بۇل تۋرالى بيىلعى اقپان ايىندا سەناتتا «دەموگرافيالىق ءوسۋ – ۇلتتىڭ ستراتەگيالىق ارتىقشىلىقتارىنىڭ نەگىزى» تاقىرىبىندا وتكىزىلگەن ۇكىمەت ساعاتىندا دا ايتىلىپ, ۇكىمەتكە ءتيىستى ۇسىنىم جولدانعان. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ سەناتورلارعا قايتارعان رەسمي جاۋابىندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارىنا جۇرگىزگەن تالداۋ قورىتىندىسى بويىنشا جاڭا مەملەكەتتىك ورگان قۇرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر سانىن ۇلعايتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە جۇكتەمە ءتۇسىرۋ ورىنسىز دەپ سانايتىنىن مالىمدەدى. قوسىمشا ۆەدومستۆو قۇرۋ مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا كوزدەلگەن مەملەكەتتىك اپپاراتتى وڭتايلاندىرۋ باعىتىنا دا سايكەس كەلمەيدى.
انىعىندا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قالىپتاسقان قولايسىز دەموگرافيالىق جاعدايعا جانە شەت ەلدەردەن اتاجۇرتقا بەت العان قانداستاردىڭ ۇلى كوشىن قابىلداۋعا بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ 1997 جىلعى 8 جەلتوقسانداعى جارلىعىمەن كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى قۇرىلعان بولاتىن. ول كەزدە حالقىمىزدىڭ سانى 16 ملن ادام, ال ەلىمىزدەگى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 64 جاس ەدى. اتالعان اگەنتتىك 2006 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن.
ەلىمىزگە 1 ملن-نان استام قانداستىڭ كوشىپ كەلگەندىگى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا, سونىڭ ىشىندە انا مەن بالانى قولداۋعا ارنالعان جۇيەلى ءىس-شارالار قولدانىلعاندىعى بالا تۋ مەن ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى كورسەتكىشتەرىنىڭ وسۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزدى. بۇگىندە تابىسىنا قاراماستان, بارلىق وتباسىعا بالا تۋعا, 1,5 جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيتىن ايەلدەرگە, مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى تاربيەلەۋگە, 18 جاسقا تولماعان 4 جانە ودان كوپ بالاسى بار وتباسىلارعا, كوپبالالى انالارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەدى. ومىردە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلارعا قوسىمشا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىندالادى. قازىر ءاربىر بەسىنشى وتاندىق وتباسى مەملەكەتتىك قولداۋ الىپ وتىر. وسىنداي كەشەندى ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە, ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جاعداي ەداۋىر جاقساردى. حالقىمىزدىڭ سانى 20 ملن ادامنان, ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 75 جاستان استى. وتانداستارىمىزدىڭ ورتاشا جاسى – 32,1 جاس. حالقىمىزدىڭ ۇشتەن ءبىرى – بالالار, 58 پايىزى – ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتار, 11 پايىزى – قارت ادامدار.
ۇكىمەت سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ۇسىنىمىنا وراي جۇرگىزگەن حالىقارالىق تاجىريبەنى تالداۋ قورىتىندىسى دەموگرافيا ماسەلەلەرىمەن الەم ەلدەرىندە ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندار اينالىساتىنىن كورسەتتى. وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى سياقتى بالا تۋ دەڭگەيى تومەن ەلدەردە دەموگرافيالىق جاعدايعا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جاۋاپتى, رەسەي فەدەراتسياسى, ۋكراينا سىندى پوستكەڭەستىك, سونداي-اق پولشا, سلوۆاكيا ەلدەرىندە, شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە دەموگرافيالىق دامۋ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇكتەلگەن. ءبىزدىڭ ەلدە بۇل سالاداعى ءارتۇرلى فۋنكتسيالار بەس مەملەكەتتىك ورگانعا – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە ءبولىپ بەرىلگەن. ولاردىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىستارىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ۇيلەستىرەدى.
حالقىمىزدىڭ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلە جاتقانى كوڭىل كونشىتكەنىمەن, دەموگرافيا سالاسىندا ويلاندىراتىن دا, تولعاندىراتىن دا ماسەلەلەر بار. ماسەلەن, دەموگرافيالىق بولجامعا سايكەس ەگەر ەلىمىزدە قازىرگى بالا تۋ دەڭگەيى, كوشى-قون ءۇردىسى ساقتالاتىن بولسا, وندا 2050 جىلعا قاراي وڭتۇستىك وڭىرلەردە حالىق سانى 5,2 ملن ادامعا ارتىپ, تەرىسكەي وڭىرلەردە 1 ملن ادامعا دەيىن ازايۋى ىقتيمال. مۇنداي تەڭگەرىمسىزدىك وڭتۇستىكتە جۇمىسسىزدىقتىڭ كوبەيۋىنە, ال تەرىسكەيدە جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعىنا اكەلىپ, قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن.
