كىتاپحانا جانە جاساندى ينتەللەكت

وسىنداي تسيفرلىق تەحنولوگيا كوشىنە ىلەسكەن وسكەمەن قالاسىنداعى ورالحان بوكەي اتىنداعى قالالىق كىتاپحانا «كىتاپحا­نا سالاسىنداعى جاساندى ينتەللەكت» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وسكەمەن قالاسى اكىمدىگىنىڭ مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمى, ورالحان بوكەي اتىنداعى ورتالىق قالالىق كىتاپحانا, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كىتاپحاناشىلار قا­ۋىمداستىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ءىس-شاراعا «Beeline قازاقستان» قولداۋ كورسەتتى. كونفەرەنتسياعا ەلى­مىزدىڭ ءار وڭىرىنەن 80-نەن استام ارىپتە­سىمىز قاتىستى.

كونفەرەنتسياعا رەسەي عىلىم اكا­دە­مياسى قوعامدىق عىلىمدار جو­نىن­دەگى اقپارات ينستيتۋتىنىڭ اعا عى­لى­مي قىزمەتكەرى ۆاديم ستەپانوۆ ارنايى شاقىرىلدى. عالىمنىڭ جاساندى ين­تەللەكتىنى كىتاپحانا سالاسىندا پاي­دالانۋ تۋرالى دارىستەرى مەن شە­بەر­لىك سىنىبىنىڭ ۇيرەتەرى كوپ بولدى. ۆاديم ستەپانوۆ جاساندى ينتەللەكتى­نىڭ شىعۋ تاريحىنان باستاپ ومىردە قالاي قولدانۋعا بولاتىنى تۋرالى قى­­زىق تا تىڭ مالىمەتتەرمەن ءبولىستى. ونىڭ «كىتاپحانالىق-بيبليوگرا­فيا­­لىق قىزمەتتە گەنەراتيۆتى تىلدىك ۇلگى­­لەر­دى پايدالانۋ» اتتى ترەنينگ-سەسسياسى­نا قاتىسۋشىلار كوپتەگەن تاجىريبەنى­ يگەردى.

عالىم جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىن 3 كەزەڭگە بولەدى. 1950–1970 جىلدارى جاساندى ينتەللەكت ەندى عانا پايدا بولىپ, العاشقى باعدارلامالار جاسالا باستاعان بولسا, 1980–2010 جىلدارى جاساندى ينتەللەكت جۇيەسى ءوز جەمىسىن دە بەرە باستادى, ال 2010 جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جاساندى ينتەللەكت بارلىق سالاعا قارقىندى ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە جاساندى ينتەللەكت اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركا­سىپ, مەديتسينا, قاۋىپسىزدىك جۇيەسى سەكىلدى كوپتەگەن سالادا كەڭىنەن قولدانىلادى. ەندەشە, وسىناۋ ۇردىستەن كىتاپحانا سالاسى دا قالىس قالماۋى قاجەت.

كەيبىرەۋلەر «جاساندى ينتەللەكت پەن كىتاپحانانىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس بولۋى مۇمكىن, كىتاپحانا جاسان­­دى ينتەللەكتىسىز دە ءومىر سۇرە الادى عوي» دەۋى ابدەن مۇمكىن. دەسەك تە, ەندىگى جەردە كىتاپحانا سالاسىن جاساندى ينتەللەكتى­­سىز كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ادام زەر­دە­سى­نىڭ كومپيۋتەرلىك بالاماسى بۇدان بىلاي دا الەمدى قارقىندى جاۋلاي بەر­مەك. «كىتاپحاناشىلار كومپيۋتەردى ەڭ ال­عاش قالاي ۇيرەندى, جاساندى ينتەل­لەك­تىنى دە سولاي جان-جاقتى مەڭگەرۋى كەرەك. زاماناۋي تەحنولوگيا جاڭالىقتارىن قىزمەتىنە ەنگىزگەن كىتاپحانا عانا جاس­تاردى وزىنە تارتا الادى. وسىلايشا, ءومىر سۇرۋگە قۇشتار ۇل-قىزداردى تاربيە­لەۋ­گە ىقپال ەتۋىمىز كەرەك», دەيدى بۇل تۋرالى ۆاديم ستەپانوۆ.

