ساداقشى-مەرگەن التان نەرگۇي
– التان مىرزا, بايقاۋىمشا ءسىز كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ جوقتاۋشىسى ەكەنسىز. بۇل ىسكە دەن قويۋىڭىزعا نە سەبەپ؟
– ءسىز دە, مەن دە ەجەلگى كوشپەلىلەر ۇرپاعىمىز. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز سول مادەنيەت اياسىندا كەم دەگەندە ءتورت مىڭ جىل ءومىر ءسۇردى. ال ءسىز ەكەۋمىزدىڭ وتىرىقشى, ياعني ەۋروپالىق ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا بوي ۇرعانىمىزعا ارى كەتسە ءبىر عاسىر عانا بولدى. دەمەك, ءبىزدىڭ بويىمىزدا ءتورت مىڭ جىلدىق كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ گەندىك قاسيەتى ساقتاۋلى تۇر.
قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا وركەنيەتكە بەت بۇرعان كەز كەلگەن حالىق ءوزىنىڭ وتكەن مۇرالارىن, اسىرەسە گەنەولوگيالىق قۇندىلىقتارىن جاڭعىرتپايىنشا, بايىرعى بەت-بەينەسىن تابا المايدى. ەگەر دە كوشپەلىلەر ۇرپاعى, مىناداي الماعايىپ زاماندا ءوز بەت-بەينەمىزدى جوعالتىپ الماي, الەم ەتنوستارى الدىندا مارتەبەلى ورىنعا شىعۋدى ويلاساق, ءبىزدى تار جولدان تايدىرماي الىپ شىعاتىن جانە دۇرىس جول سىلتەيتىن دۇنيە – ەجەلگى مادەنيەتىمىز. وسىنى بىلگەن ادام, تۇيسىنگەن جان قالايدا ءوزىنىڭ بايىرعى باستاۋىنا ۇڭىلەرى حاق.
ەكىنشىدەن, كوشپەلىلەر مادەنيەتىندە ءبىز ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق. قايتا كۇللى عالام الدىندا ءبىزدىڭ ابىرويىمىزدى كوتەرەتىن دۇنيە – وسى. سوندىقتان مۇنى بىلگەن ادام قالايدا بۇل ىسپەن شۇعىلدانباي قويماسى انىق. ياعني كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ ۇستىنى – ونىڭ جاۋىنگەرلىك ونەرى.
– ءسىزدىڭ ەڭبەكتەرىڭىزدى, الەۋمەتتىك جەلىدەگى لەكتسيالارىڭىز بەن پودكاستارىڭىزدى قاراپ شىقتىم. وسى ورايدا, كوشپەلىلەردىڭ ەجەلگى اتىس قارۋى ساداقتىڭ تاريحى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ەرتە داۋىردە ءومىر سۇرگەن ادامزاتتىڭ نەگىزگى قارۋى ساداق بولدى. وسى ورايدا الەمدىك جاۋىنگەرلىك ونەر تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ساداقتى العاش كىمدەر ويلاپ تاپتى, قاي كەزدەن باستاپ قولداندى دەگەن سۇراققا ۇزاق جىل جاۋاپ ىزدەدى.
وسىنداي ىزدەنۋشى-زەرتتەۋشىنىڭ ءبىرى – تانىمال ارحەولوگ ءارى ەتنولوگ-انتروپولوگ ۆ.ا.شنيرەلماننىڭ پايىمداۋىنشا, ورتالىق ازيا, وڭتۇستىك ءسىبىر, التاي, سايان, قانعاي, كەنتاي تاۋ سىلەمدەرىن جانە قيىر شىعىستىڭ اڭعارىنداعى وزەن-كولدەردى مەكەن ەتكەن ەجەلگى تايپالار دالانىڭ جابايى اڭدارىن اۋلاۋ ءۇشىن العاشقى تاس داۋىردە ساداق قولدانعان.
