلگەندەردى بىردەن سەرپىلتە قويۋى ەكىتالاي ەدى. سارعايىپ, جەل جۇلمالاپ, تۇتىلگەن جۇندەي اياق استىنداعى قوبىراعان اعاش جاپىراقتارى ونسىز دا كوشى-قوننىڭ الاساپىرانىنان جۇدەۋلەنگەن كوڭىلدى قۇلازىتىپ ءجىبەرگەندەي. قالا ءتۇسى سۇرقاي. ەڭسەنى قورعاسىنداي باسادى. ورىنبورمەن جىلاپ كورىسەتىندەي, ءسىرا. قىرىققا بىرەر ايدان سوڭ تولاتىن ءوزى تۇگىلى, ون جاسار گۇلنارى جاڭا جەردى جاتسىنىپ, تىمىرايادى, قاباعىن اشپاي قويادى. ەسى-دەرتى ەسكى جۇرتقا اۋىپ, ءسابي سەزىممەن ەگىلىپ, كۇيگەلەكتەنەدى. ۇيقىسى دا سەرگەك, مىنە, الاكوز اتىن ەرتتەپ, ءوزى ىستەيتىن “ەڭبەكشى قازاق” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا بارۋ قامىمەن ءجۇر ەدى, قاسىنان ەكى ەلى شىقپاي قويدى.
– اكە, تۇستە كەلەمىسىڭ؟
– جوق, جۇمىس كوپ, شىراعىم.
– الاكوز اشىعىپ قالماي ما؟ مەنى الا كەتشى, جەم بەرۋگە جارايمىن عوي, – دەپ قيىلدى قىزى.
وسى كەزدە سەنەك جاقتان عاينيجامال شىعىپ, بەرى تامان سويلەي جاقىندادى.
– اكەڭنىڭ باسىن قاتىرما, جازۋى كوپ بۇگىن, – دەدى گۇلنارىنىڭ قايتپاس مىنەزىن جۇمسارتپاق نيەتپەن ەمىرەنىپ. – كۇندە اپارا بەرە مە, ول جاقتا دا جەمشى جەتەدى.
گۇلنار ءوتىنىشىن ساپ تىيىپ, جالت بەردى دە, جۇگىرە جونەلدى.
ات ەرتتەۋدى جانى سۇيەدى. جاسىنان كوندىككەن ءىسى. ەرتەرەكتە قانداي ءبىر ساپارعا شىعاردا دا ۇلكەندەر جاعى: “اتتاردى مىرجاقىپ ەرتتەسىن” دەپ سەنىمدىلىكپەن قولقا سالاتىنىن ويلاپ, تۋعان تورعايى كوزىنە جانە ءبىر ساعىمدانىپ ەلەستەپ, ساعىنىشقا ەلتي ءتۇسسىن. سول بالا كۇنگى ماشىعىمەن تاپ قازىر دە اڭساي تابىسقانداي. يەسىن كورىپ تارپىنىپ, تاناۋلاپ, بۇكىل دەنەسىن ءدۇر سىلىككەن تەكە ءجاۋمىت تۇقىمداس جيرەن قاسقا الاكوزى لەزدە جۋاسىپ قالدى. التى جاستان ەندى اسقان, تۇگى جىلتىراعان بەستىنىڭ تۇلا تويى كۇشتەن جارىلارداي بوپ كورىنەتىن. تىرسيعان ساۋىرىنان سيپالاپ, بۋلانعان تۇمسىعىنان بىرەر جەڭىل قاعىپ قويدى. جانارى قانداي جانۋاردىڭ! ءموپ-ءمولدىر. قاراسى از, الاسى كوپ. سونىسىنا قاراي اتاۋى دا كەلىسكەن سىڭايلى – الاكوز! تىعىرشىق دەنەسى, توگىلە كۇلتەلەنگەن جالى, قويۋ قۇيرىعى مەن جۇمىر اياقتارى بىرىڭعاي جيرەن ءتۇستى. جۇرتتىڭ جاپپاي “ناعىز جيرەن قاسقا الاكوز” دەپ تامساناتىنداي ءجونى بار.