كونفەرەنتسيادا تمد IDC ۆيتسە-پرە­زيدەنتى ا.بەكلەميشەۆ قاتىسۋشى­لار­عا قازاقستانداعى جاسان­دى ينتەللەك­تىنى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەردى. تۇجى­رىم­دا­مانىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋى, اري­نە, كىتاپحاناشىلارعا دا تىكەلەي قاتىس­تى. بۇل تۋرالى كونفەرەنتسيادا باياندا­ما جاساعان بەلارۋس ۇلتتىق تەحنيكا­لىق ۋني­ۆەرسيتەتى عىلىمي كىتاپحاناسى ەلەكتروندىق قورلار ءبولىمىنىڭ ينتەر­نەت تەحنولوگيانى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشى­سى ا.كوۆالەۆسكي جاقسى ايتتى.

«كىتاپحانا – جاساندى ينتەللەكت الە­­مىنە جولباسشى. ەگەر بۇگىن جاساندى ين­تەللەكتىنى يگەرمەسەك, ەرتەڭ ءبىزدىڭ ورنىمىزدى باساتىن بىرەۋلەر مىندەتتى تۇردە تابىلادى», دەدى ول.

ورالحان بوكەي اتىنداعى كىتاپحانا­نىڭ جاس ءىت-ماماندارى د.م.گولوۆا­نوۆ, ب.ە.داۋىلبەكوۆ, م.س.رەشەتوۆ, ر.كليموۆ جاساندى ينتەللەكت كومەگى­مەن كىتاپحانادا كىتاپحانالىق چات-بوت قۇرۋ جانە دىبىس­تىق كومەكشى ازىرلەۋ تاجىريبەسىمەن ءبولى­سىپ, ىسكە اسقان جوبالارمەن تانىستىر­دى. سونداي جوبانىڭ ءبىرى – «Digital Fashion». جاساندى ينتەللەكت ءسان الەمىن جاتسىنبايدى. IT-تەح­نولوگيانىڭ تەتىگىن جەتىك مەڭگەرۋگە تال­پىنعان جاس بويجەتكەندەر ۆيرتۋالدى ءسان الەمىمەن تانىسىپ, كيىم ۇلگىلەرى مەن دەكور, ينتەرەر مەن ساۋلەت بۇيىمدا­رىن, سونداي-اق كورىنىس-بەينە­لەر مەن دي­زاين, ۆيزۋالدى كورىنىس­تەر­دى ءارتۇرلى ينتەرنەت پلاتفورمالارعا جايعاستىرۋدى مەڭگەرەدى.

كونفەرەنتسيا اياسىندا كىتاپحا­نا­شىلار لەكتسيا تىڭداپ قانا قويماي, شە­بەر­لىك سىنىپتارىنا قاتىسىپ, جاسان­دى ينتەللەكتىنى قولدانۋ تۋرالى ءبىلىم كوك­جيەكتەرىن كەڭەيتىپ, تاجىريبە الماسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.

جيىندا د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ پروفەسسورى ي.ۋاليەۆا, رەسەيدىڭ باع­دارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى جاساۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى ا.ليۋتەتسكي, «Invect Trade CO» جشس تەحنيكالىق ديرەكتورى سالاۋات قازىباەۆ, ت.ب. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى.

سەمەي قالاسىنداعى اباي اتىندا­عى كىتاپحانا ديرەكتورىنىڭ ورىنبا­سارى گۇلميرا ايازباەۆا: «جاساندى زەر­دەنى قولدانۋ ءدال كىتاپحانا جۇمىسىندا ازىر­گە كەنجەلەپ تۇر دەر ەدىم. اركىم ءوز بىل­گەنىنشە قولدانىپ ءجۇر. جاساندى زەردەنى كىتاپحانانىڭ ءار بولىمىندە, ءار جۇيەسىندە قولدانۋعا بولاتىنىن ەندى ءبىلىپ وتىرمىن. بۇل – بىزگە پايدالى ادىستەمە­لىك قولداۋ, كومەك. رەسەيلىك عالىم ۆاديم ستەپانوۆتىڭ بەرگەن ماعلۇماتتارى وتە قىزىقتى بولدى. بولاشاقتا كىتاپحانا قىزمەتىنە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋدە تىعىز بايلانىس ورناتامىز دەپ ويلايمىن», دەدى.

