مۇناي-گاز سالاسى – تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى. بۇگىندە وسى سالاداعى 1 300-دەن اسا كاسىپورىندا 220 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ىشكى جالپى ءونىم قۇرىلىمىندا مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ۇلەسى شامامەن 16%-دى قۇرايدى.
ەلىمىزدە زەرتتەلمەگەن, ناشار زەرتتەلگەن الەۋەتتى رەسۋرستار بار. سوندىقتان ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل ورايدا 2022–2023 جىلدار ىشىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنداعى زاڭناماعا گەولوگيالىق بارلاۋدى ىنتالاندىرۋعا, ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. بۇعان قوسا بيىل 9 ايداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ تاۋارلاردى, جۇمىستاردى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋدىڭ جالپى كولەمى 4,3 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. سونىڭ ىشىندە ەل ىشىندەگى قۇننىڭ ۇلەسى – 2,7 ترلن تەڭگە.
ا.ساتقاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىكتىڭ مۇناي-گاز ينجينيرينگىن دامىتۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىعىمەن بىرلەسكەن جۇمىسى دا ناتيجە بەرىپ وتىر. ماسەلەن, ورتالىقپەن بىرگە ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ بارلىق ساتىپ الۋلارىنىڭ 77%-ىن قۇرايتىن 16 ءونىم توبىن انىقتاپ وتىر. 2022–2023 جىلدارى الەمدىك جابدىق وندىرۋشىلەرىمەن ءوندىرىستى وقشاۋلاۋ جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جونىندەگى 23 كەلىسىمگە قول قويىلعان. ال 10 ايدا ەلدەگى مۇناي ءوندىرۋ 73,5 ملن توننانى قۇراپ وتىر. ال كەلەر جىلعى مۇناي ءوندىرۋ بولجامى 88,4 ملن توننانى قۇرايدى دەپ جوسپارلانعان. بولجامدارعا سايكەس, 2026 جىلدان باستاپ ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ەسەبىنەن جىلدىق مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 100 ملن توننادان اسادى دەپ كۇتىلەدى. جالپى, 2030 جىلعا قاراي مۇناي وندىرۋگە سالىناتىن ينۆەستيتسيا ءىرى كەن ورىندارىنا شامامەن 21 ملرد دوللاردى قۇراماق.
قازاقستان مۇنايىن تاسىمالداۋعا قاتىستى ايتقان ا.ساتقاليەۆ قازىر كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قازاقستان مۇنايىن ەكسپورتتاۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جانە ءتيىمدى باعىتى ەكەنىن ايتتى. جوبانى ازىرلەۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 8,4 ملرد دوللاردان اسقانىن تىلگە تيەك ەتتى. مۇناي ءوندىرۋدىڭ ءوسۋىن جانە جاڭا تەڭىز جوبالارىن ىسكە قوسۋدا مينيسترلىك «قازمۇنايگاز»-بەن جانە باسقا دا مۇددەلى تۇلعالارمەن بىرلەسىپ, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك جولى بويىمەن تاسىمالداۋ مارشرۋتتارىن دامىتۋعا دەن قويىپ وتىر. قازىر باكۋ – تبيليسي – دجەيحان باعىتى – ەڭ بولاشاعى زور باعىتتاردىڭ ءبىرى.
«قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسى اسحات حاسەنوۆ تە ۇلتتىق كومپانيانىڭ اتقارىپ وتىرعانى قىزمەتى تۋرالى بايانداپ, ەل ەكونوميكاسى قۇرىلىمىنداعى رولىنە قىسقاشا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر كومپانيا ەلدەگى بارلىق مۇناي ءوندىرۋدىڭ 26%-ىن, مۇناي تاسىمالداۋدىڭ 56%-ىن جانە مۇناي وڭدەۋدىڭ 80%-ىن تۇراقتى جۇزەگە اسىرادى. بىلتىر ەل بيۋدجەتىندەگى «قازمۇنايگاز»-دىڭ سالىق جانە باسقا دا اۋدارىمدارىنىڭ ۇلەسى شامامەن
10%-دى قۇراعان. سوندا كومپانيا مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قورعا بىلتىر جالپى 2,4 ترلن تەڭگە تولەگەن. قازىر دە بۇل كومپانيا – ەلدەگى اسا ءىرى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءبىرى.