قۇراندى ەردى قولىنا ۇستاۋى مۇڭ ەكەن, الاكوز ساۋىرىن يكەمدەپ, وڭتايلانىپ تۇردى. ەردى ارقاسىنا لەزدە قوندىرىپ, ونىڭ الدىڭعى, ارتقى قاسىن قوس قولىمەن نىعىرلاي باسىپ, ۇزەڭگىلىكتى تارتا جاتقىزدى. ءتوس, شاپ ايىلىن دا جۇلقي بەكىتىپ, قۇيىسقانى مەن ومىلدىرىگىن جوندەمگە كەلتىردى. اۋىزدىعىن سىلپ ەتكىزىپ, كۇتىرلەتە سالىپ, جۇگەننىڭ تىزگىنىن ات كەكىلىنەن اسىرا سەرپىپ, ەردىڭ الدىڭعى قاسىنا ءىلدى. سول-اق ەكەن ءوزى لىپ ەتىپ ات ۇستىنە قونا كەتسىن. يىلە ەڭكەيىپ, كوز اشىمدا سورەدە تۇرعان دوربانى باسا مىتتى. تۇسكى تاماعى دا...
“ەڭبەكشى قازاقتىڭ” رەداكتسياسى اۋدەم جەردە, شاماسى 5-6 شاقىرىم. مىرجاقىپتىڭ قىزىلوردادا كوشىن تۇسىرگەنى ەرعالي قاسىموۆ تورەنىڭ ءۇيى بولاتىن. سادوۆايا كوشەسىندەگى 7 ءۇي ەدى (كەيىن سەليۆەرستوۆ, 17. قازىرگى اتاۋى بەيمالىم – ق.ءا.). ەكى بولىك ءۇيدىڭ ءبىر جاعىندا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ وتباسى تۇرادى. جاقاڭ كورشىلەس, اسىل اعاسى احاڭنىڭ قاڭتارۋلى تۇراتىن فاەتونى كوزىنە شالىنباعاسىن, “بۇگىن جۇمىسىنا وتە ەرتە كەتكەن-اۋ, شاماسى”, – دەپ بولجادى.
رەداكتسياعا ۇنەمى اتپەن بارا بەرمەيتىن. جاڭبىرلى, لايساڭ كۇندەرى عانا الاكوزىنە ەر سالادى. بۇگىنگى كۇن رايىن تەرەزەدەن بايقاپ, سالتقا بەكىنگەن. كەيدە جاۋىن-شاشىن تۇتاسىپ, 2-3 كۇنگە سوزىلارىن بايقاعاندا, احاڭ: “ماعان ىلەسە سالسايشى”, دەپ كۇيمەسىنە وتىرعىزا كەتەتىن.
الاكوزدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – سۋ توگىلمەس جورعا بولاتىن. ونىڭ ء“بيى” بويدى بالبىراتىپ, وي تەربەگەندە, ناعىز جۇماققا ساي بوپ ەلەستەر. قاي-قايداعىنى ەسىنە ەلەپ تۇسىرەر. مىرجاقىپ زاتىندا جەڭىل-جەلپى, ۇشپا وي ويلاۋدان اۋلاق قوي. جازعانىن سارالايدى, ەكشەيدى. ناتيجەسى قانداي؟ پايداسى قانشالىقتى؟ جازباعىن بايىپتايدى. حالقىنىڭ كوزىن اشا الار ما؟ زامان اعىسى سىرىن ءدوپ باسار ما؟ سونداي كىلتيپانداردىڭ كىلتىن تاۋىپ كورسە شە؟ قولىندا, شۇكىر, ءبىرشاما تەتىك بار. سونىڭ قىبىن تاۋىپ كادەگە جاراتسا. گازەت مىنبەرى حالىقپەن تىلدەسۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى. تەك وڭتايلى پايدالانا ءبىل. جانە دە گازەت رەداكتورىنىڭ ستيليستيكا جونىندەگى ورىنباسارى بولۋدىڭ ءوزى, جازعانىن ءىزىن سۋىتپاي جاريالاتىپ جىبەرۋگە دەمەسىن ەدى.