ۋاقىت وتە كەلە ەجەلگى ادامدار قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭى مەن تەمىر ءداۋىرىنىڭ باسىندا جوعارىداعى اڭ اۋلاۋعا ارنالعان قۇرال – ساداق ارقىلى وزدەرىن سىرتقى كۇشتەن قورعاۋعا, جاۋىن جاسقاۋعا جۇمساعانى تۋرالى ورىس عالىمى ە.ا.ءرازيننىڭ جازبالارىندا كورىنىس تاپقان.
جالپىلاي العاندا كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ارحەولوگيالىق قازبا بارىسىندا تابىلعان ساداقتاردى عۇن داۋىرىنە ءتان جادىگەر ەسەبىندە قاراستىرىپ ءجۇر. دەسە دە كەيبىر ماماندار «ساق ساداعى – اۋەلگى قارۋ ءتۇرى, ال عۇن ساداعى – ونىڭ كەيىنگى جەتىلدىرىلگەن نۇسقاسى» دەگەن دە پايىم ۇستانۋدا. بۇل سۇراقتىڭ نۇكتەسىن مامان عالىمدار بولاشاقتا قويا جاتار. دەمەك, قازىرگى تاڭدا بارلىق زەرتتەۋشىلەر ساداقتىڭ العاش پايدا بولعان مەكەنى ازيا دالاسى ءھام ونى جاساۋشىلار ەجەلگى كوشپەلى تايپالار ەكەنىن ءبىراۋىزدان مويىندايدى.
جوعارىداعى دەرەككوزدەرىن نەگىزدەي وتىرىپ ءبىز ەرتە تاس ءداۋىرىنىڭ اياعى نەمەسە ورتا تاس داۋىرىندە, قازىرگى كۇنتىزبەلىك ەسەپپەن ايتقاندا وسىدان 12 000 – 7 000 جىل بۇرىن ەۋرازيالىق اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن كوشپەلىلەر ساداقتى ويلاپ تاۋىپ, قولداندى دەگەن پايىمعا توقتالامىز. سوندا كوشپەلىلەر ساداعىنىڭ ون ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار دەگەن ءسوز.
– ءبىز وسىلاي دەگەنىمىزبەن, بۇعان شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر نە دەيدى؟
– ەرتە ءداۋىردىڭ اسكەري-جاۋىنگەرلىك ونەرىن زەرتتەگەن ەۋروپالىق جانە رەسەيلىك مەليۋكوۆا, چەرنەنكو, سميرنوۆ, حازانوۆ, ت.ب. ماماندار ەڭبەكتەرىندە جانە وڭتۇستىك ءسىبىر تۇرعىندارىنىڭ ب.ز.ب. تۇرمىس-تىرشىلىگىنە زەرتتەۋ جاساعان ا.م.كۋلەمزيننىڭ جازبالارىندا دا ساداقتى تۇڭعىش بولىپ ازيا قۇرلىعىنىڭ تۇرعىندارى قولدانعانى حاقىندا ايتىلادى. بۇل دەرەكتەر اتالعان ولكەلەردە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا بارىسىندا تابىلعان زاتتاي جادىگەرلەر ارقىلى دا تولىق دالەلدەنىپ وتىر.
مىسالى, ەجەلگى كوشپەلىلەر يمپەريا قۇرعان ەۋرازيالىق اۋماقتا كونە عۇن بابالارىمىزعا ءتان اسا ءىرى 13 قورعان-كەشەن بولسا, وسىلاردىڭ 9-ىنا قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلگەن ەكەن. ناتيجەسىندە, 30 مىڭعا جۋىق ءىرىلى-ۇساقتى ارتەفاكتى تابىلسا, وسىلاردىڭ ىشىنەن ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالعان 4-5 ساداق تابىلىپ وتىر. بۇل ساداقتار ءاپايتوس ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە يمپەريا قۇرعان عۇن بابالارىمىزدان بىزگە جەتكەن قۇندى مۇرا ەكەنى انىق.
ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىلعان ساداقتارعا قاراپ, قارۋتانۋشى عالىمدار وسىدان 3 000–2 500 جىل بۇرىن كوشپەلىلەر ءمۇيىز استارلى قۇراما ساداق پايدالانعانى تۋرالى تۇجىرىم جاسادى. بۇل ساداقتى زەرتتەۋشىلەر ءبىراۋىزدان «عۇن ساداعى» دەپ اتاپ ءجۇر. وسىدان 25-30 عاسىر بۇرىن پايدا بولعان وسى عۇن ساداعى زامانعا قاراي ازداعان فورمالىق وزگەرىسكە ۇشىراعانى بولماسا, جاسالۋ ءتاسىلى مەن قۇرىلىمى ءالى كۇنگە دەيىن سول قالپى. سوعان قاراعاندا بۇل ساداقتىڭ تەحنولوگياسى كەرەمەت ۇلگى ەكەنى انىق.
ساداقتىڭ ەرەكشەلىگى – سۇعى ۇزىن, ەكى ءيىنى قىسقا بولادى دا, جون دارتەسىنە (سىرتقى قىر ارقاسىنا) تارامىس شاپتاپ, ىشكى استار بەتىنە ءمۇيىز جاپسىرادى. ءمۇيىزدىڭ مىندەتى – ساداقتى اتۋ ءۇشىن ءيىپ بەرسە, تارامىس ونى قايتادان سەرپىلتىپ, بايىرعى قالپىنا كەلتىرەتىن قاسيەتكە يە. كوشپەلى عۇن زامانىنان باستاۋ الاتىن قۇراما ساداق الەمگە تاراپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزگەرمەي كەلە جاتىر. ياعني ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ اعاش, ءمۇيىز, تارامىس ارالاستىرىپ جاساعان ۇزىن سۇقتى ساداعى عۇن داۋىرىندە نەگىزى قالانىپ, يۋان حاندىعى قۇلاعانعا دەيىن ەشقانداي وزگەرىسسىز جالعاستى. ۋاقىتتىق تۇرعىدان مەجەلەر بولساق بۇل: ب.ج.ب 209 – ب.ج.1368 جىل ارالىعى ەكەن.
– ءسىز كوشپەلىلەردىڭ مەرگەندىك ونەرى تۋرالى دەرەك جيناۋ بارىسىندا قانداي مالىمەتتەردى نەگىزگە الدىڭىز؟
– ورتاعاسىرلىق كوشپەلىلەردىڭ مەرگەندىك ونەرى حاقىندا قىتاي تىلىندە جازىلعان نەگىزگى ەكى دەرەك بار. ءبىرىنشىسى ءسۇن يمپەرياسىنىڭ ەلشىسى چجاو حۋننىڭ 1221 جىلدار شاماسىندا اتاقتى قولباسشى مۇقالايدىڭ ورداسىنا بارعان ساپارى كەزىندە كورگەن-بىلگەنىن حاتقا تۇسىرگەن «مەندا بەيلۇ» («تاتارلار حاقىندا تولىق جازبا») اتتى ەڭبەگى. وسى جازبادا: «كوشپەلىلەر اتتىڭ جالىندا تۋىپ, اتتىڭ جالىندا ەر جەتەدى. جاۋىنگەرلىك ونەردى تۋعاننان باستاپ ۇيرەنەدى. ولاردىڭ باستى جۇمىسى – ساداق اتۋدى تولىق مەڭگەرۋ. ول ءۇشىن اڭ اۋلايدى, سايىسقا قاتىسادى. ولاردا جاياۋ سارباز دەگەن بولمايدى», دەپ جازادى.