ال قوستاناي وبلىستىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ باسشىسى ءسانيا سەرىكقىزى جاساندى زەردە تۋرالى بۇرىننان ىزدەنىپ جۇرگەنىن, ءىس-شا­را­نىڭ وتە پايدالى بولعانىن جەتكىزدى. ول كونفەرەنتسيا بارىسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ بويىنشا العان ءبىلىمىنىڭ جۇمىستا پايداعا اساتىنىنا سەنىمدى.

قوناقتار مەن ارىپتەستەردىڭ پىكىرلە­رىن تىڭداپ, كوڭىلىمىزگە كىتاپحانا ىسىندە جي قولدانۋعا ارنالعان كونفەرەنتسيا جاڭا مۇمكىندىكتەرگە – كىتاپحانا رەسۋرستا­رىن وڭتايلاندىرۋ, قىزمەت كورسەتۋ ساپا­سى مەن قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ, تسيفر­لىق جيناقتاردى دامىتۋ, عىلىمي زەرت­تەۋ جانە شىعارماشىلىق بەلسەندىلىكتى كۇ­شەيتۋگە جول اشادى دەگەن سەنىم بەكىدى.

قازاقستان كىتاپحانالارى جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قالاي ۇلەس قوسا الادى؟ جاساندى ينتەللەكتىنى قالايشا قازاق تىلىندە سويلەتۋگە بولادى؟ ەندى وسى ساۋال­دارعا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسىپ, ۇسى­نىستارىمىزدى ورتاعا سالايىق.

جاساندى ينتەللەكت سالاسىن دامى­تۋ­دىڭ 2024–2029 جىلدارعا ارنال­عان تۇ­جىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىتاپ­حا­نالاردىڭ قوسار ۇلەسى زور.

كىتاپحانالار قورلارىن جيناقتاپ, ىرىكتەۋ جانە تالداۋ جۇرگىزە الادى; جالپى قوردى, سونىڭ ىشىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى كەڭەستىك جانە كەڭەستىك كەزەڭگە دەيىنگى مەرزىمدى باسىلىمداردى تۇگەندەپ, تسيفرلىق نۇسقاعا كوشىرىلەتىن اسا قۇندى جانە ماڭىزدى قۇجاتتاردى انىقتاي الادى.

قازاقستان كىتاپحانالارى ءوز قورلارىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىن ساپالى جۇرگىزۋى قاجەت. بۇل – ماشينالىق وقىتۋ ءۇشىن قوردى جوعارى ساپالى تسيفرلىق كوشىرۋدى ىسكە اسىرۋعا ءتيىس. سودان كەيىن وڭدەلگەن جانە قۇرىلىمدالعان اقپارات ءماسسيۆى «data-set-كە» (داتا-جەلى) جۇكتەلەدى.

كىتاپحانا وكىلدەرىن ستاندارت ازىرلەۋ, دەرەكتەردى وڭدەۋ مەن رەسۋرستاردى بولۋگە جاۋاپ بەرەتىن ۇلتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى قۇرامىنا ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. ۇيلەستىرۋ ورتالىعى تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن كونكۋرستار مەن گرانتتار ۇيىمداستىرىپ, تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتە الادى.

كىتاپحانالار حالىقتى جي تەحنولو­گياسىنا ۇيرەتۋگە ارنايى باعدار­لا­ما­لار ازىرلەۋگە قابىلەتتى. بۇل – جي نەگىزدە­رى­نە كىرىسپەدەن باستاپ, ماشينالىق وقىتۋ مەن دەرەكتەردى وڭ­دەۋ باعدارلامالا­رى­نا دەيىنگى وقىتۋدىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيى­نە بەيىمدەلگەن سەمينارلار, شەبەر­لىك ساباقتارى, دارىستەر بولۋى مۇمكىن. جانە ول حالىققا جي-ءدىڭ قالاي جۇ­مىس ىس­تەي­تىنىن تۇسىنۋگە جانە ونىڭ تاجىريبەلىك ءمانىن كورۋگە كومەكتەسەدى.