جورعامەن تەربەتىلىپ كەلە جاتىپ مىرجاقىپ “قازاق ءتىلىن جۇرگىزەتىن كوميسسيانىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا” دەگەن اششى كەكەسىنگە تولى ماقالاسىن وي ەلەگىنەن وتكىزدى. “جەرىنە جەتكىزىپ جازىپسىڭ”, دەپ ريزاشىلىق بىلدىرگەندەر حاتتى قارشا بوراتسىن كەيىن. تاقىرىبى – اركىمنىڭ كوكەيىن تەسەتىن ءناۋباتپەن تەڭ ەدى. قازاق ءتىلى مەملەكەت ءتىلى بولعانىمەن زاڭ-زاكون, بۇيرىق-جارلىقتىڭ, كەڭسە ىستەرىنىڭ ءبارىن قازاقشاعا اينالدىرامىز دەگەن تالپىنىستان دانەڭە ونبەگەنىنە, بيلىكتىڭ ناقتى ءبىر قۇجاتىنىڭ قازاقشا اۋدارماسىن تالداپ, كوزدەرىن جەتكىزە وتىرىپ, كۇيرەتە سوققى بەرگەن-ءتىن. ءتۇيىنى دە جاندى قاريدى: “قازاق ءتىلىن جۇرگىزەتىن كوميسسيا بولسىن, وزگە مەكەمەلەر بولسىن, مۇنداي سوراقى ىسكە كوزىنىڭ قىرىن سالماسا, ءارى-بەرىدەن سوڭ, “قازاقشاڭ مىناۋ بولسا, ورىس بولىپ-اق كەتەلىك” دەۋشىلەر تابىلماي ما؟ سوندا نە بەتىمىزدى ايتامىز؟” ەندى وسى ماقالاسىنان بىردەڭە شىعار ما ەكەن دەپ, ءدۇدامالانىپ كەلە جاتقانى.
ۇدەي تۇسكەن جاۋىن مىرجاقىپتىڭ برەزەنت جامىلعىسىن سۋلاپ تاستادى. ىلە سەرگىپ الاكوزدى تەبىنىپ قالدى. انە, رەداكتسيا توبەسى دە قىلت ەتتى. قازىر اتتان تۇسە سالىسىمەن ۇستەلىنە قونجيىپ, بۇرىن باستاپ قويعان “گازەت ءتىلى وڭدى بولسىن” دەگەن ماقالاسىن ءبىتىرىپ تاستاماق. ءتۇرلى باسىلىمدارعا جاسالعان شولۋ ەدى. نۇكتەسىن بىلاي قويسا قايتەر ەدى: “وسى كەزدە گازەتتىڭ ءبىر نومىرىندەگى ءبىر ءسوزدىڭ ءوزى 2-3 ءتۇرلى جازىلادى. مۇنى وقىعان شالا ساۋاتتىلار اداسىپ قالادى, قايسىسى دۇرىس ەكەنىن بىلمەيدى. بۇل جاعى دا ەسكەرىلسىن. وتە-موتە گازەتتىڭ ءتىلى وڭدى بولسىن”,– دەسە شە؟ ءماسەلەنىڭ مانىسىنە ءدوپ تيەر مە؟.. ويعا العان شارۋاسى شاشەتەكتەن. ۇلگەرسە ەكەن. قايران, جاۋتاڭكوز قازاعىنىڭ قامى ءۇشىن باسىن قايدا تىكپەگەن. “مىنە, مويىنىم, شاپ, شاپ, ۇلتىم ءۇشىن جان پيدا!” دەپ الدەنەگە انتتاسا بەكىنىپ, سۋلانعان كيىمىنەن دەنەسى تىتىركەنە باستاعاندا, الاكوز كىلت توقتاعان...
كەيدە ءبىر كوڭىلىنىڭ حوشى تۇسكەندە ءمىرجاقىپ, جازۋىن ىسىرىپ تاستاپ, وسى قىزىلورداعا كەلگەلى بەرگى مىنىسكە پايدالانعان اتتارىن ويشا تىزبەلەپ, ارقايسىسىنىڭ قايتالانباس قاسيەتتەرىن قىزىقتاپ, شارشاڭقى ميىن جەلپىنتىپ الاتىن... سۇتتەي اپپاق, اقالتەكە تۇقىمدى بوز ارعىماعى بولدى. وعان تاقىمى تيگەندە, بال داۋرەن كەشەتىندەي ەدى-اۋ! اۋادا قالقيتىن. قانشاما جازباق دۇنيەسىن سونىڭ ۇستىندە تەڭسەلىپ وتىرىپ ويلاستىرعان. ۇزەڭگىگە اياق سالدى بولدى, سەزىمگە سيقىرلاپ تاستايدى پاتشاعار. تىزگىندى جىبەرىپ جوسىتىپ العاندا, كوككە توبەسى ءبىر ەلى جەتپەيتىندەي. سول بوزىن ۇيىنە قوناقتاپ كەلگەن قۇداسى ءجۇسىپ قاجىعا قازاقى سالت بويىنشا بۇيىمتايىن ايتقاندا, قايتىپ كوزى قيىپ, ەر-تۇرمانىمەن جەتەكتەتە سالعانىنا ءالى كۇنگە تاڭ-تاماشا قالادى ءوزى. ءاي, بوز دەسە, بوز ەدى. س ۇلى مەن جوڭىشقاعا بايلاپ ۇستاعاندا, تۇگى جىلتىراپ, قاراعان كوزدى سۇقتاندىراتىن. ادام “تانيتىنداي” ەدى ءوزى. ءبىر جولى مۇستافا كوشەكوۆتى (“اداسقاندار” رومانىنداعى باتەسكە تالاسىپ, بۇركىتتىڭ قولىنان قازا تاباتىن مۇستافا – ق.ءا.) اۋلادا تىستەلەي قۋىپ, زارە-قۇتىن قاشىرعان. “قىزعا تالاسقاندارعا نارازىلىق بىلدىرگەنى-اۋ, جانۋاردىڭ”, – دەپ قاعىتقان ونى سوندا.