ارينە, بۇل رەتتە ۇكىمەت قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. ازاماتتتاردى جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلا باستاعان 2017 جىلدان بەرى سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەرگە 57 مىڭنان استام ادام قونىس اۋدارعان. قونىس اۋدارۋشىلارعا ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلىپ, قونىس اۋدارۋ, تۇرعىن ءۇي جالداۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تولەۋ شىعىستارى وتەلەدى. وسى الەۋمەتتىك جوبا جەتىلدىرىلىپ, بيىل قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ تۇرعىنجاي ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن قوسىمشا اقشالاي تولەم سەرتيفيكاتى ەنگىزىلدى. بۇعان دەيىن تەك دەموگرافيالىق جاعدايى تىم كۇردەلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قاناتقاقتى جوبا بويىنشا قونىس اۋدارۋشىلارعا ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر سالىنعان بولاتىن. الايدا ولاردىڭ كوبى ساپاسىز سالىنىپ, قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ورىندى رەنىشىن تۋعىزعان. ەندى تۇرعىنجاي ماسەلەسىن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ بارلىعى مەملەكەت جاردەمىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءوز قالاۋلارىنشا شەشەدى.
كەيىنگى جىلدارى قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردى قابىلداۋ كۆوتاسى دا كوبەيتىلىپ كەلەدى. بيىل 7050 قونىس اۋدارۋشى, 2433 قانداس ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە ورنالاستىرىلۋعا ءتيىس. بۇل 2023 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 554 ادامعا ارتىق.
وكىنىشكە قاراي, ۇكىمەت قولدانىپ وتىرعان ءىس-شارالارعا قاراماستان, سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەردىڭ دەموگرافيالىق احۋالى جىلدان-جىلعا ناشارلاپ بارادى. اسىرەسە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قالىپتاسقان جاعداي الاڭداتارلىقتاي. بۇل وڭىردە تۇرعىندار سانى بىلتىر 4015 ادامعا ازايىپ, نەبارى 530 089 ادام قالدى. حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمى جوق بىردەن-ءبىر ءوڭىر دە – وسى وبلىس. مۇندا وتكەن جىلى دۇنيەدەن وزعاندار سانى دۇنيەگە كەلگەن سابيلەر سانىنان 359 ادامعا كوپ بولدى. ال كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى – 3 656 ادام.
وتكەن جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى دا 3185 ادامعا ازايدى. اباي وبلىسىندا دا تۇرعىندار سانى 2 609 ادامعا كەمىدى. قوستاناي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قاتارى دا 2250 ادامعا سيرەدى. پاۆلودار وبلىسىندا دا حالىق سانى 1011 ادامعا ازايدى. اتالعان 5 وبلىستا كوشىپ كەتكەندەردىڭ سانى كوشىپ كەلگەندەردەن 22 131 ادامعا كوپ بولدى.
جالپى, بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا جوسپارلانعان 6,7 مىڭ ادامنىڭ 6,56 مىڭى عانا قونىس اۋدارعان. وسى ورايدا ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قونىس اۋدارۋشىلار تۋرالى بەرگەن اقپاردىڭ راستىعىنا سەنۋ دە قيىن. سەبەبى جۋىردا باس پروكۋراتۋرا قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن بيۋدجەت قارجىسىنىڭ 1 ملرد تەڭگەدەن استامى جالعان قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى ازاماتتاردى جالعان قونىس اۋدارۋ جولىمەن جىمقىرىلعانىن, تەرىس پايدالانىلعانىن اشكەرەلەدى. قونىس اۋدارۋشىلار بولىپ وزدەرىنىڭ تۋىپ-وسكەن وڭىرلەرىندە تۇرىپ جاتقان ادامدار ەسەپكە الىنعان.
دەمەك ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى شىنايى باعالاپ, ۇكىمەت دەڭگەيىندە دۇرىس تا پارمەندى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. وسى ورايدا سەناتورلاردىڭ ۇسىنىمى ەسكەرىلىپ, بيىل جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەموگرافيا ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى ءۇشىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ اياسىندا 376 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن. مىسالى, س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى قازىر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندەگى دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون ۇدەرىستەرىن زەرتتەۋ: ىرگەلى فاكتورلاردى انىقتاۋ, تالداۋ جانە ولاردى رەتتەۋ ادىستەرىن ازىرلەۋ» تاقىرىبىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىر. سونداي-اق بيىل پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاندىق ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردە ءوزىنىڭ فيليالدارىن اشتى. بۇل دا – قۇپتارلىق قادام.
شىنتۋايتىندا, دەموگرافيا ماسەلەلەرى جونىندەگى ارنايى مەملەكەتتىك ورگاندى قۇرۋ-قۇرماۋ ماسەلەسى دە ءتيىستى عىلىمي زەرتتەۋلەر نەگىزىندە شەشىلۋگە ءتيىس.