ەكىنشى دەرەك, 1236 جىلى جارىق كورگەن پەن دايا, سيۋي تين اتتى اۆتورلاردىڭ «حەيدا شيليۋە» («قارا تاتارلار حاقىندا») اتتى جازباسى. وندا: «تاتارلار (كوشپەلىلەر) ۇل بالاسىن ءۇش جاسقا تولعان ساتىنەن باستاپ, ونى ەرگە وتىرعىزادى دا, ات ۇستىندە شاۋىپ كەتۋگە جاتتىقتىرادى. بەس جاسقا تولعاندا قىسقا ساداق ۇستاتىپ, مەرگەندىككە باۋليدى. ال ەرجەتكەن سوڭ ولار اتتىڭ ۇستىندە قۇس سياقتى ەركىن سامعايدى» دەسە, اعىلشىن تاريحشىسى دجون ەنتوني گارنەت مەن (John Anthony Garnet Man): «ەرتە ورتا عاسىردا ەۋرازيالىق اۋماقتا ءومىر سۇرگەن كوشپەلىلەر اسكەري-جاۋىنگەرلىك ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى ساداق قولدانۋ ارقىلى عالامدىق سوعىس تاريحىنا ولشەۋسىز وزگەرىس اكەلدى» دەگەن پايىم ايتادى.
جالپى ساداق اتۋ – ەرتە زاماندا ەۋرازيالىق كوشپەلىلەردىڭ ءتول ونەرى بولعانى تۋرالى بۇلاردان باسقا دا اراب جانە مىسىرلىق عالىمدار جازعان دەرەكتەر بارشىلىق. ولار:
- 1368 جىلى جازىلىپ, بۇگىنگە جەتكەن ماملۇكتەردىڭ «Kitab fi ilm an-nussab» («جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان مەرگەندىك ءتالىم») اتتى تۋىندىسى;
- 1470 جىلى جارىق كورگەن «ماملۇك ساربازدارىنىڭ جاۋىنگەرلىك ونەرى» اتتى ەڭبەك;
- 1500 جىلدارى جارىق كورگەن «Arab fhchery An Arabic manuscript of about» اتتى اراب قولجازباسى;
- XVII عاسىردا جازىلعان قىتاي زەرتتەۋشىسى گاو ءيننىڭ «ساداق اتۋدىڭ جولى مەن ءىزى» اتتى جازباسى, ت.ب.
سونىمەن قاتار ەجەلگى ماملۇكتەردىڭ اسكەري جاۋىنگەرلىك تاريحىن جازعان مەڭلىبۇعا نويان: «قىپشاق – تۇركىلەردىڭ قولىنداعى ساداق تەك سولار ءۇشىن جاراتىلعان سياقتى. Cاداق اتۋ شەبەرلىكتەرى تەڭدەسسىز» دەپ جازادى.
– جوعارىدا ەۋرازيالىق اۋماقتا ورنالاسقان كوشپەلىلەرگە ءتان قورعان-وبالاردان بىرنەشە ءبۇتىن ساداق تابىلدى دەدىڭىز. وسى تۋرالى مالىمەت بەرە كەتسەڭىز؟
– جۋىق جىلدارى بايقال ولكەسىنىڭ (زابايكالە) كۇنگەيىندەگى حيلوك (حيلگو) وزەنى ساعاسىنداعى زۋگمارا-1 قورعانىنان تاعى ءبىر كونە ساداق تابىلدى. بۇل ساداقتىڭ ۇزىندىعى 120 سم. ەڭ باستىسى, ساداقتىڭ استارىندا (ىشكى باۋىرىندا) ۇزىندىعى – 18 سم, ەنى 2,5-2,7 سم بولاتىن ءمۇيىز جاپسىرما بار.
مۇنداي ءمۇيىز جاپسىرمالى كونە ساداق ۇلگىلەرى زابايكالە ولكەسىندە ورنالاسقان مالايا كۋليندا, توچكين, چيندانت, بەگۋل, ۋست-تالكين قاتارلى قورعان-وبالارعا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە دە تابىلعان. اتاقتى ارحەولوگ-ەتنوگاف ا.پ.وكلادنيكوۆ ءسىبىر دالاسىنا جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە بايقال كولى ماڭىنان ۇزىندىعى 100-150 سم ءمۇيىز جاپسىرمالى قۇراما ساداق تاپقان. جادىگەرگە عالىمدار 3 000 جىلدىڭ مۇراسى دەگەن تۇجىرىم جاساپتى. بۇل ساداقتىڭ ۇزىندىعى 140-160 سم ەكەن.