اتقا ۇيىرسەكتىك قازاق قانىن قىز-قىز قايناتادى. سول قازاعىڭنىڭ بىرەگەيى بولار-اۋ, بالكىم, مىرجاقىپ... ەسىنە 1928 جىلدىڭ تامىزى ءتۇستى. سالت اتپەن, جيرەن قاسقاسىمەن, مەركەدەن ادەيىلەپ الماتىعا بارىپ, سىرقاتى اسقىنىپ, ازەر تىنىستاپ جاتقان ۇزەڭگىلەس, الاش قايراتكەرى سەيىلبەك جانايداروۆتىڭ كوڭىلىن سۇراۋى, قازىر ويلاسا, توبە شاشىن تىك تۇرعىزادى. سۋىت ءجۇرۋى كەرەك بولدى. ءجۇردى. جانىنا سەرىك الماي, جەلدەي جەلگەنى بار. قۇس مىلتىعىن عانا اسىنىپ العان. دوس كوڭىلدىڭ قارىزى ءۇشىن پارىزىن وتەتكەن سول ءبىر جيرەن قاسقاسىنىڭ تۇمسىعىنان ءدال قازىر ءبىر يىسكەر مە ەدى. ۇيىققا ۇيالاپ ءولدى عوي...
دۇنيە جالعان دەسەيشى, الاكوزىنە ات جەتەر مە؟ ەشقايسىسىن تەڭەستىرمەيدى. وعان ءمىنىپ اڭعا شىققاندا ەسكى مىلتىعىن ءجۇدا اسىنبايدى. ادەيىلەپ, قالاماقىسىنان قيقىمداپ جيناپ, “زاۋەر” فيرماسىنان شىققان اسا قىمبات قوساۋىز مىلتىق ساتىپ العان. سونى كادەلەيدى. اتىنا بيپازدانا قونجيىپ, قوڭىر تۇستەس, تىقىر ءجۇندى, قۇيرىعىن كەلتە ەتىپ شورت كەسكەن گيبسون ءيتىن سوڭىنان ەرتىپ اڭ اۋلاعان ءساتى ۇمىتىلار ما؟ دانا ەسىمدى يتىمەن قۇس اتۋعا شىققاندا شە؟ الاكوزدىڭ قۇس تىستەگەن جۇيرىكتىگىنە سوندايدا ءتانتى بولاتىن.
سول جانىنا جاقىن الاكوزى ءوزى 1928 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا “ەڭبەكشى قازاقتىڭ” بوساعاسىندا ءجۇرىپ تۇتقىندالعاندا, ات قورادا جاۋدىرەپ, قوس جانارى بوتالاپ قالعان-تىن... بوراندى ءتۇن ەدى. ىزعىرىق جەل وڭمەندى سۋىرىپ تۇرعان. قارا كيىمدى سۇستى ۇشەۋ ءۇيدى تىنتكىلەپ, مىرجاقىپتى اكەتۋگە ىڭعايلاندى. “عاينيجامال, قوش, قوش ەندى, گۇلنارىمە قارا!” دەپ, ونىڭ ءبىلىنىپ قالعان ىشىنە ەرىكسىز نازار سالا, ىشتەي ايمالاپ, وزىنە قاراي ىتقىرىنا, مىسىقشا اتىلعان قىزىن كوتەرىپ الىپ باۋىرىنا قىسىپ, بەتىنەن قۇشىرلانا ىسقىلاي سۇيگەن. مەيىرى قانباي شوپىلدەتكەن. “الاش اماناتىن سەندەرگە جۇكتەدىم” دەگەندەي, سوڭعى ءبىر لەبىزىن ايتپاققا بەكىنىپ ەدى, كەنەشە قادالعان قانىپەزەرلەر تۇقىرتا تارتىپ, قولىن بۇراپ جەلكەلەي شىعاردى ەسىكتەن. تاس بوپ بەكىنگەن مىرجاقىپتىڭ ەندىگى ءبىر دامەسى الاكوزىن كورىپ قالۋ ەدى. وعان دا مۇرشا بەرمەدى. موينىن ات قوراعا بۇرعان. يەسى كوزىنە شالىنباسا دا, ءيىسىن سەزدى مە, الاكوزى وقىس وسقىرىنىپ, وقىرانعان. مىرجاقىپتىڭ كوزىنەن جاس ىتقىپ كەتكەن... ايەلى مەن بالاسىنان تىرىدەي ايىرىلىپ بارا جاتقاندا, دىنىنە قاتىپ, مەلشيىپ, مىنا ءولى جاۋتىكتەرگە وسالدىق تانىتپاۋعا تىرىسقانىمەن, قوس تىرەگى مەن الاكوزىنە دەگەن قيماستىعى كوكىرەگىن ەندى تىلگىلەپ, وڭەشىن سۋىرعانداي سۇراپىل كۇي كەشتى...