سالاداعى سەرپىلىس تۋرالى قوسىمشا بايانداما جاساعان دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسى الەمدەگى ترەندتەر مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىمىزعا قويعان ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋى قاجەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ويتكەنى ديلەمما بار. ءبىر جاعىنان قازاقستاننىڭ جالپى الەمدىك پارنيكتىك گاز شىعارۋداعى ۇلەسى 0,56% بولسا دا, ەلىمىز «پاريجدىك كەلىسىمدى» راتيفيكاتسيالاپ, «گلوبالدى مەتان ينيتساتيۆاسىن» قولدادى. ياعني ءبىز پارنيكتىك گازداردى ازايتىپ, كومىرتەكتىك بەيتاراپتىققا باعىت الىپ, «جاسىل ەنەرگەتيكانى» دامىتامىز دەپ جاريالادىق. ەكىنشى جاعىنان 2029 جىلعا دەيىن ءىجو-ءنى 450 ملرد دوللارعا, ۇلتتىق قورداعى اكتيۆتەردى 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان «قاشاعان», «قاراشىعاناق», «تەڭىزشەۆرويل» كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرىنە ىشكى نارىقتى مۇنايمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارىنا قاتىستى ساۋال قويدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى وسى ءۇش ءىرى جوبا ءوندىرىلىپ جاتقان مۇنايدىڭ 60 پايىزىن وندىرەدى. بىراق ولاردىڭ ىشكى نارىققا مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋگە قاتىستى ەشقانداي مىندەتتەمەلەرى جوق.
ءماجىلىس دەپۋتاتى مارحابات جايىمبەتوۆ سالانىڭ دامۋ ۇردىسىنە قايران قالعانىن جاسىرمادى. سولاي بولا تۇرا ەلىمىزدە نەگە جىلدا بيتۋم تاپشىلىعى بولاتىنىن سۇرادى. ال دەپۋتات باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ جاڭا مۇناي كەن ورىندارىن بارلاۋعا تىم از قاراجات باعىتتالىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
دەپۋتات ەرمۇرات باپي «قارا التىننىڭ» ەكسپورتىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ايتتى. ICIJ حالىقارالىق جۋرناليستەر كونتسورتسيۋمىنىڭ زەرتتەۋىنشە, قازاقستاننىڭ مۇنايى مەن مۇناي ونىمدەرىن شەتەلدە تىركەلگەن ءارتۇرلى كومپانيالار سىرتقى نارىقتا ساتادى. ال كونستيتۋتسيادا حالىق مەنشىگى سانالاتىن پايدالى قازبا ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىنا الدەبىر تۇسىنىكسىز سۋبەكتىلەر يە بولىپ وتىرعانى قيسىنسىز.
«ماسەلەن, قازاق مۇنايىن الەم نارىعىندا ساتاتىن ەڭ ءىرى «Vitol» كومپانياسى شۆەيتساريادا تىركەلگەن. «قازمۇنايگاز»-ترەيدينگ» كومپانياسى دا – شۆەيتساريانىڭ رەزيدەنتى. سول سياقتى «تەڭىزشەۆرويل» وندىرەتىن تەڭىز كەنىشىنىڭ مۇنايىن نيدەرلاند ەلىندە تىركەلگەن «قازمۇنايگاز-فينانس» ترەيدەرى ەكسپورتتايدى. قاشاعاننىڭ مۇنايىن بىرنەشە شەتەلدىك ترەيدەر ساۋدالايدى. ءدال سول سياقتى «Eurasian Oil» جانە «Petrochina International» ترەيدەرلەرى سينگاپۋردە تىركەلگەن. شەتەلدە تىركەلىپ, قازاقستانداعى ىشكى باعا مەن الەمدىك باعا اراسىندا مارجادان تۇسكەن پايدانىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعان ونداعان شەتەلدىك كومپانيا بار», دەدى دەپۋتات.
ءوز كەزەگىندە ءسوز العان دەپۋتات مۇرات ابەنوۆ سالاعا جاۋاپتى مينيسترلىك مونوپولياعا جول بەرىپ وتىرعانىن ايتتى. سونىڭ سالدارىنان ەلدەگى اۋە بيلەتتەرى اسپانداپ بارادى. الايدا الماسادام ساتقاليەۆ اۆياوتىن يمپورتىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن قىتاي جانە تۇرىكمەنستان ەلدەرىمەن كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ال ىشكى نارىقتاعى تاپشىلىققا كەلسەك, ۇكىمەتتىڭ شەشىمىنە سايكەس وپەراتور بەلگىلەيدى ەكەن. ال اۋە بيلەتىنىڭ باعاسى اۋەجايلار جۇرگىزگەن ساياسات ارقىلى قالىپتاسادى.
ۇكىمەت ساعاتىنا جينالعان مۇناي-گاز سالاسىنىڭ وكىلدەرىنە باعىتتالعان ساۋالدىڭ كوپتىگى كوپ نارسەنى اڭعارتقان سەكىلدى. سەبەبى سالادا شەشىمىن تاپقان ماسەلەلەردى جىپكە تىزگەنىمەن, شەندىلەر دەپۋتاتتار تاراپىنان ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەر مەن شەشۋگە ءتيىس شارۋا دا شاشەتەكتەن ەكەنىن مويىندادى.