سونداي-اق تەك موڭعول دالاسىنان ءحىىى-ءحىV عاسىرلارعا ءتان ءتورت-بەس دانا ساداق تابىلىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى ومنەگوبي ايماعى «ەكە بايان» ۇڭگىرىنەن تابىلعان كولەمى 110 ح 4 سم ح 1 سم شاماسىندا ءبۇپ-ءبۇتىن ساداق. بۇل جادىگەر تۋرالى ارحەولوگ ماماندار ءحىىى عاسىر مۇراسى دەگەن پايىم ايتادى. قۇرامىنا توقتالساق: اعاش, ءمۇيىز, تارامىس, توز, بوياۋ جانە شيكى تەرى پايدالانعان. ياعني ساداقتىڭ سۇعى مەن تۇتقاسىن قۇرامالاپ, تاڭدايلاپ سۇعىندىرىپ جاساعان. سىرتىن قايىڭنىڭ توزىمەن قاپتاپ, سۇعىنىڭ ۇڭعىسىنا تابيعي بوياۋ جاققان. ساداقتىڭ ىشكى استارىنا ءمۇيىز شاپتاپ, ونى جۇقا, جىڭىشكە قايىسپەن وراپ بايلاپتى (1-سۋرەت).
كەلەسى ءبۇتىن ساداق بايان-قونعىر اۋماعىندا ورنالاسقان «مۋرۋي» اتتى سايدىڭ اۋزىنان تابىلىپ وتىر. بۇل ساداقتىڭ ولشەمى ناقتى ەمەس, ويتكەنى جادىگەر تارامدالىپ ب ۇلىنگەن, تەك تابىلعان بولشەكتەرىن قۇراستىرىپ كورۋگە بولدى. اتالعان ساداق ۋاقىتتىق تۇرعىدان ءحىىى-ءحىV ع.ع. ءتان دەيدى زەرتتەۋشىلەر. بۇل دا ءمۇيىز, تارامىس, اعاش, توز, ت.ب. زاتتار قوسىلىپ جاسالعان كۇردەلى قۇراما ساداق ەسەبىندەگى بۇيىم. ءبىر ەرەكشەلىگى, ساداقتىڭ سۇعىنا بايلانعان ادىرنا ءجىبى ساقتالىپ قالعان (2-سۋرەت).
ال ءۇشىنشى كونە ساداق – باي-ولكە ايماعى التىنسوگسە سۇمىنىنىڭ قاقتى (حاگت) تاۋىنان تابىلعان. بۇل سول ءحىىى-ءحىV ع.ع. ءتان جادىگەر ەكەن. ادەتتەگىدەي قۇرامى: ءمۇيىز, تارامىس, اعاش, توز, ت.ب. ماتەريالداردان قۇراستىرىلىپ جاسالعان. ءبىر سۇعى 32 سم بولسا, ەكىنشى 30 سم ۇزىن. يىلگەن استارىنىڭ ءبىرى – 31سم, ەكىنشىسى
32 سم, تۇتقاسى 13 سم ەكەن (3-سۋرەت).
ءتورتىنشى ساداق – وبىرقانعاي ايماعى بوعدا سۇمىن جەرىندەگى «شاعان جارتاس» («تساگاان حاد») دەگەن جەردەن تابىلعان. بۇل سول ءحىىى-ءحىV ع.ع. مۇراسى. كولەمى بەلگىلى: 130,8 سم ح 19 سم ح 5 سم. ساداقتىڭ قۇرامى: اعاش, ءمۇيىز, تارامىس, بوياۋ جانە ءتۇستى مەتالل پايدالانعان. ساداقتىڭ ادىرناسى اجىراتىلماعان. ەكى باس سۇعىنىڭ ىشكى استارىنا التىن جالاتىپ ويۋ سالىنعان (4-سۋرەت).