كىتاپحانالار قىزمەتكەرلەرىن وقى­تۋعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ءتيىس, سوندا ولار پايدالانۋشىلاردى وزدەرى وقىتا الادى. جاساندى ينتەللەكت نەگىزدەرى, دەرەكتەر تۋرالى عىلىمي جانە سىني تالداۋ كۋرستارىن جۇرگىزىپ, جي پايدالانۋدى ۇيرەتۋ جانە كەڭەس بەرۋگە كومەكشى نۇسقاۋلىقتار مەن قۇرالداردى ازىرلەيدى.

ەلىمىزدەگى كىتاپحانالاردىڭ قوعامدى جي مۇمكىندىكتەرى مەن شەكتەۋلەرى, ونىڭ ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك ۇدەرىستەر­گە اسەرى, سونداي-اق وسى سالاداعى قاۋىپسىز­دىك پەن ەتيكا ماسەلەلەرى تۋرالى بىلىم­دە شەشۋشى ءرول اتقارۋ مۇمكىندىگى بار. بۇل ءارتۇرلى سالادا جي-ءدى كوبىرەك بىلۋگە, پايدالانۋعا ىنتالاندىرادى.

كىتاپحانالار ءبىلىم قويماسى عانا ەمەس, ەلىمىزدە جي ەن­گىزۋ جانە دامىتۋ ۇدە­رىسىنىڭ بەلسەندى قاتى­سۋشىلارى بولا الادى, سونداي-اق حالىق­تىڭ تەحنولوگيالاردى ساۋاتتى جانە جاۋاپ­كەرشىلىكپەن پايدالانۋىن قامتا­ماسىز ەتەتىن جوعارى ساپالى داتا-سەتتەر قۇرا الادى.

بۇل ارەكەتتەر حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, تسيفر­لىق جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋدى جەڭىلدەتۋ­گە, ءوزىن-ءوزى دامىتۋ مەن كاسىبي ءوسۋ, الەۋمەت­تىك ينكليۋزيا مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ­گە كومەكتەسەدى.

بۇگىندە كىتاپحانالاردىڭ باستى مىن­دەتى – ازاماتتاردى تسيفرلىق ءومىر تالاپتارىنا بەيىمدەۋ. شىنىندا دا, تارتىمدى ءارى پايدالى ورتالىققا اينالۋ ءۇشىن ءبىر سارىندى جۇ­مىستارعا ۋاقىت جوعالت­پاي, نەيروندىق جە­لىنى پايدالانۋ قا­جەت, ويتكەنى ول – قۋات­تى جانە ءتيىمدى مودەلدەر جاساۋعا قابى­لەتتى ءارى كىتاپحانا­­­شى ءۇشىن تاپتىرماس قۇرال. نەيروندىق جەلى – تالداۋلاردى ۇقىپتى جۇرگىزۋدى, جۇ­مىس­تى دۇرىس جوسپارلاۋدى جاقسار­تا الادى, ال كىتاپحاناشىلارعا تسيفرلىق تەح­نولوگيا الەمىن پايدالانۋدا سەنىمدى كومەكشى.

كىتاپحانالار ءبىلىم رەپوزي­تو­ري­لەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جوعا­رى سا­پالى دەرەكتەر جيىنتىعىن قۇرۋعا, ما­مان­داردىڭ تەحنولوگيالاردى ساۋاتتى جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن پايدالانۋىن­ قام­تا­ماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسا وتىرىپ, ءوز جۇ­مى­سىنا جي ەنگىزۋ جانە دامىتۋ ۇدەرى­سى­نىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى بولا الادى دەگەن ۇمىتتەمىن.

حابيبا اقجىگىتوۆا,

ورالحان بوكەي اتىنداعى كىتاپحانا ديرەكتورى