مىرجاقىپ تۇرمەدەن جازعان ءبىر حاتىندا عاينيجامالعا: “قاۋساپ, قينالىپ قالعاندارىڭدى سەزەمىن. كيىز ءۇيدى, مىلتىعىمدى ساتىڭدار”,– دەپتى. الاكوزىنە اۋزى باتپاعان. كونتەرلى عاينيجامال قانشا تيتىقتاپ, تارىقسا دا الاكوزدىڭ جالىنان بەيساۋات ەشكىمگە ۇستاتپاعان. ءبىر ءتۇنى قولىنداعى قاينىسى شايلانعا مىنگىزىپ, تورعاي اسىرىپ جىبەرگەن... شايلان الاكوزدى مىرجاقىپتىڭ كوزى ەتىپ, ءۇش جىل باعادى. اشارشىلىق قىسقان سوڭ امالسىز سويىسقا تۇسىرگەن. بىراق ءبىر جاپىراق ەتىن اۋزىنا سالىپ, تالعاماعان. ءبىر عاجابى, ومىردەن وتكەنىنشە الاكوز تۇستەس جيرەن قاسقا جىلقى سويىلا قالسا, كىمنىڭ دە بولسىن داستارقانىن اتتاپ جۇرە بەرگەن ەكەن, جارىقتىق.
... 1991 جىلى احاڭ, جاقاڭ اقتالۋىنا ارنالىپ تورعايدا وتكەن تويدا شابىسى ەرەن جيرەن قاسقا باس بايگەنى الىپتى... بورىكتەرىن اسپانعا اتقان تويشىل دۇرمەك: “بەۋ, مىناۋ مىرجاقىپتىڭ الاكوزىنە ۇقساپ تۋعان جۇيرىك ەكەن”, دەپ تاڭداي قاعىسىپتى.
ورنىندا تاپجىلمايتىن دانەڭە جوق, ءبارى وزگەرەدى, تۇگەسىلەدى, تۇلەيدى, تۇرلەنەدى. تەك, ءمىرجاقىپتىڭ اتپەن قىزمەتىنە باراتىن “ەڭبەكشى قازاقتىڭ” اتى وزگەرىپ, الدىمەن الماتىدا, كەيىن استانادا شىعىپ جاتقانىمەن, زاتى ارىستار ارمانىنا سايما-ساي ەكەن. گۇلدەنگەن ءومىر جىرشىسى “قاي ەلدىڭ ءباسپاسوزى مىقتى, سول ەلدىڭ بولاشاعى زور” دەگەن ءمىرجاقىپتىڭ جۇرەك سوزىنە ادالدىق تانىتىپ, العى عاسىرلارعا اماناتتانىپ بارادى!.. ەل گازەتى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” توقسان جىلدىعىندا ەلباسى دا رازىلىق تانىتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزگە جاساپ جاتقان قىزمەتىن ءتاۋىر باعالادى.
...ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن سالىنعان “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” سەگىز قابات عيماراتىنىڭ الدىندا قاڭتارىلعان كوپ كولىكتىڭ ىشىنەن الاكوز كورىنىپ قالاتىنداي ەلەڭ ەتە تۇسەتىنى نەسى ەكەن, كوڭىل-دونەننىڭ!
... الاكوزدەي ات قايدا!
قايسار ءالىم.