– ءسىز كەزەكتى لەكتسياڭىزدا كوشپەلىلەر ساداعى ەرتە داۋىردەن باستاپ, وتتى قارۋ پايدا بولعان بەرتىنگى عاسىرلارعا دەيىن پايدالانعانى تۋرالى ايتتىڭىز. دەمەك, بۇل اتىس قارۋى زامان وزگەرگەن سايىن جەتىلىپ, ساپالانىپ وتىردى دەپ تۇسىنۋگە نەگىز بار شىعار؟
– ارينە, بار. كوشپەلىلەر ساداعىنىڭ قۇرىلىمدىق ءھام جاۋىنگەرلىك سيپاتى وزگەرىپ جەتىلگەن تۇسى ەجەن حان زامانى (تسين حاندىعى). بۇل كەزدە ەجەلگى ءداستۇرلى ساداقتىڭ توبىرشىعى وزگەردى دە, ساداقتىڭ تۇلابويى ۇزاردى. ساداق ۇزىن بولعاندىقتان, اتقان كەزدە ادىرنانىڭ باۋى مەرگەننىڭ كەۋدە تۇسىنا دەيىن تارتىلىپ, وقتى باس بارماقتىڭ ۇستىنە جايعاپ نىسانالايتىن ءتاسىل دە پايدا بولدى. كەڭەس زامانىندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ (موڭعول) ءداستۇرلى ساداقشىلارى وقتى كوزدەپ اتقاندا سۇق ساۋساعىنىڭ قىرىن پايدالانىپ, جاقتىڭ ادىرناسىن قۇلاقتىڭ استىڭعى تۇبىنە جەتكىزىپ تارتاتىن وسى ءادىستى قولداندى.
ەجەلگى موڭعول شاپقىنشىلىعى تۋرالى جازىلعان جىلنامالارىنىڭ ءبىرى «جاميع ات-تاۋاريح» («سبورنيك لەتوپيسەي») اتتى كىتاپتا, شىڭعىس قاعان 1225 جىلى حورەزم ەلىن تولىق باعىندىرعاننان كەيىن ونداعى كۇللى قولونەرشى شەبەرلەردى قاراقورىمعا ايداپ اكەلگەنى حاقىندا ايتىلادى. وسى قولونەر شەبەرلەرى موڭعول اسكەرىنىڭ سوعىس قارۋى, سونىڭ ىشىندە ساداقتى ايرىقشا جەتىلدىرگەنى انىق. جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ساداقتار وسىنىڭ جەمىسى. بۇل جادىگەردىڭ ساپاسىن ءىح-ح عاسىر جەر استىندا جاتسا دا ب ۇلىنبەگەنىنەن اڭعارۋعا بولادى.
سول سياقتى تاريحشى راشيد-اد-ءديننىڭ جازباسىندا, ءبىر جاتجەرلىك ادام وگەدەي حانعا ءوزى جاساعان ەكى ساداعىن كورسەتىپ, «مەن ساداق جاسايتىن شەبەر ەدىم, بىراق موينىمدا جەتپىس ءدىلدا قارىزىم بار. ءسىز وسى قارىزىمدى تولەپ بەرسەڭىز, مەن سىزگە جىل سايىن ساداقتىڭ مىڭ وعىن جاساپ بەرەيىن» دەگەنى تۋرالى دەرەك بار. حان شەبەرگە جەتپىس ەمەس, ءجۇز ءدىلدا بەرگىزىپ وق جوندىرعان ەكەن.
مىسالى, مين يمپەرياسى شەكارا باقىلاۋ ءىسىنىڭ اسكەري قولباسشىسى 1545-1549 جىلدارى «ي-يۋي» اتتى («سىرتقى قاۋىپ تۋرالى جازبا») ەڭبەگىندە ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ اتۋ قارۋى ساداق پەن جەبەسى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «كوشپەلىلەر ساداقتىڭ جەبەسىن تەمىر نەمەسە مۇيىزدەن جاسايدى. وعىنا قاۋىرسىن جاپسىرىپ ساندەيدى. قاۋىرسىندى وق اۋىتقىماي ءدوپ تيەدى. جاقسى ساداقتىڭ باعاسى – ءبىر جىلقى. سيىر مۇيىزىمەن استارلانعان ساداقتىڭ باعاسى – ءبىر سيىر».
– ءسىز جازعان «نامناا» اتتى كىتاپتا ساۋد ارابياسىنىڭ ءمادينا قالاسىنىڭ مۋزەيىندە قىپشاق-ماملۇك ساداعى تۇرعانى تۋرالى وقىدىق. وسى ساداقتىڭ ەجەلگى عۇن ساداعىنان ايىرماسى بار ما ەكەن؟
– قىپشاق-ماملۇك ساداعىنىڭ قۇرىلىمى مەن جاسالۋ ءتاسىلى ەجەلگى ازيالىق كوشپەلىلەر ساداعىنا ۇقساس ەكەن. وسىنداي ءبىر ساداق مۇسىلمان باۋىرلار قاسيەتتى سانايتىن ءھام مۇحامەد پايعامباردىڭ قابىرى مەن مەشىتى ورنالاسقان ءمادينا قالاسىنىڭ مۋزەيىندە تۇر. بۇل ساداق كادىمگىدەي ءمۇيىز استارلى, تارامىس دارتەلى ءدال ەجەلگى عۇن ساداعىنىڭ كوشىرمەسى ەكەن. دەي تۇرعانمەن بولشەكتەرىن قۇراستىرعاندا V (اشا) سىنا پايدالانىپ, ساداقتىڭ اعاش تۇلعاسى, تۇتقاسى مەن سۇعىن جالعاعان. وسى ساداقتار ورتا عاسىردا قىپشاق-ماملۇكتەر قولدانعان ساداقتان اۋمايتىنى – زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن ايرىقشا اۋدارۋدا.
ءمادينا ساداعى ات ۇستىنەن اتۋعا ىڭعايلانعاندىقتان, موڭعول ساداعىنا قاراعاندا پوشىمى شاعىن. شامامەن 45 ينچ (inch) ماڭايىندا. ساداقتىڭ سۇعى ەجەلگى عۇن ساداعىنا قاراعاندا, قىسقالاۋ ءارى سۇعىندا «كاسسان» دەيتىن ارنايى بولىگى بار. ياعني ءمادينا مۋزەيىندە تۇرعان قىپشاق ساداعى تۇتقاسى, جالپى كورپۋسى, كاسسان جانە سۇعى قاتارلى ءتورت بولىكتەن تۇرادى ەكەن. ساداق تۇتقاسى ازيا ساداعىنان وزگەشەلەۋ, العا قاراي قارىنسال شىعىڭقى پىشىندە جاسالعان. ونىڭ سىرتىندا جۇمىر ەمەس جالپاقتاۋ پوشىمدى. بۇل قارۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وتە قۋاتتى, تەك مىقتى مەرگەندەر عانا تارتا الاتىنداي. مىسالى, وسى ساداقتى پايدالانعان وتتومان مەملەكەتى (تۇركى-وسپان يمپەرياسى) التى عاسىر (1299-1922) الەمدى اۋزىنا قاراتتى.
ءبىر قىزىعى, وسى قىپشاق ساداعى – وتتى قارۋ تولىق قولدانىسقا ەنگەنگە دەيىن شىعىس ازيا, كىشى ازيا جەرىندە جاۋىنگەرلىك قارۋدىڭ باستى اتريبۋتى رەتىندە قىزمەت اتقاردى. ماديناداعى قىپشاق ساداعىن الەمدىك قارۋ تانۋشىلاردىڭ پايىمى بويىنشا «تاتار ساداعى» توبىنا جاتقىزۋعا بولادى. ويتكەنى تاتار ساداعىنىڭ تۇتقاسى تۇرىك ساداعى سياقتى الدىنا قاراي شىعىڭقى جاسالادى.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
